वराहपुराणम्

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ।। २२.

त्यामुळे सर्व इच्छा पूर्ण होतात, सौभाग्य, संपत्ती, निरोगीपणा, सौंदर्य आणि पुष्टी मिळते.

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ।। २३.

प्रजापाल म्हणाले — हे श्रेष्ठा, गणपतींचा जन्म कसा झाला आणि त्यांना मूर्त रूप कसे मिळाले, हे माझ्या मनात मोठा संभ्रम निर्माण करणारे आहे. कृपया माझ्या या ठाम आणि मनाला त्रास देणाऱ्या शंकेचे निरसन करा.

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ।। २३.

महातपस्वी म्हणाले — पूर्वी सर्व देव आणि तपश्चर्येने संपन्न ऋषी यांनी अनेक कार्यांची सुरुवात केली; त्यांच्या सर्व कृती यशस्वी झाल्या, यात शंका नाही.

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ।। २३.

ज्यांनी नेहमी योग्य मार्गाचा अवलंब केला, त्यांच्या सर्व कृती विघ्नाविना पूर्ण होतात. पण जे चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांच्या सर्व कामांत अडथळे येतात.

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवाभ्यमन्त्रयन् ।। २३.

मग देव आणि पितर यांनी एकत्र येऊन, चुकीच्या कामांत अडथळे कसे आणता येतील याचा विचार केला आणि सर्वांनी मिळून हे ठरवले.

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महामतिम् ।। २३.

त्या वेळी, स्वर्गातील त्या सर्वांनी एकत्र मंत्र केला असता, त्यांच्या मनात महाबुद्धी असलेल्या रुद्राकडे जाण्याचा विचार आला.

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ।। २३.

ते सर्वजण कैलासावर वास करणाऱ्या गुरु रुद्राकडे गेले आणि नम्रपणे, आदरपूर्वक त्यांना वंदन करून बोलू लागले.

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ।। २३.

देव म्हणाले — हे देवाधिदेव, महादेव, त्रिशूळधारी, त्रिनेत्री, तुम्ही सद्गुण नसलेल्या सर्वांच्या कामात अडथळे निर्माण करावेत.

एवमुक्तरस्तदा देवैर्भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ।। २३.

देवांनी असे म्हटल्यावर, भव अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांनी उमा देवीकडे न थांबता एकटक पाहू लागले.

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतोमां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ।। २३.

देवतांच्या उपस्थितीत, तो महात्मा उमेकडे पाहत असताना, त्याच्या मनात विचार आला — आकाशात रूपे कशामुळे दिसतात?

पृथिव्या विद्यते मूर्त्तिरपां मूर्त्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्त्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ।। २३.

पृथ्वीला रूप आहे, पाण्यालाही रूप आहे, अग्नी आणि वायुलाही रूप दिसते. मग आकाशाला रूप नाही असे का म्हणतात? असे विचार करत देव हसले.

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शंभुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम् ।। २३.

ज्ञानशक्ती असलेल्या उमेला पाहून, शंभूने आकाशात जे पाहिले आणि ब्रह्मदेवाने पूर्वी सांगितले की, शरीर हे देहधारकांसाठी असते—

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुर्ष्वपि ।। २३.

आणि त्या परब्रह्माने केलेले हास्य, तसेच त्याने पूर्वी सांगितलेले — हे सर्व कारणे पृथ्वी वगैरे चार तत्त्वांशी संबंधित आहेत.

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ।। २३.

त्या परब्रह्माच्या हास्यापासून तेजस्वी, प्रखर प्रकाशमान असा एक कुमार जन्मला, ज्याचे तोंड प्रज्वलित होते आणि जो दिशांना उजळवून टाकत होता. तो परब्रह्माचे गुण घेऊन, जणू दुसरा रुद्रच प्रकट झाला.

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ।। २३.

तो कुमार जन्मताक्षणीच आपल्या तेजाने, कांतीने, रूपाने आणि सौंदर्याने सर्व देव स्त्रियांना मोहून टाकतो, कारण तो महान आत्मा होता.

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमाऽनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ।। २३.

त्या महानात्मा कुमाराचे ते अद्भुत रूप पाहून, भामिनी उमा आपल्या न थांबणाऱ्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहू लागली.

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ।। २३.

तो कुमार पाहून, देवाला राग आला. स्त्रियांचा चंचल स्वभाव आणि कुमाराचे सुंदर, मोहक रूप पाहून, परमेश्वराने त्याला स्त्रीसंदेहाचा शाप दिला.

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् । एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ।। २३.

देवाने रागाने म्हटले — 'कुमार, तुझे मुख हत्तीचे होईल, पोट मोठे असेल, आणि तू नक्कीच सर्पांचा उपवित आणि कटीबंध घालशील.' अशा प्रकारे देवाने त्याला तीव्र कोपाने शाप दिला.

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ।। २३.

आपल्या शरीरावर अर्ध्या कोटी रोम असलेला, त्रिनेत्री, त्रिशूळधारी देव, ज्याच्या रोमकूपांत घाम भरला होता, तो आपले शरीर हलवत, रागाने उठून उभा राहिला.

यथा यथाऽसौ स शरीरमाद्यं धुनोति देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिः । तथा तथा चाङ्गरुहाश्चकासु- र्जलं क्षितौ संन्यपतंस्तथान्याः ।। २३.

जसा तो देव, त्रिशूळ धारण करणारा, आपले आद्य शरीर पुन्हा पुन्हा हलवत होता, तसतसे त्याच्या अंगावरील केस पृथ्वीवर पाण्यासारखे पडू लागले, आणि इतरही अनेक वस्तू खाली उतरू लागल्या.

विनायकानेकविधा गजास्या - स्तमालनीलाञ्जनसंनिकाशाः । उत्तस्थुरुच्चैर्विविधास्त्रहस्ता - स्ततस्तु देवा मनसाकुलेन ।। २३.

अनेक प्रकारचे, हत्तीच्या मुखाचे, काळ्या मेघासारखे किंवा काजळासारखे दिसणारे, विविध अस्त्रे हातात घेऊन असलेले विनायक उंच उभे राहिले; हे पाहून देवांची मनं अस्वस्थ झाली.

किमेतदित्यद्भुतकर्मकारी ह्येकः करोत्यप्रतिमं महच्च । कार्यं सुराणां कृतमेतदिष्टं भवेदथैतं परितं कुतस्तत् ।। २३.

'हे काय घडते आहे? हा एकटा अद्भुत कृत्य करणारा, इतके मोठे आणि अद्वितीय कार्य पार पाडतो आहे. हे देवांची इच्छा पूर्ण होत आहे का? की याला काहीतरी वेगळे वेढून राहिले आहे—हे कुठून आले?' असे देव विचार करू लागले.

दिवौकसां चिन्तयतां तथा तु विनायकैः क्ष्मा क्षुभिता बभूव । चतुर्मुखश्चाप्रतिमो विमान - मारुह्य खे वाक्यमिदं जगाद ।। २३.

देव असे विचार करत असताना, विनायकांमुळे पृथ्वी हलू लागली. मग चार मुखांचा, अद्वितीय ब्रह्मा, आपले विमान चढून आकाशात असे बोलू लागला.

धन्याः स्थ देवाः सुरनायकेन त्रिलोचनेनाद्भुतरूपिणा च । अनुगृहीताः परमेश्वरेण सुरद्विषां विघ्नकृतां नतौ च ।। २३.

देवांनो, तुम्ही धन्य आहात! कारण तुम्हाला त्रिनेत्र, अद्भुत रूप असलेल्या देवाधिदेवाने, आणि परमेश्वराने कृपा केली आहे. देवांचे शत्रू आणि विघ्न करणाऱ्यांना त्याने नमवले आहे.

इत्येवमुक्त्वा प्रपितामहस्ता - नुवाच देवस्त्रिशिखास्त्रपाणिम् । यस्ते विभो वक्त्रसमुद्भवः प्रभु- र्विनायकानां भवतु त्विमेऽनुगाः ।। २३.

असे म्हणून प्रपितामह ब्रह्मा त्रिशूळधारी देवाशी म्हणाला, 'हे प्रभो, तुझ्या मुखातून उत्पन्न झालेला हा विनायकांचा प्रमुख होईल आणि हे इतर सर्व त्याचे सेवक होतील.'

भवांस्तथाऽस्यात्मवरेण चाम्बरे त्वया चतुर्ष्वस्तु शरीरचारी । आकाशमेतद् बहुधा व्यवस्थितं त्वया वरेण्यः कृत एव नान्यः ।। २३.

तुम्हीही, तुमच्या इच्छेने, आकाशात देवांमध्ये चार रूपांनी विहार कराल; हे आकाश अनेक प्रकारे तुझ्यामुळेच स्थिर झाले आहे, आणि तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही श्रेष्ठ नाही.

प्रभुर्भव त्वं प्रतिमास्त्रपाणिना इमानि चास्त्राणि वरांश्च देहि । इत्येवमुक्त्वाऽधिगते पितामहे त्रिलोचनश्चात्मभवं जगाद ।। २३.

तू त्रिशूळधारी प्रभू हो आणि या अस्त्रांसह वरही दे. असे म्हणून, ब्रह्मा निघून गेल्यावर, त्रिनेत्राने आपल्या पुत्राला संबोधून सांगितले.

विनायको विघ्नकरो गजास्यो गणेशनामा च भवस्य पुत्रः । एते च सर्वे तव यान्तु भृत्या विनायकाः क्रूरदृशः प्रचण्डाः । उच्छुष्मदानादिविवृद्धदेहाः कार्येषु सिद्धिं प्रतिपादयन्तः ।। २३.

तूच विनायक, विघ्नांचा नाश करणारा, हत्तीमुखी, गणेश नावाचा, भवाचा पुत्र आहेस. हे सर्व भयंकर, तिखट डोळ्यांचे विनायक तुझे सेवक होतील; ते कोरडे नैवेद्य खाऊन आपली देह वाढवतात आणि कार्यात यश देतात.

भवांश्च देवेषु तथा मखेषु कार्येषु चान्येषु महानुभावात् । अग्रेषु पूजां लभतेऽन्यथा च विनाशयिष्यस्यथ कार्यसिद्धिम् ।। २३.

देवतांमध्ये, यज्ञात आणि इतर मोठ्या कार्यांत, तुझ्या महिमेमुळे तुला प्रथम पूजा मिळेल; अन्यथा, तू त्या कार्याचे यश नष्ट करशील.