वराहपुराणम्

पृथिव्या विद्यते मूर्त्तिरपां मूर्त्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्त्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ।। २३.

पृथ्वीला रूप आहे, पाण्यालाही रूप आहे, अग्नी आणि वायुलाही रूप दिसते. मग आकाशाला रूप नाही असे का म्हणतात? असे विचार करत देव हसले.

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शंभुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम् ।। २३.

ज्ञानशक्ती असलेल्या उमेला पाहून, शंभूने आकाशात जे पाहिले आणि ब्रह्मदेवाने पूर्वी सांगितले की, शरीर हे देहधारकांसाठी असते—

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुर्ष्वपि ।। २३.

आणि त्या परब्रह्माने केलेले हास्य, तसेच त्याने पूर्वी सांगितलेले — हे सर्व कारणे पृथ्वी वगैरे चार तत्त्वांशी संबंधित आहेत.

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ।। २३.

त्या परब्रह्माच्या हास्यापासून तेजस्वी, प्रखर प्रकाशमान असा एक कुमार जन्मला, ज्याचे तोंड प्रज्वलित होते आणि जो दिशांना उजळवून टाकत होता. तो परब्रह्माचे गुण घेऊन, जणू दुसरा रुद्रच प्रकट झाला.

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ।। २३.

तो कुमार जन्मताक्षणीच आपल्या तेजाने, कांतीने, रूपाने आणि सौंदर्याने सर्व देव स्त्रियांना मोहून टाकतो, कारण तो महान आत्मा होता.

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमाऽनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ।। २३.

त्या महानात्मा कुमाराचे ते अद्भुत रूप पाहून, भामिनी उमा आपल्या न थांबणाऱ्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहू लागली.

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ।। २३.

तो कुमार पाहून, देवाला राग आला. स्त्रियांचा चंचल स्वभाव आणि कुमाराचे सुंदर, मोहक रूप पाहून, परमेश्वराने त्याला स्त्रीसंदेहाचा शाप दिला.

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् । एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ।। २३.

देवाने रागाने म्हटले — 'कुमार, तुझे मुख हत्तीचे होईल, पोट मोठे असेल, आणि तू नक्कीच सर्पांचा उपवित आणि कटीबंध घालशील.' अशा प्रकारे देवाने त्याला तीव्र कोपाने शाप दिला.

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ।। २३.

आपल्या शरीरावर अर्ध्या कोटी रोम असलेला, त्रिनेत्री, त्रिशूळधारी देव, ज्याच्या रोमकूपांत घाम भरला होता, तो आपले शरीर हलवत, रागाने उठून उभा राहिला.

यथा यथाऽसौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासु- र्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ।। २३.

जसा तो देव, त्रिशूळ धारण करणारा, आपले आद्य शरीर पुन्हा पुन्हा हलवत होता, तसतसे त्याच्या अंगावरील केस पृथ्वीवर पाण्यासारखे पडू लागले, आणि इतरही अनेक वस्तू खाली उतरू लागल्या.

विनायकानेकविधा गजास्या - स्तमालनीलाञ्जनसंनिकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता - स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ।। २३.

अनेक प्रकारचे, हत्तीच्या मुखाचे, काळ्या मेघासारखे किंवा काजळासारखे दिसणारे, विविध अस्त्रे हातात घेऊन असलेले विनायक उंच उभे राहिले; हे पाहून देवांची मनं अस्वस्थ झाली.

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ।। २३.

'हे काय घडते आहे? हा एकटा अद्भुत कृत्य करणारा, इतके मोठे आणि अद्वितीय कार्य पार पाडतो आहे. हे देवांची इच्छा पूर्ण होत आहे का? की याला काहीतरी वेगळे वेढून राहिले आहे—हे कुठून आले?' असे देव विचार करू लागले.

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमान - मारुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ।। २३.

देव असे विचार करत असताना, विनायकांमुळे पृथ्वी हलू लागली. मग चार मुखांचा, अद्वितीय ब्रह्मा, आपले विमान चढून आकाशात असे बोलू लागला.

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ।। २३.

देवांनो, तुम्ही धन्य आहात! कारण तुम्हाला त्रिनेत्र, अद्भुत रूप असलेल्या देवाधिदेवाने, आणि परमेश्वराने कृपा केली आहे. देवांचे शत्रू आणि विघ्न करणाऱ्यांना त्याने नमवले आहे.

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्ता - नुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभु- र्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ।। २३.

असे म्हणून प्रपितामह ब्रह्मा त्रिशूळधारी देवाशी म्हणाला, 'हे प्रभो, तुझ्या मुखातून उत्पन्न झालेला हा विनायकांचा प्रमुख होईल आणि हे इतर सर्व त्याचे सेवक होतील.'

भवांस्तथाऽस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुर्ष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ।। २३.

तुम्हीही, तुमच्या इच्छेने, आकाशात देवांमध्ये चार रूपांनी विहार कराल; हे आकाश अनेक प्रकारे तुझ्यामुळेच स्थिर झाले आहे, आणि तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही श्रेष्ठ नाही.

प्रभुर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वाऽधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ।। २३.

तू त्रिशूळधारी प्रभू हो आणि या अस्त्रांसह वरही दे. असे म्हणून, ब्रह्मा निघून गेल्यावर, त्रिनेत्राने आपल्या पुत्राला संबोधून सांगितले.

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृशः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ।। २३.

तूच विनायक, विघ्नांचा नाश करणारा, हत्तीमुखी, गणेश नावाचा, भवाचा पुत्र आहेस. हे सर्व भयंकर, तिखट डोळ्यांचे विनायक तुझे सेवक होतील; ते कोरडे नैवेद्य खाऊन आपली देह वाढवतात आणि कार्यात यश देतात.

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ।। २३.

देवतांमध्ये, यज्ञात आणि इतर मोठ्या कार्यांत, तुझ्या महिमेमुळे तुला प्रथम पूजा मिळेल; अन्यथा, तू त्या कार्याचे यश नष्ट करशील.

इत्येवमुक्त्वा परमेश्वरेण सुरैः समं काञ्चनकुम्भसंस्थैः । जलैस्तथासावभिषिक्तगात्रो रराज राजेन्द्र विनायकानाम् ।। २३.

परमेश्वराने असे सांगितल्यावर, देवांसोबत, सुवर्ण कलशातील पाण्याने त्याचे अभिषेक करण्यात आले; मग, राजन, तो विनायकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ म्हणून तेजस्वी दिसू लागला.

दृष्टवाऽभिषिच्यमानं तु देवास्तं गणनायकम् । तुष्टुवुः प्रयताः सर्वे त्रिशूलास्त्रस्य सन्निधौ ।। २३.

तो गणनायक म्हणून अभिषेक होताना पाहून, सर्व देव शुद्ध मनाने, त्रिशूळधारीच्या उपस्थितीत, त्याचे स्तवन करू लागले.

देवा ऊचुः । नमस्ते गजवक्त्राय नमस्ते गणनायक । विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ।। २३.

देव म्हणाले: 'हत्तीमुख असलेल्या तुला नमस्कार! गणनायक तुला नमस्कार! विनायक तुला नमस्कार! आणि पराक्रमी, तिखट वीर्य असलेल्या तुला नमस्कार!'

नमोऽस्तु ते विघ्नकर्त्रे नमस्ते सर्पमेखल । नमस्ते रुद्रवक्त्रोत्थ प्रलम्बजठराश्रित ।। २३.

विघ्नांचा नाश करणाऱ्या तुला नमस्कार! सर्प कमरबंध घालणाऱ्या तुला नमस्कार! रुद्राच्या मुखातून जन्मलेल्या, मोठ्या पोट असलेल्या तुला नमस्कार!

सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा । एवं स्तुतस्तदा देवैर्महात्मा गणनायकः । अभिषिक्तश्च रुद्रस्य सोमस्यापत्यतां गतः ।। २३.

सर्व देवांच्या पूजेमुळे तू नेहमी विघ्न दूर कर. अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, तो महान आत्मा, गणनायक, अभिषिक्त झाला आणि रुद्र व सोमाचा पुत्र झाला.

एतच्चतुर्थ्यां संपन्नं गणाध्यक्षस्य पार्थिव । यतस्ततोऽयं महती तिथीनां परमा तिथिः ।। २३.

हे राजन, हे सर्व चतुर्थीला, गणाध्यक्षाच्या दिवशी घडले; म्हणून ही तिथी सर्व तिथींमध्ये श्रेष्ठ आणि महान आहे.

एतस्यां यस्तिलान् भुक्त्वा भक्त्या गणपतिं नृप । आराधयति तस्याशु तुष्यते नात्र संशयः ।। २३.

जो कोणी या दिवशी भक्तीने तिळ खातो आणि गणपतीची पूजा करतो, त्याच्यावर गणपती लवकर प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही.

यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चैतच्छृणुयात् सदा । न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वथा नृप ।। २३.

जो कोणी हे स्तोत्र वाचतो किंवा नेहमी ऐकतो, त्याला कधीच विघ्न येत नाहीत, आणि त्याला कोणतेही पाप लागत नाही, हे राजन.

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ।। २४.

धरणी म्हणाली — देवादिदेव, तुझ्या देहाचा स्पर्श झाल्यावर हे बलाढ्य सर्प देहधारी कसे झाले? हे पृथ्वीधारक, याचे कारण काय आहे?

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संशितव्रतम् ।। २४.

श्रीवराह म्हणाले — गणपतीचा जन्म ऐकून, प्रजांचा रक्षण करणारा राजा त्या कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषीला गोड शब्दांनी म्हणाला.