राजा प्रियव्रताने आपल्या पुत्रांना—भरत आणि इतरांना—सप्तद्वीपांत राज्ये देऊन, स्वतः त्या विशाल आणि पुण्यभूमीत गेला आणि तेथे महान तपश्चर्या करू लागला. तोपर्यंत, तो धर्मनिष्ठ सम्राट तपात मग्न असताना, नारद तेथे आले. धर्मपालक प्रियव्रताला भेटण्याची त्यांची इच्छा होती. आकाशातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसणाऱ्या नारदांना पाहून, राजा अत्यंत आनंदाने उठून त्यांचे स्वागत केले. त्यांना योग्य आसन, पाद्य आणि आदरपूर्वक स्वागत करून, दोघांनी परस्पर संवाद साधला. संभाषणाच्या शेवटी, प्रियव्रताने ब्रह्मज्ञानी नारदांना विचारले, “हे पूज्य नारद, या कृतयुगात तुम्ही पाहिलेली किंवा ऐकलेली कोणती अद्भुत गोष्ट आहे का?” नारद म्हणाले, “प्रियव्रता, मी एक अद्भुत गोष्ट पाहिली आहे, ती ऐक. कालच मी श्वेत नावाच्या द्वीपावर गेलो होतो. तिथे कमळांनी सुशोभित असलेले एक सुंदर सरोवर मी पाहिले. त्या सरोवराच्या काठावर मोठ्या, सुंदर डोळ्यांची एक कन्या बसलेली होती. तिच्या तेजस्वी आणि आकर्षक रूपाने मी अचंबित झालो. मी तिला विचारले, ‘हे सुमधुर वाणी बोलणाऱ्या शुभे, तू कोण आहेस? येथे कशी आलीस? तुझा हेतू काय आहे?’ माझ्या या प्रश्नावर, ती कन्या न थांबता माझ्याकडे पाहू लागली आणि मौन धारण केले. त्या क्षणी, मी जणू सर्वश्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त करेपर्यंत, ती स्मरणात मग्न राहिली. त्या क्षणाला, माझ्या सर्व वेद, शास्त्रे, योगशिक्षा आणि वेदपरंपरा मला विस्मरणात गेल्या. हे राजन, मी पाहताक्षणी, त्या कन्येने सर्व काही माझ्यापासून हिरावून घेतले. मी प्रचंड आश्चर्य, चिंता आणि दुःखाने ग्रासलो. मी तिच्या शरण गेलो. तिला पाहत असताना, तिच्या शरीरात एक दिव्य पुरुष प्रकट झाला. तिच्या हृदयात आणखी एक, आणि त्याच्या छातीवर तिसरा—तीनही तेजस्वी, लाल डोळ्यांचे, बारा सूर्यांप्रमाणे उज्ज्वल. क्षणातच, त्या कन्येच्या शरीरातले हे तिघे अदृश्य झाले, आणि फक्त ती कन्या शिल्लक राहिली. मग मी त्या देवीला विचारले, ‘माझे वेद कसे हरवले? हे पुण्यवती, त्यांच्या नाशाचे कारण सांग.’ ती कन्या म्हणाली, ‘मी सर्व वेदांची माता आहे, सावित्री म्हणून ओळखली जाते. तू मला ओळखले नाहीस, म्हणून तुझे वेद तुझ्यापासून दूर झाले.’ त्यानंतर मी पुन्हा विचारले, ‘हे सुंदर रूपधारी, हे पुरुष कोण आहेत?’ ती म्हणाली, ‘माझ्या शरीरात जो वसतो, सुंदर नेत्रांचा आणि सर्व अंगांनी युक्त, तोच नारायण आहे, ऋग्वेदाचा रूप. तो अग्निरूप होऊन, जपाने पापे नष्ट करतो. त्याच्या हृदयात जो आहे, तो ब्रह्मा, यजुर्वेदाचा स्वरूप. त्याच्या छातीवर जो उज्ज्वल, शुद्ध आहे, तोच रुद्र, सामवेदाचा रूप. सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, तोही पापांचा नाश करतो.’ ‘हे तीनही महान वेद आहेत, ब्राह्मणश्रेष्ठा, आणि तीन देव म्हणून ओळखले जातात. हे ‘अ’काराने सुरू होणारे अक्षर आणि यज्ञकर्म आहेत, द्विजश्रेष्ठ.’ ‘हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी तुला संक्षिप्तपणे सर्व सांगितले. आता वेद, शास्त्रे आणि सर्वज्ञता प्राप्त कर. या वेदांच्या सरोवरात स्नान कर. येथे स्नान केल्याने तुला तुझे पूर्वजन्म आठवतील.’ इतके बोलून ती कन्या तिथून अदृश्य झाली. मी त्या सरोवरात स्नान केले आणि मग तुला भेटण्यासाठी येथे आलो आहे. हे ऐकून प्रियव्रत म्हणाले, “हे पुण्यात्मा, मला माझ्या पूर्वजन्माची सर्व कथा सांग. माझ्या मनात तीव्र जिज्ञासा आहे.” नारद म्हणाले, “हे राजन, मी त्या वेदसरोवरात स्नान केल्यानंतर आणि सावित्रीचे वचन ऐकल्यानंतर, त्या क्षणी मला माझे हजारो पूर्वजन्म आठवले. ऐक, माझ्या पूर्वजन्माची कथा. अवंतिनगर नावाचे एक नगर आहे, तेथे मी पूर्वी सारस्वत नावाचा, वेद-शाखांत पारंगत, श्रेष्ठ ब्राह्मण होतो. माझ्याजवळ अनेक नोकर, विपुल धान्य होते. कृतयुगात मी परमोच्च ज्ञानाने युक्त होतो. एकदा मी एकांतात विचार केला, ‘या सर्वांचा मी काय करणार?’ मग सर्व काही माझ्या पुत्रांना देऊन, तपश्चर्येचा निश्चय करून मी सरस्वत सरोवराकडे निघालो. त्या वेळी मी केशवाची पूजा, पितरांसाठी श्राद्ध, देवता आणि इतर प्राण्यांसाठी यज्ञ केले. मग, मनाशी तपाचा संकल्प करून, पुष्कर म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सरस्वत सरोवरात गेलो. तेथे मी प्राचीन, मंगलमय, आदिपुरुष विष्णूची भक्तीपूर्वक, नारायणमंत्राचा जप करत पूजा केली. त्या सर्वोच्च ब्रह्मपर्यंत नेणाऱ्या स्तोत्राचा जप केल्याने, भगवंत माझ्यावर प्रसन्न झाले आणि प्रत्यक्ष प्रकट झाले. प्रियव्रताने विचारले, “हे देवर्षी, ते ब्रह्मपर्यंत नेणारे श्रेष्ठ स्तोत्र कोणते? मला ते ऐकायचे आहे.” नारद म्हणाले, “मी नेहमी त्या सर्वोच्च, अमरांमध्ये अमर, प्राचीन, परात्पर, अनंतशक्तीच्या, सनातन पुरुष विष्णूला वंदन करतो. मी हरिला वंदन करतो—तो प्रभू, प्राचीन, अतुलनीय, आदिदेव, परात्पर, उग्रतेजस्वी, गूढबुद्धींपैकी श्रेष्ठ. मी नारायणाचे स्तवन करतो—तो सर्वोच्च, विशाल, शुद्ध, प्राचीन पुरुष, परात्पर प्रभू. पूर्वी या जगात शून्य होते, तेव्हा त्याने सृष्टी निर्माण केली; मग तो आदिपुरुष म्हणून स्थित राहिला. लोकांत प्रसिद्ध असलेला, तो शुद्ध, प्राचीन नारायण माझा आश्रय असो. मी नेहमी त्या विष्णूचे स्तवन करतो—तो सर्वोच्च, अनंत रूपाचा, प्राचीन, ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ, धैर्यवान, शांतिदायक, पृथ्वीचा स्वामी, मंगलमय, महातेजस्वी. मी नारायणाचे स्तवन करतो—तो अमर, अनंत, हजारो शिरांचा, अनंत पायांचा, अनेक भुजांचा, चंद्रसूर्य नेत्रांचा, क्षर-अक्षर स्वरूपाचा, क्षीरसागरावर शयन करणारा सर्वोच्च प्रभू.” अशी ही अद्भुत कथा नारदांनी प्रियव्रताला सांगितली.