वराहपुराणम्

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेस्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ।। २१.

हे देव, नक्कीच 'पशुपती' म्हणून तुझे नाव जगभर प्रसिद्ध होईल; आणि हा देवही तुझ्याच नावाने ओळखला जाईल; सर्व देव आणि इतरही तुला पूजतील.

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ।। २१.

असे म्हणून, बुद्धिमान ब्रह्मा मग दक्षाला म्हणाला: पूर्वी ज्याची तयारी केलीस, ती गौरी रुद्राला दे.

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

मग दक्षाने, ब्रह्माच्या उपस्थितीत, ती सुंदर गौरी रुद्राला दिली.

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ।। २१.

रुद्राने ती सुंदर कन्या योग्य विधीने, दक्षाचा मान राखत, मोठ्या आदराने स्वीकारली.

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ।। २१.

दक्षकन्या स्वीकारल्यानंतर, पितामहाने देवांच्या उपस्थितीत रुद्राला कैलास पर्वत निवास म्हणून दिला.

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाश्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ।। २१.

रुद्र आपल्या गणांसह कैलास पर्वतावर गेला; देवही आनंदाने आपापल्या स्थानी गेले; ब्रह्मा आणि दक्ष प्रजापतींच्या नगरीत गेले.

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ।। २२.

महातपा म्हणाली: परमेश्वर रुद्र कैलासावर निवास करत असताना, गौरीला तिच्या वडिलांचा देवावरचा राग आठवला आणि ती संतापली.

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ।। २२.

तीने डोक्यात विचार केला की, दक्षाने पूर्वी माझा अपमान केला होता, कारण त्याने यज्ञ नष्ट केला. म्हणून मी आता दुसरं शरीर धारण करीन.

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ।। २२.

त्यासाठी मी तप करून त्याच्या घरी जन्म घेईन, पण ज्याच्या घराण्याचं सर्व काही नष्ट झालं आहे, अशा माझ्या वडिलांकडे, दक्षाकडे, मी कशी जाऊ?

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ।। २२.

अशा विचारात सुंदर भवपत्नी, ती कन्या, हिमालय या मोठ्या डोंगरावर तप करण्यासाठी गेली.

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुताऽभवत् ।। २२.

तेथे खूप काळ कठोर तप करत करत तिने आपलं शरीर क्षीण केलं, आणि स्वतःच्या शरीराच्या अग्नीत जळून, ती मग त्या डोंगराची कन्या झाली.

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ।। २२.

ती उमादेवी, कृष्णा या मोठ्या नावांनी प्रसिद्ध झाली, आणि हिमालयाच्या घरी तिने सुंदर व शुभ रूप मिळवलं.

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ।। २२.

तिने पुन्हा कठोर तप सुरू केलं, त्रिनेत्रधारी देवाचं स्मरण करत, 'तोच माझा पती आहे' असं म्हणत ती आपल्या तपात स्थिर राहिली.

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ।। २२.

हिमालय या मोठ्या डोंगरावर ती कठोर तप करत असताना, खूप काळानंतर तिच्या तपामुळे देव प्रसन्न झाला.

आजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ।। २२.

मग महेश्वर वृद्ध ब्राह्मणाचा रूप घेऊन तिच्या आश्रमात आला, त्याचं शरीर वयामुळे थकलं होतं आणि तो प्रत्येक पावलावर डगमगत होता.

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ।। २२.

मोठ्या कष्टाने त्या कन्येजवळ आला आणि म्हणाला, 'सौम्ये, मला भूक लागली आहे, ब्राह्मणाला योग्य असं काही खायला दे.'

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ।। २२.

तेव्हा शुभ्र आणि शुभ उमादेवी, डोंगराची कन्या, म्हणाली, 'ब्राह्मणदेवा, मी तुला फळं वगैरे देईन. आधी पटकन स्नान कर आणि मग हवं ते खा.'

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरत् ।। २२.

तिच्या बोलण्यावर तो ब्राह्मण तिच्या जवळच्या मोठ्या गंगेच्या काठी गेला, स्नान करण्यासाठी पाण्यात उतरला.

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुना ।। २२.

त्या ब्राह्मणरूपातील रुद्र स्नान करत असताना, तो एक भयंकर, मायावी, भीतीदायक मकर झाला आणि स्वतःच्या सामर्थ्याने त्या ब्राह्मणाला पकडले.

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरेण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ।। २२.

तो बलवान मकराने पकडल्याचं पाहून, त्याने स्वतःचं दुसरं वृद्ध रूप तिला दाखवलं आणि बोलू लागला.

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ।। २२.

'कन्ये, मी आता ब्राह्मण राहिलो नाही, लवकर धाव घे आणि मला वाचव, जास्त काही घडायच्या आधी तू मला वाचवलंच पाहिजे.'

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शंकरम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ।। २२.

असं ऐकून पार्वतीने मनात विचार केला, 'हिमालय माझे वडील, शंकर माझे पती, मी तपाने शुद्ध झाले आहे, मग मी ब्राह्मणाला कसा स्पर्श करू?'

यद्येनं नापकर्षामि मकरेण जले धृतम् । तदानीं ब्रह्मवध्या मे भवतीति न संशयः ।। २२.

'जर मी त्या मकराने पाण्यात धरलेल्या ब्राह्मणाला बाहेर काढलं नाही, तर माझ्यावर ब्राह्मणहत्येचा दोष येईल, यात काहीच शंका नाही.'

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्या पुनर्नैवमेवमुक्तवा गता त्वरम् ।। २२.

'इतर पापांसाठी प्रायश्चित्त करता येतं, पण ब्राह्मणहत्येसाठी नाही.' असं म्हणत ती पटकन निघून गेली.

सा गत्वा त्वरितं भीरुर्गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर्हरः ।। २२.

ती घाबरली असली तरी पटकन गेली, हाताने त्या ब्राह्मणाला पकडलं आणि पाण्यातून ओढून बाहेर काढलं; तेव्हा स्वतः भूतांचे स्वामी हराने आपलं रूप दाखवलं.

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्राया । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ।। २२.

जिला पर्वतराजांची कन्या उपासना करत होती, आणि जिच्यासाठी तिने कठोर तप केला, तोच भगवान रुद्र आता तिचा हात धरून उभा आहे.

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किंचिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ।। २२.

त्याला पाहून देवीला लाज वाटली, आणि तिने आपला पूर्वीचा त्याग आठवला. सुंदर भुवया असलेली ती अत्यंत संकोचली आणि काहीच बोलली नाही.

तूष्णींभूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ।। २२.

गौरी शांत उभी आहे हे पाहून रुद्र जणू हसत तिचा हात धरून म्हणाला, 'भद्रे, तू मला इथे कसा सोडून जाऊ शकतेस?''

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ।। २२.

'भद्रे, जर तू माझा हात उगाचच धरशील, तर मी मग ब्रह्मदेवाच्या कन्येला विवाहासाठी मागणी घालेन.'