वराहपुराणम्

स तदा मन्दरोक्तस्तु शंकरो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ।। २२.

मंदाराने सांगितल्यावर शंकर त्वरित आला आणि विधीप्रमाणे परमेश्वराने सोमाच्या साक्षीने पार्वतीचा हात धरला.

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ।। २२.

त्या उत्सवात पर्वत आणि नारद गात होते, सिद्ध लोक नाचत होते, झाडांनी अनेक शुभ फुलं उधळली आणि देवांगना आनंदाने नाचत होत्या.

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् । इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ।। २२.

त्या लग्नात, पाण्याचा प्रवाह असताना, चतुर्मुख ब्रह्मा आपल्या ध्यानात मग्न होऊन म्हणाले, 'मुली, तू जगात सर्वश्रेष्ठ स्त्री हो; तुझ्यामुळे इतर पुरुषांनाही पत्नी मिळो.' असं सांगून पितामह उमा आणि रुद्रासह आपल्या नगरीत परत गेले.

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवांश्च दैत्यान् विविधानृषींश्च संपूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानै - र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ।।२२.

पर्वतराजाने आपल्या जावयाचं, सोमाचं योग्य सन्मान करून त्याला निरोप दिला. त्याने सर्व देव, असुर, विविध ऋषी यांनाही दागिने, सुंदर वस्त्रं, उत्तम अन्न अशा अनेक भेटवस्तूंनी सन्मानित करून, त्या सर्व पर्वतश्रेष्ठांनाही निरोप दिला.

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ।। २२.

दुःखमुक्त, निर्मळ आणि शांत मनाने, हिमवंत राजाने आपल्या शुभमुखी कन्या उमेला श्रेष्ठ देवाला दिलं आणि तो पितामहासारखा यज्ञात तेजस्वी दिसला.

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरेषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयंभुदक्षादिराजः त्रिजन्मभि- र्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ।। २२.

राजसत्तम, ही तुझी श्रेष्ठ वंशपरंपरा आहे, जिला देव किंवा असुरही जाणत नाहीत. स्वयंभू दक्ष, राजाधिराज, आणि गौरीच्या तीन जन्मातील विवाह मी तुला सुंदर रीतीने सांगितला.

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्त्तिमागता । संबभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ।। २२.

श्रीवराह म्हणाले: म्हणूनच, गौरी म्हणून जी ओळखली जाते, ती असं रूप घेऊन प्रकट झाली, जसं पूर्वी त्या महान ऋषीने तपश्चर्येने शुद्ध मनाने प्रजापतीला विचारलं होतं.

गौर्या उत्पत्तिरेषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस्तत्सर्वं कथितं तव ।। २२.

गौरीची उत्पत्ती आणि तिचं लग्न कसं घडलं, हे सर्व त्या महान ऋषीने तुला सांगितलं आहे.

एतत्सर्वं तु गौर्या वै संपन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ।। २२.

हे सर्व गौरीचं कार्य तृतीयेला पूर्ण झालं; त्या दिवशी मीठ टाळावं. जो कोणी, स्त्री किंवा पुरुष, हा उपवास करतो, त्याला सौभाग्य लाभतं.

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ।। २२.

कोणतीही स्त्री दुर्दैवी असेल किंवा पुरुष अत्यंत दुर्दैवी असेल, त्यांनी हे ऐकून तृतीयेला मीठ टाळावं.

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ।। २२.

त्यामुळे सर्व इच्छा पूर्ण होतात, सौभाग्य, संपत्ती, निरोगीपणा, सौंदर्य आणि पुष्टी मिळते.

प्रजापाल उवाच । कथं गणपतेर्जन्म मूर्तिमन्तं च सत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि धृतिकष्टं व्यवस्थितम् ।। २३.

प्रजापाल म्हणाले — हे श्रेष्ठा, गणपतींचा जन्म कसा झाला आणि त्यांना मूर्त रूप कसे मिळाले, हे माझ्या मनात मोठा संभ्रम निर्माण करणारे आहे. कृपया माझ्या या ठाम आणि मनाला त्रास देणाऱ्या शंकेचे निरसन करा.

महातपा उवाच । पूर्वं देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । कार्यारम्भं तथा चक्रुः सिध्यन्ते च न संशयः ।। २३.

महातपस्वी म्हणाले — पूर्वी सर्व देव आणि तपश्चर्येने संपन्न ऋषी यांनी अनेक कार्यांची सुरुवात केली; त्यांच्या सर्व कृती यशस्वी झाल्या, यात शंका नाही.

सन्मार्गवर्तिषु यथा सिद्ध्यन्ते विघ्नतः क्रियाः । असत्कारिषु सर्वेषु तद्वदेवमविघ्नतः ।। २३.

ज्यांनी नेहमी योग्य मार्गाचा अवलंब केला, त्यांच्या सर्व कृती विघ्नाविना पूर्ण होतात. पण जे चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांच्या सर्व कामांत अडथळे येतात.

ततो देवाः सपितरश्चिन्तयामासुरोजसा । असत्कार्येषु विघ्नार्थं सर्व एवाभ्यमन्त्रयन् ।। २३.

मग देव आणि पितर यांनी एकत्र येऊन, चुकीच्या कामांत अडथळे कसे आणता येतील याचा विचार केला आणि सर्वांनी मिळून हे ठरवले.

ततस्तेषां तदा मन्त्रं कुर्वतस्त्रिदिवौकसाम् । बभूव बुद्धिर्गमने रुद्रं प्रति महामतिम् ।। २३.

त्या वेळी, स्वर्गातील त्या सर्वांनी एकत्र मंत्र केला असता, त्यांच्या मनात महाबुद्धी असलेल्या रुद्राकडे जाण्याचा विचार आला.

ते तत्र रुद्रमागम्य कैलासनिलयं गुरुम् । ऊचुः सविनयं सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् ।। २३.

ते सर्वजण कैलासावर वास करणाऱ्या गुरु रुद्राकडे गेले आणि नम्रपणे, आदरपूर्वक त्यांना वंदन करून बोलू लागले.

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शूलपाणे त्रिलोचन । विघ्नार्थमविशिष्टानामुत्पादयितुमर्हसि ।। २३.

देव म्हणाले — हे देवाधिदेव, महादेव, त्रिशूळधारी, त्रिनेत्री, तुम्ही सद्गुण नसलेल्या सर्वांच्या कामात अडथळे निर्माण करावेत.

एवमुक्तरस्तदा देवैर्भवः परमया मुदा । उमां निरीक्षयामास चक्षुषाऽनिमिषेण ह ।। २३.

देवांनी असे म्हटल्यावर, भव अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांनी उमा देवीकडे न थांबता एकटक पाहू लागले.

देवानां सन्निधौ तस्य पश्यतोमां महात्मनः । चिन्ताऽभूद् व्योम्नि मूर्तिभ्यो दृश्यते केन हेतुना ।। २३.

देवतांच्या उपस्थितीत, तो महात्मा उमेकडे पाहत असताना, त्याच्या मनात विचार आला — आकाशात रूपे कशामुळे दिसतात?

पृथिव्या विद्यते मूर्त्तिरपां मूर्त्तिस्तथैव च । तेजसः श्वसनस्यापि मूर्त्तिरेषा तु दृश्यते । आकाशं च कथं नेति मत्वा देवो जहास च ।। २३.

पृथ्वीला रूप आहे, पाण्यालाही रूप आहे, अग्नी आणि वायुलाही रूप दिसते. मग आकाशाला रूप नाही असे का म्हणतात? असे विचार करत देव हसले.

ज्ञानशक्तिमुमां दृष्ट्वा यद् दृष्टं व्योम्नि शंभुना । यच्चोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं शरीरं तु शरीरिणाम् ।। २३.

ज्ञानशक्ती असलेल्या उमेला पाहून, शंभूने आकाशात जे पाहिले आणि ब्रह्मदेवाने पूर्वी सांगितले की, शरीर हे देहधारकांसाठी असते—

यच्चापि हसितं तेन देवेन परमेष्ठिना । एतत्कार्यचतुष्केण पृथिव्यादिचतुर्ष्वपि ।। २३.

आणि त्या परब्रह्माने केलेले हास्य, तसेच त्याने पूर्वी सांगितलेले — हे सर्व कारणे पृथ्वी वगैरे चार तत्त्वांशी संबंधित आहेत.

मूर्त्तिमानतितेजस्वी हसतः परमेष्ठिनः । प्रदीप्तास्यो महादीप्तः कुमारो भासयन् दिशः । परमेष्ठिगुणैर्युक्तः साक्षाद् रुद्र इवापरः ।। २३.

त्या परब्रह्माच्या हास्यापासून तेजस्वी, प्रखर प्रकाशमान असा एक कुमार जन्मला, ज्याचे तोंड प्रज्वलित होते आणि जो दिशांना उजळवून टाकत होता. तो परब्रह्माचे गुण घेऊन, जणू दुसरा रुद्रच प्रकट झाला.

उत्पन्नमात्रो देवानां योषितः सप्रमोहयन् । कान्त्या दीप्त्या तथा मूर्त्या रूपेण च महात्मवान् ।। २३.

तो कुमार जन्मताक्षणीच आपल्या तेजाने, कांतीने, रूपाने आणि सौंदर्याने सर्व देव स्त्रियांना मोहून टाकतो, कारण तो महान आत्मा होता.

तं दृष्ट्वा परमं रूपं कुमारस्य महात्मनः । उमाऽनिमेषनेत्राभ्यां तमपश्यत भामिनी ।। २३.

त्या महानात्मा कुमाराचे ते अद्भुत रूप पाहून, भामिनी उमा आपल्या न थांबणाऱ्या डोळ्यांनी त्याच्याकडे पाहू लागली.

तं दृष्ट्वा कुपितो देवः स्त्रीभावं चञ्चलं तथा । मत्वा कुमाररूपं तु शोभनं मोहनं दृशाम् । ततः शशाप तं देवः स्त्रीशङ्कां परमेश्वरः ।। २३.

तो कुमार पाहून, देवाला राग आला. स्त्रियांचा चंचल स्वभाव आणि कुमाराचे सुंदर, मोहक रूप पाहून, परमेश्वराने त्याला स्त्रीसंदेहाचा शाप दिला.

कुमार गजवक्त्रस्त्वं प्रलम्बजठरस्तथा । भविष्यसि तथा सर्पैरुपवीतगतिर्ध्रुवम् । एवं शशाप तं देवस्तीव्रकोपसमन्वितः ।। २३.

देवाने रागाने म्हटले — 'कुमार, तुझे मुख हत्तीचे होईल, पोट मोठे असेल, आणि तू नक्कीच सर्पांचा उपवित आणि कटीबंध घालशील.' अशा प्रकारे देवाने त्याला तीव्र कोपाने शाप दिला.

अर्द्धकोट्या च रोमाणामात्मनोऽङ्गे त्रिलोचनः । कूपकास्वेदसलिलपूर्णशूलधरस्तथा । धुन्वन् शरीरमुत्थाय ततो देवो रुषान्वितः ।। २३.

आपल्या शरीरावर अर्ध्या कोटी रोम असलेला, त्रिनेत्री, त्रिशूळधारी देव, ज्याच्या रोमकूपांत घाम भरला होता, तो आपले शरीर हलवत, रागाने उठून उभा राहिला.