वराहपुराणम्

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ।। ३.

तेथे जाऊन मी भक्तीभावाने, नारायणमय जप करत, प्राचीन, सनातन आणि मंगल असा विष्णूची पूजा केली.

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवांस्तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ।। ३.

राजन, मी जेव्हा त्या श्रेष्ठ स्तोत्राचा जप केला, जो ब्रह्माच्या परम अवस्थेला नेतो, तेव्हा भगवंत माझ्यावर प्रसन्न झाले आणि प्रत्यक्ष माझ्यासमोर प्रकट झाले.

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ।। ३.

प्रियव्रत म्हणाले: 'ते ब्रह्मपर्यंत नेणारे श्रेष्ठ स्तोत्र कसं आहे? मला ते ऐकायचं आहे, हे उत्तमज्ञानी. कृपया, देवरषी, तुझ्या प्रसन्न मनाने मला सांग.'

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ।। ३.

नारद म्हणाले: 'मी नेहमी त्या परात्पर, अमर, प्राचीन, श्रेष्ठ, अनंत सामर्थ्याच्या विष्णूला वंदन करतो, जो सनातन पुरुष, प्राचीन आश्रय आणि सर्वश्रेष्ठ आहे.'

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ।। ३.

मी त्या हरि ईश्वराला वंदन करतो, जो प्राचीन, अद्वितीय, सनातन, परात्पर आणि अपूर्व तेजाचा आहे, जो गूढ आणि खोल विचार असणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ।। ३.

मी शुद्ध मनाने त्या नारायणाचे स्तवन करतो, जो परात्परांमध्येही श्रेष्ठ, सर्वोच्च, मुख्य, शुद्ध स्थान असणारा, विशाल, परात्परांचा ईश्वर आणि प्राचीन पुरुष आहे.

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ।। ३.

पूर्वी या जगात काहीच नव्हतं, तेव्हा त्याने हे निर्माण केलं; मग तो पुरुष म्हणून स्थिर राहिला. लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला, तो निर्मळ आणि प्राचीन नारायण माझं आश्रय असो.

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ।। ३.

मी नेहमी त्या विष्णूचे स्तवन करतो, जो परात्पर, अमर्याद रूपाचा, प्राचीन, ज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ, धीर, शांतता धारण करणारा, पृथ्वीचा स्वामी आणि नेहमी मंगल व महान आहे.

सहस्त्रमूर्धानमनन्तपाद- मनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ।। ३.

मी त्या अमर, परात्पर नारायणाचे स्तवन करतो, ज्याचे हजारो डोके, अनंत पाय, अनेक हात, चंद्र-सूर्य नेत्र, जो क्षर आणि अक्षर आहे, आणि क्षीरसागरावर विश्रांती घेतो.

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ।। ३.

मी त्या नारायणाला वंदन करतो, जो तीन वेदांनी जाणता येतो, ज्याला तिहेरी, नव आणि एक रूप आहे, जो तिहेरी शुद्धतेत वास करतो, तिहेरी अग्नी आहे, तीन तत्त्वांचा ध्येय, तीन युगांचा स्वामी, त्रिनेत्र आणि अगम्य आहे.

कृते सितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगे पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ।। ३.

कृतयुगात तो शुभ्र आहे, त्रेतायुगात लाल देहाचा, द्वापरयुगात शुद्ध आणि प्राचीन, आणि कलियुगात मी त्या हरिला वंदन करतो, ज्याचं रूप कृष्णवर्णाचं होतं.

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ।। ३.

ज्याने आपल्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, उरूपासून वैश्य आणि पायांतून शूद्र निर्माण केले, त्या सर्वरूप, प्राचीन पुरुषाला मी वंदन करतो.

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधांपतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम् ।। ३.

मी त्या नारायणाला वंदन करतो, जो परात्पर, पार गेलेला, जाणण्याजोगा, योद्ध्यांचा स्वामी, कर्मासाठी कृष्णरूप धारण करणारा, गदा-ढाल हातात घेणारा आणि अगम्य आहे.

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवांश्च ।। ३.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा श्रेष्ठ, प्रसन्न होऊन, मेघासारख्या गडगडाट आवाजात मला म्हणाला, 'वर माग.' मग मी वारंवार त्याच्यात विलीन होण्याची इच्छा व्यक्त केली.

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसरस्वाक्षयामिमाम् ।। ३.

माझ्याशी अशी वाणी ऐकून, सनातन देवाधिदेव म्हणाले, 'हे ब्राह्मण, या अक्षय प्रकृतीमध्ये तू प्रवेश कर.'

ब्रह्मणो युगसाहस्त्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ।। ३.

ब्रह्मदेवाच्या हजार युगांनंतर, तू त्या अवस्थेतून पुन्हा प्रकट होशील. त्यावेळी तुझं नाव आणि कार्य तसंच ठरवलं जाईल.

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ।। ३.

तू नेहमी पितरांना 'नार' म्हणजे पाणी अर्पण करतोस, म्हणून तुझं नाव 'नारद' असं पडलं.

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ।। ३.

असं सांगून तो देव तिथून लगेच अदृश्य झाला. मग मी तप करून योग्य वेळी आपलं शरीर सोडलं.

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदोत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ।। ३.

राजा, मी ब्रह्मदेवाच्या अंगात विलीन झालो आणि दिवसाच्या सुरुवातीला दहा पुत्रांसह पुन्हा जन्माला आलो.

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ।। ३.

जो ब्रह्मदेव अव्यक्तातून जन्म घेतो, त्याचा दिवस म्हणजेच सर्व देव-दानवांसह सृष्टीची आणि संहाराची वेळ असते—यात काहीच शंका नाही.

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।। ३.

देवाच्या नियमाने हेच या सगळ्या जगाचं सर्जन आहे. राजा, तू मला विचारलेलं हेच माझं नैसर्गिक जन्माचं रूप आहे.

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ।। ३.

म्हणून मी नारायणाचं ध्यान करून परमपद मिळवलं, राजन. म्हणून, राजाधिराज, तूही विष्णूभक्त व्हावास.

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ।। ४.

धरणी म्हणाली: जो नारायण हा सनातन, सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे, त्याची पूर्ण भक्तीने उपासना करावी का, की नाही? भगवन्, खरं खरं सांग.

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की—ही त्याच्या दहा रूपांची नावे आहेत.

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ।। ४.

हे त्याची रूपं सांगितली आहेत, जीवांची माता. ज्यांना त्याचं दर्शन घ्यायचं आहे, त्यांच्यासाठी ही रूपं जणू पायऱ्यांसारखी शोभतात.

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ।। ४.

त्याचं परम रूप देवतांनाही दिसत नाही; म्हणून त्या आमच्यासारख्या रूपांतूनच समाधान मानतात.

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ।। ४.

ब्रह्मदेव भगवंताच्या रूपाने, तसेच रज आणि तम या गुणांनी, या विश्वाची स्थापना आणि हालचाल करतो.

त्वमेका तस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ।। ४.

धरणीधर, तूच त्या देवाची पहिली मूर्ती आहेस; दुसरी मूर्ती पाणी, आणि तिसरी अग्नी असं मानलं जातं.

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरत्यस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ।। ४.

चौथी मूर्ती वायू, आणि पाचवी आकाश म्हणतात. या त्याच्या मूर्ती आहेत. क्षेत्रज्ञ म्हणजे जाणणारा, असं माझं मत आहे. अशा तीन मूर्ती आणि एकूण आठ मूर्ती त्याच्या आहेत.