वराहपुराणम्

उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पाल्यते चापि केन च ।। १.

मला उचलल्यानंतर, तुम्ही सृष्टी कशी निर्माण करता? आणि ती कोण सांभाळतो आणि रक्षण करतो, आणि कशाप्रकारे?

केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ।। १.

देवा, तुम्ही इतक्या सहजपणे पुन्हा पुन्हा कोणामुळे जन्म घेता? सृष्टीची सुरुवात कशी होते, आणि शेवट कसा होतो?

कथं युगस्य गणना संख्याऽस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वाऽवस्था महेश्वर ।। १.

युगांची मोजणी कशी होते, आणि एका चतु:युगात किती गणना आहे? त्यातील वेगळेपण कोणते, आणि प्रत्येकाची स्थिती कशी असते, महेश्वरा?

यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ।। १.

यज्ञ करणारे कोण, आणि कोणते राजे सर्वोच्च सिद्धीला पोहोचले? कृपया हे सर्व थोडक्यात सांग, माझ्यावर कृपा कर.

इत्युक्तः क्रोडरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह १.

असे विचारल्यावर, वराह रूपातील परब्रह्म हसले; आणि हसताना पृथ्वीने त्याच्या पोटात संपूर्ण जगाचे पालन करणारा पाहिला.

सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोका- नन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ।। १.

तीने त्याच्या आत चंद्र, सूर्य, ग्रह, सातही लोक, आपापली कर्तव्ये पाळणारे सर्व पाहिले; हे पाहून पृथ्वीच्या सर्व अंगांना कंप आला.

उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ।। १.

महात्म्याने तोंड उघडले तेव्हा, शुद्ध देह असलेल्या पृथ्वीने त्याला पाहिले; मग तिने त्याच्या मूळ चार हातांच्या रूपात, तो महासागरात झोपलेला आहे, असे पाहिले.

शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम्। कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ।। १.

शेषाच्या मऊ शय्येवर झोपलेल्या जनार्दन देवाला, आणि त्यांच्या नाभीतील कमळात बसलेल्या चतुर्मुख ब्रह्माला पाहून, देवीने हात जोडून त्या सृष्टीकर्त्याचे भक्तिपूर्वक स्तवन केले.

धरण्युवाच। नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे। नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ।। १.

धरणी म्हणाली – कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांनो, तुला नमस्कार. पिवळ्या वस्त्रांनी शोभणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. देवांचे शत्रू नष्ट करणाऱ्या, परमात्मा, तुला नमस्कार.

शेषपर्यङ्कशपने धृतवक्षस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ।। १.

शेषाच्या शय्येवर विसावलेल्या, छातीवर तेज असलेल्या प्रभू, तुला नमस्कार. सर्व देवांचे स्वामी, तुला नमस्कार. मुक्ती देणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्कमलासनजन्मने ।। १.

शार्ङ्ग धनुष्य, तलवार आणि चक्र धारण करणाऱ्या, जन्म-मरणापासून मुक्त असलेल्या प्रभू, तुला नमस्कार. तुझ्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या मोठ्या कमळावर जन्मलेल्या ब्रह्माला नमस्कार.

नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नाऽस्मि त्राहि नारीमनागसम् ।। १.

पद्मासारख्या लाल ओठांनी आणि कोवळ्या पानांसारख्या हातांनी शोभणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. मी तुझ्या आश्रयाला आले आहे, कृपया संतुष्ट होऊन स्त्रिया आणि सर्प यांच्या संकटातून मला वाचव.

पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन। दृष्ट्वा भीताऽस्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम्। इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात्।। १.

पूर्ण निळ्या काजळासारखा तुझा वाराह रूप पाहून, हे जनार्दना, मी पुन्हा घाबरले आहे, कारण तुझ्या देहाने संपूर्ण जग व्यापले आहे. आता, हे नाथा, माझ्यावर कृपा कर आणि या मोठ्या भीतीतून मला वाचव.

केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ।। १.

केशव माझे पाय जपोत, नारायण माझ्या पोटऱ्या जपोत, माधव माझी कंबर जपोत, आणि गोविंद माझे गुप्तांग जपोत.

नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ।। १.

विष्णू माझी नाभी जपोत, मधुसूदन माझे पोट जपोत, त्रिविक्रम माझी मांडी जपोत, आणि वामन माझे हृदय जपोत.

श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ।। १.

श्रीधर माझा गळा जपोत, हृषीकेश माझे तोंड जपोत, पद्मनाभ माझी डोळे जपोत, आणि दामोदर माझे डोके जपोत.

एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ।। १.

अशा प्रकारे हरिचे रक्षणासाठीचे नामस्मरण करून, पृथ्वीने 'नमस्कार भगवन् विष्णू' असे म्हणून शांत झाली.

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ।। २.

सूतमुनी म्हणाले – मग हरि पृथ्वीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, स्वतःची माया दाखवून, तिथेच वाराह रूपात स्थिर राहिला.

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ।। २.

तो म्हणाला – सुंदर नितंब असलेल्या देवी, तुझा प्रश्न काय आहे? हा प्रश्न फार दुर्मिळ आहे. मी तुला सर्व शास्त्रांमधून घेतलेला पुराणाचा विषय सांगतो.

पुराणानां हि सर्वेषामयं साधारणः स्मृतः । श्लोकं धरणि निश्चित्य निःशेषं त्वं पुनः श्रृणु ।। २.

सर्व पुराणांमध्ये हा श्लोक सर्वसाधारण मानला जातो. हे ठरवून, हे पृथ्वी, आता पुन्हा सर्व काही नीट ऐक.

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।। २.

श्रीवराह म्हणाले – सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची चरित्रे – ही पाच लक्षणे पुराणाची आहेत.

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ।। २.

हे सुंदरमुखी, मी प्रथम आदिसृष्टी सांगतो, ज्यापासून देव आणि राजांची कर्तृत्वे कळतात आणि सनातन परमात्मा चार प्रकारांनी समजतो.

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं- रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्वरजस्तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्वरूपैरुपेता ।। २.

सर्वप्रथम मी आकाश होतो; त्यानंतर माझ्यातून अणु म्हणजे सूक्ष्म तत्त्व निर्माण झाले. मग एकच बुद्धी प्रकट झाली. ती बुद्धी सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी वेगवेगळ्या तत्त्वांच्या रूपात प्रकट झाली.

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव वुद्धिस्तु ततो बभूव ।। २.

त्या तिघांत मीच 'महत्तत्त्व' आहे, ज्याला सर्वज्ञांनी प्रधान म्हटले आहे. त्यातून क्षेत्रज्ञ उत्पन्न झाला आणि त्यातून बुद्धी निर्माण झाली.

तस्मात्तु तेभ्यो श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिता । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्ति- र्मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ।। २.

त्यांच्यापासून ऐकण्याची व इतर ज्ञानेंद्रियांची कारणे निर्माण झाली. मग जगासाठी इंद्रियांची माळ तयार झाली. त्या पंचमहाभूतांनी, हे शुभे, मी स्वतःच्या इच्छेने देहधारी रूप निर्माण केले.

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस्तत एवानु तेजः । तस्मादापस्तत एवानु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ।। २.

त्या वेळी तिथे फक्त रिकामेपण, आवाज आणि आकाश होतं. त्यातून वारा निर्माण झाला, मग प्रकाश आला. त्यानंतर पाणी निर्माण झालं आणि मग, देवी, मी तुला सर्व सृष्टीची जननी म्हणून निर्माण केलं.

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासी- दापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ।। २.

पृथ्वीवर पाण्यात जसं फेस तयार होतो, तसंच तिथे फेस, मग गोळा, आणि मग अंड तयार झालं. ते अंड तयार होऊन फाटल्यावर, मी त्यात पाण्यापासून बनलेला, स्वतःला प्रकट केलं.

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेति । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद् यथाद्यः ।। २.

मी पाणी निर्माण केलं आणि त्यातच होतो. म्हणूनच माझं नाव 'नारायण' पडलं, कारण मी पाण्यात वास करतो. प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला मी पुन्हा तिथे जातो, आणि झोपेतून माझ्या नाभीतून, पहिल्यांदा जसं झालं तसं, एक निर्माण होतो.

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ।। २.

देवी, अशा स्थितीत माझ्या नाभीच्या कमळातून चार मुख असलेला ब्रह्मा प्रकट झाला. मी त्याला सांगितलं, 'महामती, आता सर्व सृष्टीची निर्मिती कर.'