वराहपुराणम्

विनायकानेकविधा गजास्या - स्तमालनीलाञ्जनसंनिकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता - स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ।। २३.

अनेक प्रकारचे, हत्तीच्या मुखाचे, काळ्या मेघासारखे किंवा काजळासारखे दिसणारे, विविध अस्त्रे हातात घेऊन असलेले विनायक उंच उभे राहिले; हे पाहून देवांची मनं अस्वस्थ झाली.

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ।। २३.

'हे काय घडते आहे? हा एकटा अद्भुत कृत्य करणारा, इतके मोठे आणि अद्वितीय कार्य पार पाडतो आहे. हे देवांची इच्छा पूर्ण होत आहे का? की याला काहीतरी वेगळे वेढून राहिले आहे—हे कुठून आले?' असे देव विचार करू लागले.

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमान - मारुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ।। २३.

देव असे विचार करत असताना, विनायकांमुळे पृथ्वी हलू लागली. मग चार मुखांचा, अद्वितीय ब्रह्मा, आपले विमान चढून आकाशात असे बोलू लागला.

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ।। २३.

देवांनो, तुम्ही धन्य आहात! कारण तुम्हाला त्रिनेत्र, अद्भुत रूप असलेल्या देवाधिदेवाने, आणि परमेश्वराने कृपा केली आहे. देवांचे शत्रू आणि विघ्न करणाऱ्यांना त्याने नमवले आहे.

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्ता - नुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभु- र्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ।। २३.

असे म्हणून प्रपितामह ब्रह्मा त्रिशूळधारी देवाशी म्हणाला, 'हे प्रभो, तुझ्या मुखातून उत्पन्न झालेला हा विनायकांचा प्रमुख होईल आणि हे इतर सर्व त्याचे सेवक होतील.'

भवांस्तथाऽस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुर्ष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ।। २३.

तुम्हीही, तुमच्या इच्छेने, आकाशात देवांमध्ये चार रूपांनी विहार कराल; हे आकाश अनेक प्रकारे तुझ्यामुळेच स्थिर झाले आहे, आणि तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही श्रेष्ठ नाही.

प्रभुर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वाऽधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ।। २३.

तू त्रिशूळधारी प्रभू हो आणि या अस्त्रांसह वरही दे. असे म्हणून, ब्रह्मा निघून गेल्यावर, त्रिनेत्राने आपल्या पुत्राला संबोधून सांगितले.

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृशः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ।। २३.

तूच विनायक, विघ्नांचा नाश करणारा, हत्तीमुखी, गणेश नावाचा, भवाचा पुत्र आहेस. हे सर्व भयंकर, तिखट डोळ्यांचे विनायक तुझे सेवक होतील; ते कोरडे नैवेद्य खाऊन आपली देह वाढवतात आणि कार्यात यश देतात.

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ।। २३.

देवतांमध्ये, यज्ञात आणि इतर मोठ्या कार्यांत, तुझ्या महिमेमुळे तुला प्रथम पूजा मिळेल; अन्यथा, तू त्या कार्याचे यश नष्ट करशील.

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ।। २३.

परमेश्वराने असे सांगितल्यावर, देवांसोबत, सुवर्ण कलशातील पाण्याने त्याचे अभिषेक करण्यात आले; मग, राजन, तो विनायकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ म्हणून तेजस्वी दिसू लागला.

दृष्टवाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ।। २३.

तो गणनायक म्हणून अभिषेक होताना पाहून, सर्व देव शुद्ध मनाने, त्रिशूळधारीच्या उपस्थितीत, त्याचे स्तवन करू लागले.

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ।। २३.

देव म्हणाले: 'हत्तीमुख असलेल्या तुला नमस्कार! गणनायक तुला नमस्कार! विनायक तुला नमस्कार! आणि पराक्रमी, तिखट वीर्य असलेल्या तुला नमस्कार!'

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ।। २३.

विघ्नांचा नाश करणाऱ्या तुला नमस्कार! सर्प कमरबंध घालणाऱ्या तुला नमस्कार! रुद्राच्या मुखातून जन्मलेल्या, मोठ्या पोट असलेल्या तुला नमस्कार!

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ।। २३.

सर्व देवांच्या पूजेमुळे तू नेहमी विघ्न दूर कर. अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, तो महान आत्मा, गणनायक, अभिषिक्त झाला आणि रुद्र व सोमाचा पुत्र झाला.

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ।। २३.

हे राजन, हे सर्व चतुर्थीला, गणाध्यक्षाच्या दिवशी घडले; म्हणून ही तिथी सर्व तिथींमध्ये श्रेष्ठ आणि महान आहे.

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ।। २३.

जो कोणी या दिवशी भक्तीने तिळ खातो आणि गणपतीची पूजा करतो, त्याच्यावर गणपती लवकर प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही.

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ।। २३.

जो कोणी हे स्तोत्र वाचतो किंवा नेहमी ऐकतो, त्याला कधीच विघ्न येत नाहीत, आणि त्याला कोणतेही पाप लागत नाही, हे राजन.

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ।। २४.

धरणी म्हणाली — देवादिदेव, तुझ्या देहाचा स्पर्श झाल्यावर हे बलाढ्य सर्प देहधारी कसे झाले? हे पृथ्वीधारक, याचे कारण काय आहे?

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संशितव्रतम् ।। २४.

श्रीवराह म्हणाले — गणपतीचा जन्म ऐकून, प्रजांचा रक्षण करणारा राजा त्या कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषीला गोड शब्दांनी म्हणाला.

प्रजापाल उवाच । भगवंस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ।। २४.

प्रजापाल म्हणाला — भगवन्, हे सर्प गरुडासाठी ठरलेले असूनही देहधारी कसे झाले? आणि हे वाकडे कसे झाले? कृपया हे सांगावे.

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ।। २४.

महातपस्वी म्हणाला — ब्रह्मदेव सृष्टी निर्माण करत असताना, मरीचि हा उत्पत्तीचे कारण ठरला; प्रथम त्याच्या मनात आलेला पुत्र म्हणजे कश्यप.

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ।। २४.

त्याची पत्नी दक्षकन्या, शुद्ध हास्य असलेली कद्रू होती; मरीचिने तिच्या पोटी बलाढ्य पुत्रांना जन्म दिला.

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ।। २४.

अनंत, वासुकी, आणि बलाढ्य कंबळ, कर्कोटक, आणि राजा, अजून एक सर्प पद्म नावाचा,

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्त्तिताः ।। २४.

महापद्म, शंख, आणि अजिंक्य कुलिक हे देखील; हे सर्व कश्यपाचे प्रमुख वंशज म्हणून ओळखले जातात.

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तीक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद् ध्रुवम् ।। २४.

त्यांच्या जन्मामुळे हे जग सर्पांनी भरून गेले; हे वाकडे, दुष्टकर्मी, तीक्ष्ण दात आणि विषारी तोंड असलेले, माणसांना पाहताच ते चावून क्षणात राख करतात.

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ।। २४.

राजा, जसा ध्वनी स्पर्शानंतर येतो, तसाच माणसांमध्ये दिवसेंदिवस भयंकर संहार घडू लागला असता.

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ।। २४.

स्वतःच्या विनाशाची जाणीव झाल्यावर, सर्व प्राणी सर्वत्र त्या परमेश्वराकडे, अंतिम आश्रयाकडे धावले.

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । ऊचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। २४.

हेच कारण समजून, राजन, सर्व प्राण्यांनी कमलज, विष्णू, प्राचीन ब्रह्म नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्या देवतेला प्रार्थना केली.

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजंगानां महात्मनाम् ।। २४.

देव म्हणाले — देवादिदेव, लोकांचा जन्मदाता, परमेश्वरा, या तीक्ष्णदंत असलेल्या बलाढ्य सर्पांपासून आम्हाला वाचव.