वराहपुराणम्

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ।। २५.

'पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या तत्त्वांमध्ये तूच स्थिर आहेस; आकाशात तूच ध्वनीस्वरूप आहेस; वायूमध्ये दोन प्रकारे, तेजात तीन प्रकारे, पाण्यात चार प्रकारे आणि पृथ्वीवर पाच गुणांनी तूच वसलेला आहेस—आम्हांला रक्षण कर.'

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ।। २५.

तूच अग्नीच्या स्वरूपात झाडांमध्ये आणि दगडांमध्ये आहेस; तसेच पाण्यातही तूच अस्तित्वाचं स्वरूप आहेस. तेजाचा मूळ असलेला, महेश्वर भगवंत, आम्हांला दैत्यांच्या त्रासापासून वाचव, हे हर!

नासीद्यदाऽकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेन्द्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवानेव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ।। २५.

हे त्रिनेत्र, जेव्हा हे विश्वच नव्हतं, तेव्हा सूर्य, चंद्र किंवा धनाचा स्वामी कुठून येणार? त्या वेळी, विरुद्ध डोळ्यांच्या देवता, तूच एकटा, कोणत्याही मर्यादेशिवाय, तिथे होतास.

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनोऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ।। २५.

कपालांची माळ घातलेला, डोक्यावर चंद्रकोर मिरवणारा, स्मशानात राहणारा, पांढऱ्या राखेने अंग झाकलेला, फणिवरांनी वेढलेला, मृत्यू दूर करणारा, हे देवांचा स्वामी, दक्षतेने आम्हांला वाचव.

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ।। २५.

तूच पुरुष आहेस आणि ही शक्ती म्हणजे पर्वतराजाची कन्या, ती तुझ्या सर्व अंगांमध्ये आहे. त्रिशूळाच्या रूपाने तीनही लोक तुझ्या हातात आहेत आणि तुझ्या तीन डोळ्यांत यज्ञाग्नींचं त्रैविध्य वसतं.

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ।। २५.

तुझ्या जटांमध्ये सर्व समुद्र, पर्वत आणि नद्या सामावलेल्या आहेत. चंद्र म्हणजेच तुझ्यातील सर्वोच्च ज्ञान आहे. पण, हे देवा, ज्यांची दृष्टी चुकीची आहे, त्यांना हे दिसत नाही.

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भव- स्तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ।। २५.

तूच नारायण आहेस, जगाचा उगम; तूच भव आणि तूच चतुर्मुख ब्रह्मा आहेस. सत्त्वादी भेद, अग्नीचे प्रकार आणि युगांच्या भेदाने तू त्रैविध्याने स्थिर आहेस.

भवन्तमेते सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ।। २५.

हे प्रभो, हे देवांचे नायक, स्वतःच्या कल्याणासाठी हे सर्व देव तुलाच स्तुती करतात, दुसऱ्या कोणालाही नाही. म्हणून, हे भस्माने शोभणारा, आम्हांवर कृपा कर. विश्वाचा स्वामी रुद्र, तुला नमस्कार, आम्हांला वाचव.

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ।। २५.

महातपस्वी म्हणाला: त्या वेळी, देवांनी स्तुती केल्यावर, रुद्र, पशुपती, शांतपणे देवांना म्हणाला, 'काय करायचं आहे ते लवकर सांगा.'

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ।। २५.

देव म्हणाले: 'हे देवाधिदेव, आम्हांला दैत्यांचा नाश करण्यासाठी सेनापती दे. ब्रह्मा आणि इतर सर्व देवांसाठी हेच हितकारक ठरेल.'

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ।। २५.

रुद्र म्हणाला: 'देवांनो, मी तुम्हांला सेनापती देतो, आता चिंता करू नका. एक प्राचीन, योग्यांचा नायक, विचाराच्या पलीकडचा सेनापती भविष्यात येईल.'

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ।। २५.

असं म्हणून, हराने देवांना निरोप दिला आणि पुत्रासाठी आपल्या अंगातील शक्ती हलवली.

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ।। २५.

शक्ती हलवल्यावर, अग्नी आणि सूर्यासारखा तेजस्वी, जन्मतःच ज्ञानाने युक्त असा कुमार प्रकट झाला.

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिता । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ।। २५.

राजा, त्याचा जन्म अनेक रूपांनी झाला आहे आणि वेगवेगळ्या मन्वंतरांत तो देवांचा सेनापती म्हणून प्रसिद्ध आहे.

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकारेति कीर्त्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ।। २५.

जो शरीरात वास करणारा देव आहे, त्याला 'अहंकार' असं म्हणतात. गरजेनुसार तोच देव सेनापती होतो, हे प्रभो.

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ।। २५.

त्याच्या जन्मानंतर, ब्रह्मा आणि सर्व देवांनी मिळून त्या वेळी शिव, पशुपती, या देवाधिदेवाची पूजा केली.

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ।। २५.

सर्व देव, ऋषी आणि सिद्धांनी सेनापतीचे वर देऊन सन्मान केला. त्यानेही समाधानी होऊन, खेळासाठी सोबतीची मागणी देवांकडे मांडली.

श्रुत्वा वचस्तस्य् महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहनायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ।। २५.

त्याचं बोलणं ऐकून, महादेव म्हणाले: 'मी तुला खेळण्यासाठी कोंबडा देतो, आणि शाख व विशाख नावाचे दोन सेवकही देतो. कुमार, तू भूतांचा नायक आणि देवांचा सेनापती हो.'

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ।। २५.

असं म्हणून, त्या देवाने आणि सर्व देवांनी मिळून, राजन, इच्छित शब्दांनी स्कंद सेनापतीची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ।। २५.

देवतांनी म्हटलं — हे प्रभो, महादेवांचे पुत्र, देवसेनेचे सेनापती हो. षण्मुखा, स्कंदा, विश्वाचे स्वामी, कुक्कुटध्वज, अग्निपुत्र, आम्ही तुझं वंदन करतो.

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृज ।। २५.

कंपन करणाऱ्यांना जिंकणारा, कुमारांचा स्वामी, स्कंदा, बालग्रहांचा अनुयायी, विजयी, क्रौंचाचा संहार करणारा, कृतिकांचा पुत्र, मातांचा जन्मलेला — तुला नमस्कार.

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ।। २५.

भूतग्रहांच्या स्वाम्यांमध्ये श्रेष्ठ, अग्निपुत्रा, सुंदर रूप असलेला, महाभूतांच्या स्वाम्याचा पुत्र, त्रिनेत्री, तुला आमचा नमस्कार.

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवनन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ।। २५.

राजा, देवांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भवाचा पुत्र वाढू लागला. तो बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि अद्भुत दिसू लागला. त्याचं तेज त्रैलोक्यालाही जाळू लागलं.

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्रिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ।। २५.

प्रजापाळ म्हणाले — तुम्ही त्याला कृतिकांचा पुत्र, देवांचा गुरु, अग्निपुत्र, आणि मातांचा नंदन असं कसं म्हणालात?

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ।। २५.

महातप म्हणाले — देवा, मी जशी त्याची उत्पत्ती सांगितली, तशीच पहिल्या मन्वंतरात सूक्ष्मदर्शी देवांनीही त्या प्रभूची स्तुती केली.

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्विजीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ।। २५.

कृतिकागण, अग्नी, इतर माता आणि गिरिजा — यांच्या योगे गुहाचा द्विजजन्म झाला.

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्याऽमृतं गुह्यमहंकारस्य संभवः ।। २५.

राजाधिराज, तू विचारलेले आत्मविद्या, अमृत आणि अहंकाराचा उगम हे गुपित मी तुला सांगितले.

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ।। २५.

स्वतः स्कंद हा महादेव आहे, सर्व पापांचा नाश करणारा. त्याच्या अभिषेकावेळी ब्रह्मदेवाने त्याला षष्ठी तिथी दिली.

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ।। २५.

जो कोणी या स्तोत्राचा फलाची इच्छा ठेवून, मन एकाग्र करून, नियमितपणे जप करतो, त्याला मुलं नसली तरी मुलं मिळतात, गरीब असला तरी धन मिळतं; मनात ज्या गोष्टीची इच्छा करेल, ती नक्की मिळते.