वराहपुराणम्

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ।। २४.

पाताळ, वितळ आणि तिसरं हरम्य नावाचं रम्य घर तुम्हाला दिलं आहे; तिथेच तुम्ही राहा.

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ।। २४.

माझ्या आज्ञेने तिथे अनेक प्रकारचे सुख उपभोगा; सातव्या रात्रीपर्यंत तिथेच राहा, आणि पुन्हा पुन्हा तसंच करा.

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ।। २४.

नंतर वैवस्वताच्या काळाच्या सुरुवातीला, कश्यपांचे वंशज म्हणून, तुम्ही सर्व देवांचे आणि बुद्धिमान सुपर्णाचे वारसदार व्हाल.

तदा प्रसूतिर्वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ।। २४.

त्या वेळी, चित्रभानू तुमच्या सर्व संततीचा नाश करील; यात तुमचा काहीही दोष राहणार नाही, यात शंका नाही.

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता - स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथाऽपकारे च कृते मनुष्यम् ।। २४.

जे सर्प क्रूर आणि वाईट वागणारे असतील, त्यांचा शेवट होईलच; योग्य वेळ आली की, चावा घ्या, खा, आणि माणसाकडून अन्याय झाला तर तसंच करा.

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्य- च्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ।। २४.

जे माणसं मंत्र, औषधं किंवा गरुडमंडळांनी सुरक्षित असतील, किंवा बांधलेली आणि दिसली असतील, त्यांच्याशी घाबरून वागा; अन्यथा विचार किंवा कृती करू नका, नाहीतर तुमचं नाश होईल.

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ।। २४.

ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर, सर्व सर्प पृथ्वीवर गेले; तिथे सर्व सुख उपभोगत, खेळत, रसातळात राहू लागले.

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ।। २४.

चार मुख असलेल्या ब्रह्मदेवांकडून शाप आणि कृपा मिळवून, ते सर्प पाताळातल्या आपल्या निवासस्थानी मनापासून आनंदाने राहू लागले.

एतत् सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ।। २४.

हे सर्व त्या महान सर्पांना पंचमीच्या दिवशी घडलं; म्हणून ही तिथी पवित्र, सर्व पाप घालवणारी आणि शुभ आहे.

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ।। २४.

जो कोणी या दिवशी संयम पाळतो, आंबट पदार्थ टाळतो आणि सर्पांना दूधाने स्नान घालतो, त्याला सर्प मित्र होतात.

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ।। २५.

प्रजापाळ म्हणाले — अहंकारातून कार्तिकेय कसा जन्मला, हे मला समजावून सांगा, हे श्रेष्ठ मुनी. माझ्या या शंकेचं निरसन करा.

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ।। २५.

महातपस्वी म्हणाले — सर्व तत्त्वांचा मूळ पुरुष म्हणून जो ओळखला जातो, त्याच्यापासून अव्यक्त जन्मलं, आणि त्यातून तत्त्वांची तीन रूपं निर्माण झाली.

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहंकार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ।। २५.

पुरुष आणि अव्यक्त यांच्या मध्ये महत्त्व निर्माण झालं; त्यालाच अहंकार म्हणतात, जो महान म्हणून ओळखला जातो.

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ।। २५.

पुरुषाला विष्णु असं म्हणतात, किंवा त्याला शंकर असंही नावानं ओळखतात. अव्यक्त म्हणजेच उमा देवी, किंवा कमळासारख्या डोळ्यांची श्री.

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि श्रृणु राजन् महामते ।। २५.

त्यांच्या एकत्र येण्याने अहंकार उत्पन्न होतो, आणि तोच सेनापती गुह आहे. त्याचा जन्म कसा झाला ते मी सांगतो, हे राजन, लक्ष देऊन ऐक.

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयंभुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसंभवाः ।। २५.

सर्वात आधी नारायण देव होते; त्यांच्यापासून ब्रह्मा निर्माण झाले. मग त्यांच्यापासून स्वयंभुव आणि मरीच्यांसारखे सूर्यापासून जन्मलेले इतरही निर्माण झाले.

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ।। २५.

त्यांच्यापासून देव, दैत्य, गंधर्व, माणसं, पक्षी, जनावरे आणि सर्व सजीव निर्माण झाले—हीच सृष्टी म्हणतात.

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्या महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ।। २५.

सृष्टी विस्तारली तेव्हा बलाढ्य देव आणि दैत्य यांनी एकमेकांवर वैर धरून विजयासाठी युद्ध सुरू केलं.

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ।। २५.

दैत्यांमध्ये युद्धात गर्व करणारे, बलवान असे पुढील नायक आहेत—हिरण्यकशिपू, त्यानंतर महाबली हिरण्याक्ष, विप्रचित्ती, विचित्ती, भीमाक्ष आणि क्रौंच.

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ।। २५.

हे अतिशय बलवान वीर मोठ्या युद्धात देवांच्या सैन्याला धारदार बाणांनी रोजच्या रोज पराभूत करतात.

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ।। २५.

त्यांचा पराभव पाहून बृहस्पतीने देवांना सांगितलं—'नेत्याशिवाय तुमचं सैन्य कमकुवत आहे, हे देवांनो.'

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ।। २५.

'इंद्र एकट्याने हे दैवी सैन्य सांभाळू शकत नाही; म्हणून लवकरच एखादा सेनापती शोधा.'

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससंभ्रमम् ।। २५.

असं ऐकून देवांनी लोकपितामहाकडे जाऊन घाईघाईने म्हणाले—'आम्हाला सेनापती द्या.'

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्माऽथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ।। २५.

मग चार मुखांचा ब्रह्मा विचार करू लागला—'यांच्यासाठी मी काय करावं?' ब्रह्माने मग मनात रुद्राचा विचार केला.

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ।। २५.

मग देव, गंधर्व, ऋषी, सिद्ध आणि चारण यांनी ब्रह्माला पुढे करून कैलास पर्वताकडे प्रस्थान केलं.

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ।। २५.

तेव्हा तिथे महादेव, शिव, पशुपती, या सर्वशक्तिमान देवाला पाहून इंद्रासह सर्व देवांनी विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शंकर पाहि नः स्वयम् ।। २५.

देव म्हणाले—'आम्ही सर्वजण शरण येऊन त्र्यंबक, भूतांचे सर्जक, उमापती, विश्वपती, मरुत्पती, जगत्पती, शंकर, तुझ्या चरणी नतमस्तक होतो; आम्हांला स्वतःच रक्षण कर.'

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति- प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ।। २५.

'ज्यांच्या जटांमध्ये चंद्रकोर चमकत आहे, ज्यांच्या तेजाने तिन्ही जग उजळून निघतात, त्रिशूळधारी, श्रेष्ठ पुरुष, अच्युत, तुझ्या पोटातील तिन्ही लोकांचं दैत्यांपासून रक्षण कर.'

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरि- र्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ।। २५.

'तू आदिदेव, पुरुषोत्तम, हरि, भव, महेश, त्रिपुरांचा संहार करणारा, सर्वशक्तिमान, भगाचा डोळा फोडणारा, दैत्यांचा जुना शत्रू, वृषध्वज—हे श्रेष्ठ देव, आम्हांला रक्षण कर.'