वराहपुराणम्

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहाण वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ।। २.

'हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगितलं, श्रेष्ठ ब्राह्मण. वेद, शास्त्र आणि सर्वज्ञता घे, नारद.'

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । कृते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ।। २.

'या वेदांच्या सरोवरात स्नान कर, महाव्रती. इथे स्नान केल्यावर, तू आपली मागची जन्मं आठवशील, श्रेष्ठा.'

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस्त्वां दिदृक्षुरिहागतः ।। २.

असं म्हणून ती कन्या अदृश्य झाली, राजन. मी तिथे स्नान करून, तुला भेटायला आलो आहे.

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीद् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ।। ३.

प्रियव्रत म्हणाला, 'भगवंत, माझ्या मागील जन्मात काय घडलं होतं, ते सगळं मला सांग. मला फारच कुतूहल आहे, देवरषे.'

नादरद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्त्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं श्रृणु जन्मान्तरं मम ।। ३.

नारद म्हणाला, 'राजेंद्र, त्या वेदांच्या सरोवरात स्नान करून आणि सावित्रीचे शब्द ऐकून, त्या क्षणी मला हजार जन्मांची आठवण झाली. माझ्या मागच्या जन्माची गोष्ट ऐक.'

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ।। ३.

'अवंती नावाचं एक नगर आहे, राजन, तिथे मी पूर्वी श्रेष्ठ ब्राह्मण होतो, नावाने सारस्वत, वेद आणि वेदांग जाणणारा.'

बहुभृत्यपरीवारो बहुधान्यश्च पार्थिव । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ।। ३.

'माझ्याजवळ अनेक नोकर होते, भरपूर धान्य होतं, राजन. त्या कृतयुगात मी अत्यंत बुद्धिमान होतो.'

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसंकल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ।। ३.

मग एकांतात ध्यान करत असताना मी विचार केला, 'हे सगळं मी काय करावं?' म्हणून सर्व काही मुलांकडे सोपवून, मी तप करण्याचा निश्चय केला आणि लगेच सरस्वत सरोवराकडे निघालो.

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ।। ३.

अशा प्रकारे विचार करून मी कर्मकांडाने केशवाची पूजा केली, पितरांसाठी श्राद्ध केलं, देवांना आणि इतर लोकांसाठी यज्ञ केले.

ततोऽहं निर्गतो राजंस्तपसे धृतमानसः । सारस्वतं नाम सरो यदेतत् पुष्करं स्मृतम् ।। ३.

मग, राजन, मी मनाने दृढ होऊन तपासाठी निघालो आणि या पुष्कर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सरस्वत नावाच्या सरोवराकडे गेलो.

तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । आराधितो मया भक्त्या जपं नारायणात्मकम् ।। ३.

तेथे जाऊन मी भक्तीभावाने, नारायणमय जप करत, प्राचीन, सनातन आणि मंगल असा विष्णूची पूजा केली.

ब्रह्मपारमयं राजन् जपता परमं स्तवम् । ततो मे भगवांस्तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ।। ३.

राजन, मी जेव्हा त्या श्रेष्ठ स्तोत्राचा जप केला, जो ब्रह्माच्या परम अवस्थेला नेतो, तेव्हा भगवंत माझ्यावर प्रसन्न झाले आणि प्रत्यक्ष माझ्यासमोर प्रकट झाले.

प्रियव्रत उवाच । कीदृशं ब्रह्मपारं तु श्रोतुमिच्छामि सत्तम । कथयस्व प्रसादेन देवर्षे सुप्रसन्नधीः ।। ३.

प्रियव्रत म्हणाले: 'ते ब्रह्मपर्यंत नेणारे श्रेष्ठ स्तोत्र कसं आहे? मला ते ऐकायचं आहे, हे उत्तमज्ञानी. कृपया, देवरषी, तुझ्या प्रसन्न मनाने मला सांग.'

नारद उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं पारं परं विष्णुमनन्तवीर्यम् । नमामि नित्यं पुरुषं पुराणं परायणं पारगतं पराणाम् ।। ३.

नारद म्हणाले: 'मी नेहमी त्या परात्पर, अमर, प्राचीन, श्रेष्ठ, अनंत सामर्थ्याच्या विष्णूला वंदन करतो, जो सनातन पुरुष, प्राचीन आश्रय आणि सर्वश्रेष्ठ आहे.'

पुरातनं त्वप्रतिमं पुराणं परापरं पारगमुग्रतेजसम् । गम्भीरगम्भीरधियां प्रधानं नतोऽस्मि देवं हरिमीशितारम् ।। ३.

मी त्या हरि ईश्वराला वंदन करतो, जो प्राचीन, अद्वितीय, सनातन, परात्पर आणि अपूर्व तेजाचा आहे, जो गूढ आणि खोल विचार असणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

परात्परं चापरमं प्रधानं परास्पदं शुद्धपदं विशालम् । परात्परेशं पुरुषं पुराणं नारायणं स्तौमि विशुद्धभावः ।। ३.

मी शुद्ध मनाने त्या नारायणाचे स्तवन करतो, जो परात्परांमध्येही श्रेष्ठ, सर्वोच्च, मुख्य, शुद्ध स्थान असणारा, विशाल, परात्परांचा ईश्वर आणि प्राचीन पुरुष आहे.

पुरा पुरं शून्यमिदं ससर्ज्ज तदा स्थितत्वात् पुरुषः प्रधानः । जने प्रसिद्धः शरणं ममास्तु नारायणो वीतमलः पुराणः ।। ३.

पूर्वी या जगात काहीच नव्हतं, तेव्हा त्याने हे निर्माण केलं; मग तो पुरुष म्हणून स्थिर राहिला. लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला, तो निर्मळ आणि प्राचीन नारायण माझं आश्रय असो.

पारं परं विष्णुमपाररूपं पुरातनं नीतिमतां प्रधानम् । धृतक्षमं शान्तिधरं क्षितीशं शुभं सदा स्तौमि महानुभावम् ।। ३.

मी नेहमी त्या विष्णूचे स्तवन करतो, जो परात्पर, अमर्याद रूपाचा, प्राचीन, ज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ, धीर, शांतता धारण करणारा, पृथ्वीचा स्वामी आणि नेहमी मंगल व महान आहे.

सहस्त्रमूर्धानमनन्तपाद- मनेकबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रं नारायणं स्तौम्यमृतं परेशम् ।। ३.

मी त्या अमर, परात्पर नारायणाचे स्तवन करतो, ज्याचे हजारो डोके, अनंत पाय, अनेक हात, चंद्र-सूर्य नेत्र, जो क्षर आणि अक्षर आहे, आणि क्षीरसागरावर विश्रांती घेतो.

त्रिवेदगम्यं त्रिनवैकमूर्तिं त्रिशुक्लसंस्थं त्रिहुताशभेदम् । त्रितत्त्वलक्ष्यं त्रियुगं त्रिनेत्रं नमामि नारायणमप्रमेयम् ।। ३.

मी त्या नारायणाला वंदन करतो, जो तीन वेदांनी जाणता येतो, ज्याला तिहेरी, नव आणि एक रूप आहे, जो तिहेरी शुद्धतेत वास करतो, तिहेरी अग्नी आहे, तीन तत्त्वांचा ध्येय, तीन युगांचा स्वामी, त्रिनेत्र आणि अगम्य आहे.

कृते सितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगे पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ।। ३.

कृतयुगात तो शुभ्र आहे, त्रेतायुगात लाल देहाचा, द्वापरयुगात शुद्ध आणि प्राचीन, आणि कलियुगात मी त्या हरिला वंदन करतो, ज्याचं रूप कृष्णवर्णाचं होतं.

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ।। ३.

ज्याने आपल्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, उरूपासून वैश्य आणि पायांतून शूद्र निर्माण केले, त्या सर्वरूप, प्राचीन पुरुषाला मी वंदन करतो.

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधांपतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम् ।। ३.

मी त्या नारायणाला वंदन करतो, जो परात्पर, पार गेलेला, जाणण्याजोगा, योद्ध्यांचा स्वामी, कर्मासाठी कृष्णरूप धारण करणारा, गदा-ढाल हातात घेणारा आणि अगम्य आहे.

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवांश्च ।। ३.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा श्रेष्ठ, प्रसन्न होऊन, मेघासारख्या गडगडाट आवाजात मला म्हणाला, 'वर माग.' मग मी वारंवार त्याच्यात विलीन होण्याची इच्छा व्यक्त केली.

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसरस्वाक्षयामिमाम् ।। ३.

माझ्याशी अशी वाणी ऐकून, सनातन देवाधिदेव म्हणाले, 'हे ब्राह्मण, या अक्षय प्रकृतीमध्ये तू प्रवेश कर.'

ब्रह्मणो युगसाहस्त्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ।। ३.

ब्रह्मदेवाच्या हजार युगांनंतर, तू त्या अवस्थेतून पुन्हा प्रकट होशील. त्यावेळी तुझं नाव आणि कार्य तसंच ठरवलं जाईल.

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ।। ३.

तू नेहमी पितरांना 'नार' म्हणजे पाणी अर्पण करतोस, म्हणून तुझं नाव 'नारद' असं पडलं.

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ।। ३.

असं सांगून तो देव तिथून लगेच अदृश्य झाला. मग मी तप करून योग्य वेळी आपलं शरीर सोडलं.

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदोत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ।। ३.

राजा, मी ब्रह्मदेवाच्या अंगात विलीन झालो आणि दिवसाच्या सुरुवातीला दहा पुत्रांसह पुन्हा जन्माला आलो.