वराहपुराणम्

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ।। २५.

प्रजापाळ म्हणाले — अहंकारातून कार्तिकेय कसा जन्मला, हे मला समजावून सांगा, हे श्रेष्ठ मुनी. माझ्या या शंकेचं निरसन करा.

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ।। २५.

महातपस्वी म्हणाले — सर्व तत्त्वांचा मूळ पुरुष म्हणून जो ओळखला जातो, त्याच्यापासून अव्यक्त जन्मलं, आणि त्यातून तत्त्वांची तीन रूपं निर्माण झाली.

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहंकार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ।। २५.

पुरुष आणि अव्यक्त यांच्या मध्ये महत्त्व निर्माण झालं; त्यालाच अहंकार म्हणतात, जो महान म्हणून ओळखला जातो.

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ।। २५.

पुरुषाला विष्णु असं म्हणतात, किंवा त्याला शंकर असंही नावानं ओळखतात. अव्यक्त म्हणजेच उमा देवी, किंवा कमळासारख्या डोळ्यांची श्री.

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि श्रृणु राजन् महामते ।। २५.

त्यांच्या एकत्र येण्याने अहंकार उत्पन्न होतो, आणि तोच सेनापती गुह आहे. त्याचा जन्म कसा झाला ते मी सांगतो, हे राजन, लक्ष देऊन ऐक.

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयंभुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसंभवाः ।। २५.

सर्वात आधी नारायण देव होते; त्यांच्यापासून ब्रह्मा निर्माण झाले. मग त्यांच्यापासून स्वयंभुव आणि मरीच्यांसारखे सूर्यापासून जन्मलेले इतरही निर्माण झाले.

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ।। २५.

त्यांच्यापासून देव, दैत्य, गंधर्व, माणसं, पक्षी, जनावरे आणि सर्व सजीव निर्माण झाले—हीच सृष्टी म्हणतात.

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्या महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ।। २५.

सृष्टी विस्तारली तेव्हा बलाढ्य देव आणि दैत्य यांनी एकमेकांवर वैर धरून विजयासाठी युद्ध सुरू केलं.

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ।। २५.

दैत्यांमध्ये युद्धात गर्व करणारे, बलवान असे पुढील नायक आहेत—हिरण्यकशिपू, त्यानंतर महाबली हिरण्याक्ष, विप्रचित्ती, विचित्ती, भीमाक्ष आणि क्रौंच.

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ।। २५.

हे अतिशय बलवान वीर मोठ्या युद्धात देवांच्या सैन्याला धारदार बाणांनी रोजच्या रोज पराभूत करतात.

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ।। २५.

त्यांचा पराभव पाहून बृहस्पतीने देवांना सांगितलं—'नेत्याशिवाय तुमचं सैन्य कमकुवत आहे, हे देवांनो.'

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ।। २५.

'इंद्र एकट्याने हे दैवी सैन्य सांभाळू शकत नाही; म्हणून लवकरच एखादा सेनापती शोधा.'

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससंभ्रमम् ।। २५.

असं ऐकून देवांनी लोकपितामहाकडे जाऊन घाईघाईने म्हणाले—'आम्हाला सेनापती द्या.'

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्माऽथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ।। २५.

मग चार मुखांचा ब्रह्मा विचार करू लागला—'यांच्यासाठी मी काय करावं?' ब्रह्माने मग मनात रुद्राचा विचार केला.

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ।। २५.

मग देव, गंधर्व, ऋषी, सिद्ध आणि चारण यांनी ब्रह्माला पुढे करून कैलास पर्वताकडे प्रस्थान केलं.

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ।। २५.

तेव्हा तिथे महादेव, शिव, पशुपती, या सर्वशक्तिमान देवाला पाहून इंद्रासह सर्व देवांनी विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शंकर पाहि नः स्वयम् ।। २५.

देव म्हणाले—'आम्ही सर्वजण शरण येऊन त्र्यंबक, भूतांचे सर्जक, उमापती, विश्वपती, मरुत्पती, जगत्पती, शंकर, तुझ्या चरणी नतमस्तक होतो; आम्हांला स्वतःच रक्षण कर.'

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति- प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ।। २५.

'ज्यांच्या जटांमध्ये चंद्रकोर चमकत आहे, ज्यांच्या तेजाने तिन्ही जग उजळून निघतात, त्रिशूळधारी, श्रेष्ठ पुरुष, अच्युत, तुझ्या पोटातील तिन्ही लोकांचं दैत्यांपासून रक्षण कर.'

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरि- र्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ।। २५.

'तू आदिदेव, पुरुषोत्तम, हरि, भव, महेश, त्रिपुरांचा संहार करणारा, सर्वशक्तिमान, भगाचा डोळा फोडणारा, दैत्यांचा जुना शत्रू, वृषध्वज—हे श्रेष्ठ देव, आम्हांला रक्षण कर.'

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ।। २५.

'गिरीशाचा पुत्र, गिरिप्रियाचा प्रिय, प्रभो, सर्व अमर लोकांनी पूजलेला, गणांचा स्वामी, भूतांचा स्वामी, शाश्वत, अविनाशी शिवा, दैत्यांचा नाश करणारा अच्युत, आम्हांला रक्षण कर.'

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ।। २५.

'पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या तत्त्वांमध्ये तूच स्थिर आहेस; आकाशात तूच ध्वनीस्वरूप आहेस; वायूमध्ये दोन प्रकारे, तेजात तीन प्रकारे, पाण्यात चार प्रकारे आणि पृथ्वीवर पाच गुणांनी तूच वसलेला आहेस—आम्हांला रक्षण कर.'

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ।। २५.

तूच अग्नीच्या स्वरूपात झाडांमध्ये आणि दगडांमध्ये आहेस; तसेच पाण्यातही तूच अस्तित्वाचं स्वरूप आहेस. तेजाचा मूळ असलेला, महेश्वर भगवंत, आम्हांला दैत्यांच्या त्रासापासून वाचव, हे हर!

नासीद्यदाऽकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेन्द्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवानेव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ।। २५.

हे त्रिनेत्र, जेव्हा हे विश्वच नव्हतं, तेव्हा सूर्य, चंद्र किंवा धनाचा स्वामी कुठून येणार? त्या वेळी, विरुद्ध डोळ्यांच्या देवता, तूच एकटा, कोणत्याही मर्यादेशिवाय, तिथे होतास.

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनोऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ।। २५.

कपालांची माळ घातलेला, डोक्यावर चंद्रकोर मिरवणारा, स्मशानात राहणारा, पांढऱ्या राखेने अंग झाकलेला, फणिवरांनी वेढलेला, मृत्यू दूर करणारा, हे देवांचा स्वामी, दक्षतेने आम्हांला वाचव.

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ।। २५.

तूच पुरुष आहेस आणि ही शक्ती म्हणजे पर्वतराजाची कन्या, ती तुझ्या सर्व अंगांमध्ये आहे. त्रिशूळाच्या रूपाने तीनही लोक तुझ्या हातात आहेत आणि तुझ्या तीन डोळ्यांत यज्ञाग्नींचं त्रैविध्य वसतं.

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ।। २५.

तुझ्या जटांमध्ये सर्व समुद्र, पर्वत आणि नद्या सामावलेल्या आहेत. चंद्र म्हणजेच तुझ्यातील सर्वोच्च ज्ञान आहे. पण, हे देवा, ज्यांची दृष्टी चुकीची आहे, त्यांना हे दिसत नाही.

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भव- स्तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ।। २५.

तूच नारायण आहेस, जगाचा उगम; तूच भव आणि तूच चतुर्मुख ब्रह्मा आहेस. सत्त्वादी भेद, अग्नीचे प्रकार आणि युगांच्या भेदाने तू त्रैविध्याने स्थिर आहेस.

भवन्तमेते सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ।। २५.

हे प्रभो, हे देवांचे नायक, स्वतःच्या कल्याणासाठी हे सर्व देव तुलाच स्तुती करतात, दुसऱ्या कोणालाही नाही. म्हणून, हे भस्माने शोभणारा, आम्हांवर कृपा कर. विश्वाचा स्वामी रुद्र, तुला नमस्कार, आम्हांला वाचव.

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ।। २५.

महातपस्वी म्हणाला: त्या वेळी, देवांनी स्तुती केल्यावर, रुद्र, पशुपती, शांतपणे देवांना म्हणाला, 'काय करायचं आहे ते लवकर सांगा.'