वराहपुराणम्

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुताऽभवत् ।। २२.

तेथे खूप काळ कठोर तप करत करत तिने आपलं शरीर क्षीण केलं, आणि स्वतःच्या शरीराच्या अग्नीत जळून, ती मग त्या डोंगराची कन्या झाली.

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ।। २२.

ती उमादेवी, कृष्णा या मोठ्या नावांनी प्रसिद्ध झाली, आणि हिमालयाच्या घरी तिने सुंदर व शुभ रूप मिळवलं.

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ।। २२.

तिने पुन्हा कठोर तप सुरू केलं, त्रिनेत्रधारी देवाचं स्मरण करत, 'तोच माझा पती आहे' असं म्हणत ती आपल्या तपात स्थिर राहिली.

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ।। २२.

हिमालय या मोठ्या डोंगरावर ती कठोर तप करत असताना, खूप काळानंतर तिच्या तपामुळे देव प्रसन्न झाला.

आजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ।। २२.

मग महेश्वर वृद्ध ब्राह्मणाचा रूप घेऊन तिच्या आश्रमात आला, त्याचं शरीर वयामुळे थकलं होतं आणि तो प्रत्येक पावलावर डगमगत होता.

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ।। २२.

मोठ्या कष्टाने त्या कन्येजवळ आला आणि म्हणाला, 'सौम्ये, मला भूक लागली आहे, ब्राह्मणाला योग्य असं काही खायला दे.'

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ।। २२.

तेव्हा शुभ्र आणि शुभ उमादेवी, डोंगराची कन्या, म्हणाली, 'ब्राह्मणदेवा, मी तुला फळं वगैरे देईन. आधी पटकन स्नान कर आणि मग हवं ते खा.'

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरत् ।। २२.

तिच्या बोलण्यावर तो ब्राह्मण तिच्या जवळच्या मोठ्या गंगेच्या काठी गेला, स्नान करण्यासाठी पाण्यात उतरला.

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुना ।। २२.

त्या ब्राह्मणरूपातील रुद्र स्नान करत असताना, तो एक भयंकर, मायावी, भीतीदायक मकर झाला आणि स्वतःच्या सामर्थ्याने त्या ब्राह्मणाला पकडले.

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरेण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ।। २२.

तो बलवान मकराने पकडल्याचं पाहून, त्याने स्वतःचं दुसरं वृद्ध रूप तिला दाखवलं आणि बोलू लागला.

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ।। २२.

'कन्ये, मी आता ब्राह्मण राहिलो नाही, लवकर धाव घे आणि मला वाचव, जास्त काही घडायच्या आधी तू मला वाचवलंच पाहिजे.'

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शंकरम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ।। २२.

असं ऐकून पार्वतीने मनात विचार केला, 'हिमालय माझे वडील, शंकर माझे पती, मी तपाने शुद्ध झाले आहे, मग मी ब्राह्मणाला कसा स्पर्श करू?'

यद्येनं नापकर्षामि मकरेण जले धृतम् । तदानीं ब्रह्मवध्या मे भवतीति न संशयः ।। २२.

'जर मी त्या मकराने पाण्यात धरलेल्या ब्राह्मणाला बाहेर काढलं नाही, तर माझ्यावर ब्राह्मणहत्येचा दोष येईल, यात काहीच शंका नाही.'

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्या पुनर्नैवमेवमुक्तवा गता त्वरम् ।। २२.

'इतर पापांसाठी प्रायश्चित्त करता येतं, पण ब्राह्मणहत्येसाठी नाही.' असं म्हणत ती पटकन निघून गेली.

सा गत्वा त्वरितं भीरुर्गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर्हरः ।। २२.

ती घाबरली असली तरी पटकन गेली, हाताने त्या ब्राह्मणाला पकडलं आणि पाण्यातून ओढून बाहेर काढलं; तेव्हा स्वतः भूतांचे स्वामी हराने आपलं रूप दाखवलं.

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्राया । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ।। २२.

जिला पर्वतराजांची कन्या उपासना करत होती, आणि जिच्यासाठी तिने कठोर तप केला, तोच भगवान रुद्र आता तिचा हात धरून उभा आहे.

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किंचिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ।। २२.

त्याला पाहून देवीला लाज वाटली, आणि तिने आपला पूर्वीचा त्याग आठवला. सुंदर भुवया असलेली ती अत्यंत संकोचली आणि काहीच बोलली नाही.

तूष्णींभूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ।। २२.

गौरी शांत उभी आहे हे पाहून रुद्र जणू हसत तिचा हात धरून म्हणाला, 'भद्रे, तू मला इथे कसा सोडून जाऊ शकतेस?''

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ।। २२.

'भद्रे, जर तू माझा हात उगाचच धरशील, तर मी मग ब्रह्मदेवाच्या कन्येला विवाहासाठी मागणी घालेन.'

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ।। २२.

देवी, जी सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वांपलीकडची आहे, म्हणाली, 'हे काही विनोद नको.' लाजत असूनही, तिने हसत-हसत हे शब्द उच्चारले.

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ।। २२.

'देवांचा देव, त्रिलोकांचा स्वामी, हा सगळा प्रयत्न तुझ्यासाठीच आहे. मागील जन्मी मी तुलाच पती म्हणून उपासले होते, हे महेश्वरा.'

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानेन ततः पाणिं गृहीष्यसि ।। २२.

'देवा, आता तूच माझा पती होशील, दुसरा कोणी नाही. पण माझे वडील, पर्वतराज, माझे स्वामी आहेत; मी त्यांच्याकडे जाईन. त्यांची परवानगी घेऊन, मग तू माझा हात धरू शकतोस.'

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ।। २२.

असे म्हणून, तेजस्विनी देवी हात जोडून आपल्या वडिलांकडे, हिमालयराजांकडे गेली आणि त्यांना संबोधले.

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद् गतिभावनः ।। २२.

'माझ्या मागील जन्मी रुद्र, जो दक्षाच्या यज्ञाचा संहार करणारा आहे, तोच माझा पती होता. आता मी तप करून त्याचाच ध्यास घेतला आहे.'

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शंकरः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ।। २२.

'तो विश्वाचा स्वामी ब्राह्मणाच्या रूपात माझ्या आश्रमात आला आणि अन्न मागितले. मी त्याला स्नान करायला जा असे सांगितले, तेव्हा तो जाह्नवी नदीकडे गेला.'

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शंकरः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रहह्मण्यमुवाच ह ।। २२.

'तेथे वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात शंकराला एक मगर पटकन पकडते, आणि तो ब्राह्मणाला शोभणार नाही असे बोलू लागला.'

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शंकरः ।। २२.

'ब्रह्महत्येच्या भीतीने, बाबा, मी त्याचा हात धरला; आणि हात धरताच शंकराने आपले खरे रूप दाखवले.'

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किंचिद् विचारय तपोधने ।। २२.

'मग देवाने मला, जी हातग्रहणासाठी आली होती, असे सांगितले — 'देवी, तपश्चर्येने संपन्न असलेल्या, काहीही शंका करू नकोस.''

एवमुक्ता त्वहं तेन शंकरेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत् क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ।। २२.

'शंकर या महात्म्याने मला असे सांगितले. म्हणून, देवराज, मी तुमची परवानगी मागायला आले आहे. आता जे योग्य असेल ते लवकर करा.'