वराहपुराणम्

दृष्टवाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ।। २३.

तो गणनायक म्हणून अभिषेक होताना पाहून, सर्व देव शुद्ध मनाने, त्रिशूळधारीच्या उपस्थितीत, त्याचे स्तवन करू लागले.

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ।। २३.

देव म्हणाले: 'हत्तीमुख असलेल्या तुला नमस्कार! गणनायक तुला नमस्कार! विनायक तुला नमस्कार! आणि पराक्रमी, तिखट वीर्य असलेल्या तुला नमस्कार!'

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ।। २३.

विघ्नांचा नाश करणाऱ्या तुला नमस्कार! सर्प कमरबंध घालणाऱ्या तुला नमस्कार! रुद्राच्या मुखातून जन्मलेल्या, मोठ्या पोट असलेल्या तुला नमस्कार!

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ।। २३.

सर्व देवांच्या पूजेमुळे तू नेहमी विघ्न दूर कर. अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, तो महान आत्मा, गणनायक, अभिषिक्त झाला आणि रुद्र व सोमाचा पुत्र झाला.

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ।। २३.

हे राजन, हे सर्व चतुर्थीला, गणाध्यक्षाच्या दिवशी घडले; म्हणून ही तिथी सर्व तिथींमध्ये श्रेष्ठ आणि महान आहे.

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ।। २३.

जो कोणी या दिवशी भक्तीने तिळ खातो आणि गणपतीची पूजा करतो, त्याच्यावर गणपती लवकर प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही.

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ।। २३.

जो कोणी हे स्तोत्र वाचतो किंवा नेहमी ऐकतो, त्याला कधीच विघ्न येत नाहीत, आणि त्याला कोणतेही पाप लागत नाही, हे राजन.

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ।। २४.

धरणी म्हणाली — देवादिदेव, तुझ्या देहाचा स्पर्श झाल्यावर हे बलाढ्य सर्प देहधारी कसे झाले? हे पृथ्वीधारक, याचे कारण काय आहे?

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संशितव्रतम् ।। २४.

श्रीवराह म्हणाले — गणपतीचा जन्म ऐकून, प्रजांचा रक्षण करणारा राजा त्या कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषीला गोड शब्दांनी म्हणाला.

प्रजापाल उवाच । भगवंस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ।। २४.

प्रजापाल म्हणाला — भगवन्, हे सर्प गरुडासाठी ठरलेले असूनही देहधारी कसे झाले? आणि हे वाकडे कसे झाले? कृपया हे सांगावे.

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ।। २४.

महातपस्वी म्हणाला — ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करत असताना, मरीचि हा उत्पत्तीचे कारण ठरला; प्रथम त्याच्या मनात आलेला पुत्र म्हणजे कश्यप.

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ।। २४.

त्याची पत्नी दक्षकन्या, शुद्ध हास्य असलेली कद्रू होती; मरीचिने तिच्या पोटी बलाढ्य पुत्रांना जन्म दिला.

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ।। २४.

अनंत, वासुकी, आणि बलाढ्य कंबळ, कर्कोटक, आणि राजा, अजून एक सर्प पद्म नावाचा,

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्त्तिताः ।। २४.

महापद्म, शंख, आणि अजिंक्य कुलिक हे देखील; हे सर्व कश्यपाचे प्रमुख वंशज म्हणून ओळखले जातात.

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तीक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद् ध्रुवम् ।। २४.

त्यांच्या जन्मामुळे हे जग सर्पांनी भरून गेले; हे वाकडे, दुष्टकर्मी, तीक्ष्ण दात आणि विषारी तोंड असलेले, माणसांना पाहताच ते चावून क्षणात राख करतात.

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ।। २४.

राजा, जसा ध्वनी स्पर्शानंतर येतो, तसाच माणसांमध्ये दिवसेंदिवस भयंकर संहार घडू लागला असता.

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ।। २४.

स्वतःच्या विनाशाची जाणीव झाल्यावर, सर्व प्राणी सर्वत्र त्या परमेश्वराकडे, अंतिम आश्रयाकडे धावले.

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । ऊचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। २४.

हेच कारण समजून, राजन, सर्व प्राण्यांनी कमलज, विष्णू, प्राचीन ब्रह्म नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्या देवतेला प्रार्थना केली.

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजंगानां महात्मनाम् ।। २४.

देव म्हणाले — देवादिदेव, लोकांचा जन्मदाता, परमेश्वरा, या तीक्ष्णदंत असलेल्या बलाढ्य सर्पांपासून आम्हाला वाचव.

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगा दृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ।। २४.

देवा, रोज सर्पांनी जर माणूस किंवा पशू रूप पाहिले, तर ते सर्व क्षणात राख होते.

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजंगामैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ।। २४.

देवा, ही सृष्टी तुझ्याच हातून निर्माण झाली, पण आता ती सर्पांमुळे नष्ट होत आहे; हे दुष्कृत्य जाणून, हे महाबुद्धीमान, योग्य ते कर.

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ।। २४.

ब्रह्मा म्हणाले — मी नक्कीच तुमचे रक्षण करीन; सर्व प्राणी, आपल्या आपल्या स्थानावर परत जा, घाबरू नका.

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयंभुवे ।। २४.

असे म्हणून, अव्यक्त रूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने प्राण्यांना परत पाठवले; त्यांनी स्वयंभूला वंदन करून अत्यंत आनंदाने प्रस्थान केले.

आगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजंगमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ।। २४.

प्राणी निघून गेल्यावर, ब्रह्मदेवाने सर्पांना बोलावले आणि अत्यंत रागाने वासुकीसह इतरांना शाप दिला.

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरे अथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायंभुवेऽन्तरे ।। २४.

ब्रह्मा म्हणाले — माझ्या उत्पत्तीचे असूनही तुम्ही माणसांचा नेहमी विनाश करता, म्हणून दुसऱ्या युगात, तुमच्या आईच्या भयंकर शापामुळे, स्वायंभुव मन्वंतरात नक्कीच भीषण संहार होईल.

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ।। २४.

ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर, ते श्रेष्ठ सर्प थरथरत ब्रह्मदेवांच्या पायांवर पडले आणि म्हणाले:

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । संपादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ।। २४.

सर्प म्हणाले — भगवंत, आमचं वळण वाकडं, विषारी आणि क्रूर स्वभाव तुम्हीच दिला. आमचं दृष्टीही भयंकर केली. हे सर्व देव, आता तरी हे कमी करा, अच्युत.

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ।। २४.

ब्रह्मदेव म्हणाले — जर मीच तुम्हाला असा वाकडा स्वभाव दिला असेल, तर मग का नाही, न घाबरता, माणसांना नेहमी खाता?

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ।। २४.

सर्प म्हणाले — देवादिदेव, आमच्यासाठी आणि माणसांसाठी वेगवेगळी सीमा ठेवा, वेगळी जागा ठेवा, आणि नियमही वेगळे ठेवा. सर्पांचं हे बोलणं ऐकून देव म्हणाले —