वराहपुराणम्

दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृत्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः।। १.

ज्याने आपल्या दाताच्या टोकावर पृथ्वीला, पर्वतांनी आणि नद्यांनी वेढलेल्या मातीच्या गोळ्यासारखी, गरुडराजाच्या सभोवती, उचलले; ज्याचे विशाल रूप अगाध आहे, जो कंस, मुर, नरक आणि दहा मुखांचा संहार करणारा आहे, जो कृष्ण, विष्णू, देवांचा स्वामी, आदिदेव वराह आहे—तो माझ्या शत्रूंचा नाश करो.

सूत उवाच। यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा। उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ।। १.

सूतमुनी म्हणाले: जेव्हा पूर्वी विष्णूंनी वराह रूप धारण करून भक्तीने पृथ्वीला उचलले, तेव्हा तिने परब्रह्माला प्रश्न विचारले.

धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव।। १.

पृथ्वी म्हणाली: प्रत्येक कल्पात, प्रभो, तुम्हीच मला वाचवता; पण मला तुमचे खरे रूप आणि सुरुवात माहिती नाही, केशवा.

वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ।। १.

जेव्हा वेद हरवले, तेव्हा तुम्ही मत्स्यरूप घेऊन रसातळात जाऊन ते परत आणले आणि ब्रह्माला दिले.

अन्यत् सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने। धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ।। १.

दुसऱ्यावेळी, देव आणि दैत्य समुद्र मंथन करत असताना, मधुसूदना, तुम्ही कूर्मरूप घेऊन मंदार पर्वताला आधार दिला.

पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात्।। १.

पुन्हा एकदा, वराह रूप धारण करून, भगवंताने मला, जेव्हा मी महासागरात बुडत होते, एका दातावर उचलले.

अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः। आबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ।। १.

आणखी एकदा, हिरण्यकशिपूला वर मिळाल्यामुळे तो गर्विष्ठ झाला आणि पृथ्वीला त्रास देऊ लागला, तेव्हा तुम्ही त्याचा नाश केला; आणि बळीला तुम्ही वामनरूप घेऊन बांधले.

पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ।। १.

पुन्हा, प्रभो, तुम्ही पूर्वी जमदग्नीपुत्र रामरूपात पृथ्वीला वारंवार क्षत्रियविरहित केले.

पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ।। १.

पुन्हा, रावण राक्षसाचा क्षत्रिय तेजाने नाश केला; तरीही, देवा, मला तुमच्या कृतींपैकी काहीच माहीत नाही.

उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पाल्यते चापि केन च ।। १.

मला उचलल्यानंतर, तुम्ही सृष्टी कशी निर्माण करता? आणि ती कोण सांभाळतो आणि रक्षण करतो, आणि कशाप्रकारे?

केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ।। १.

देवा, तुम्ही इतक्या सहजपणे पुन्हा पुन्हा कोणामुळे जन्म घेता? सृष्टीची सुरुवात कशी होते, आणि शेवट कसा होतो?

कथं युगस्य गणना संख्याऽस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वाऽवस्था महेश्वर ।। १.

युगांची मोजणी कशी होते, आणि एका चतु:युगात किती गणना आहे? त्यातील वेगळेपण कोणते, आणि प्रत्येकाची स्थिती कशी असते, महेश्वरा?

यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ।। १.

यज्ञ करणारे कोण, आणि कोणते राजे सर्वोच्च सिद्धीला पोहोचले? कृपया हे सर्व थोडक्यात सांग, माझ्यावर कृपा कर.

इत्युक्तः क्रोडरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह १.

असे विचारल्यावर, वराह रूपातील परब्रह्म हसले; आणि हसताना पृथ्वीने त्याच्या पोटात संपूर्ण जगाचे पालन करणारा पाहिला.

सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोका- नन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ।। १.

तीने त्याच्या आत चंद्र, सूर्य, ग्रह, सातही लोक, आपापली कर्तव्ये पाळणारे सर्व पाहिले; हे पाहून पृथ्वीच्या सर्व अंगांना कंप आला.

उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ।। १.

महात्म्याने तोंड उघडले तेव्हा, शुद्ध देह असलेल्या पृथ्वीने त्याला पाहिले; मग तिने त्याच्या मूळ चार हातांच्या रूपात, तो महासागरात झोपलेला आहे, असे पाहिले.

शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम्। कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ।। १.

शेषाच्या मऊ शय्येवर झोपलेल्या जनार्दन देवाला, आणि त्यांच्या नाभीतील कमळात बसलेल्या चतुर्मुख ब्रह्माला पाहून, देवीने हात जोडून त्या सृष्टीकर्त्याचे भक्तिपूर्वक स्तवन केले.

धरण्युवाच। नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे। नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ।। १.

धरणी म्हणाली – कमळाच्या पाकळीसारख्या डोळ्यांनो, तुला नमस्कार. पिवळ्या वस्त्रांनी शोभणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. देवांचे शत्रू नष्ट करणाऱ्या, परमात्मा, तुला नमस्कार.

शेषपर्यङ्कशपने धृतवक्षस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ।। १.

शेषाच्या शय्येवर विसावलेल्या, छातीवर तेज असलेल्या प्रभू, तुला नमस्कार. सर्व देवांचे स्वामी, तुला नमस्कार. मुक्ती देणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्कमलासनजन्मने ।। १.

शार्ङ्ग धनुष्य, तलवार आणि चक्र धारण करणाऱ्या, जन्म-मरणापासून मुक्त असलेल्या प्रभू, तुला नमस्कार. तुझ्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या मोठ्या कमळावर जन्मलेल्या ब्रह्माला नमस्कार.

नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नाऽस्मि त्राहि नारीमनागसम् ।। १.

पद्मासारख्या लाल ओठांनी आणि कोवळ्या पानांसारख्या हातांनी शोभणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. मी तुझ्या आश्रयाला आले आहे, कृपया संतुष्ट होऊन स्त्रिया आणि सर्प यांच्या संकटातून मला वाचव.

पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन। दृष्ट्वा भीताऽस्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम्। इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात्।। १.

पूर्ण निळ्या काजळासारखा तुझा वाराह रूप पाहून, हे जनार्दना, मी पुन्हा घाबरले आहे, कारण तुझ्या देहाने संपूर्ण जग व्यापले आहे. आता, हे नाथा, माझ्यावर कृपा कर आणि या मोठ्या भीतीतून मला वाचव.

केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ।। १.

केशव माझे पाय जपोत, नारायण माझ्या पोटऱ्या जपोत, माधव माझी कंबर जपोत, आणि गोविंद माझे गुप्तांग जपोत.

नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ।। १.

विष्णू माझी नाभी जपोत, मधुसूदन माझे पोट जपोत, त्रिविक्रम माझी मांडी जपोत, आणि वामन माझे हृदय जपोत.

श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ।। १.

श्रीधर माझा गळा जपोत, हृषीकेश माझे तोंड जपोत, पद्मनाभ माझी डोळे जपोत, आणि दामोदर माझे डोके जपोत.

एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ।। १.

अशा प्रकारे हरिचे रक्षणासाठीचे नामस्मरण करून, पृथ्वीने 'नमस्कार भगवन् विष्णू' असे म्हणून शांत झाली.

सूत उवाच । ततस्तुष्टो हरिर्भक्त्या धरण्यात्मशरीरगाम् । मायां प्रकाश्य तेनैव स्थितो वाराहमूर्त्तिना ।। २.

सूतमुनी म्हणाले – मग हरि पृथ्वीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, स्वतःची माया दाखवून, तिथेच वाराह रूपात स्थिर राहिला.

जगाद किं ते सुश्रोणि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । कथयामि पुराणस्य विषयं सर्वशास्त्रतः ।। २.

तो म्हणाला – सुंदर नितंब असलेल्या देवी, तुझा प्रश्न काय आहे? हा प्रश्न फार दुर्मिळ आहे. मी तुला सर्व शास्त्रांमधून घेतलेला पुराणाचा विषय सांगतो.