कपींजल आणि नाग या पर्वतांमध्ये दोनशे योजन लांब आणि रुंद, शंभर योजन क्षेत्रफळ असलेली भूमी आहे, जी विविध वनांनी, द्राक्ष आणि खजूरांच्या गुच्छांनी, असंख्य वृक्ष आणि वेलींनी, आणि अनेक सरोवरांनी शोभित आहे. पुष्कर आणि महामेघ पर्वतांमध्ये देखील एक मोठी भूमी आहे, साठ योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, जी सपाट आहे, झाडे आणि वेली नसलेली. तिच्या बाजूला चार मोठी अरण्ये आणि सरोवरे आहेत, प्रत्येक अनेक योजनांची. तिथे दहा, पाच, सात, आठ, तीस, आणि वीस योजनांचे प्रदेश आणि दऱ्या आहेत; काही अत्यंत भयावह आहेत, पर्वतांच्या विध्वंसामुळे. रुद्र म्हणतात: आता पर्वतांवरील देवांच्या निवासस्थानांचे वर्णन केले जाते. शांत पर्वतावर महेंद्राचा रमणस्थान आहे; तिथे देवराजाचा पारिजात वृक्षांचा उपवन आहे. पूर्वेकडील कुंजर नावाच्या पर्वतावर आठ प्राचीन दानवांचे नगर आहे. उत्तम वज्रक पर्वतावर नीलक नावाच्या राक्षसांचे अनेक प्राचीन नगर आहेत, जे रूप बदलू शकतात. महानिला पर्वतावर विद्याधरांचे नगर आहे. तिथे किंनरांचे पंधरा हजार प्रसिद्ध नगर आहेत, जिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी राजे अभिमानाने राज्य करतात. ती नगरं सुवर्णाची आहेत, भूमिगत प्रवेशद्वारे आहेत. उत्तम चंद्रदय पर्वतावर नागांचे निवासस्थान आहे; त्यांचे प्रवेशद्वार गुहांमध्ये आहेत, आणि दानव राजे तिथे स्थिर आहेत. वेणुमती पर्वतावर विद्याधरांच्या तीन नगर आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब आणि रुंद. तिथे उलकरोम आणि महावेत्र विद्याधर राजे राहतात. प्रत्येक पर्वतराजावर गरुड स्वतः उपस्थित असतो. उत्तम कुंजर पर्वतावर पाशुपती नेहमीच निवास करतो. महादेव, नंदीवर आरूढ, शंकर, योगींचा श्रेष्ठ, अनंत गणांचा स्वामी, आदि पुरुष तिथे आहे. वसुधारा पर्वतावर वसूंना आणि पुष्पधारांना निवासस्थान आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा पर्वतांच्या शिखरांवर आठ आणि सात प्राचीन नगर आहेत, वसूंना आणि सप्तर्षींना. उत्तम एकश्रृंग पर्वतावर प्रजापती, चार मुखांचा ब्रह्मा, याचा आसन आहे. गजपर्वतावर देवी स्वतः, महान तत्त्वांनी वेढलेली, निवास करते. उत्तम वसुधारा पर्वतावर ऋषी, सिद्ध, आणि विद्याधरांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्येच्याऐंशी नगर आहेत, मोठ्या भिंती आणि प्रवेशद्वारे असलेली. अनेकपर्वत पर्वतावर गंधर्व राहतात, युद्धात निपुण; त्यांचा स्वामी राजराजैकपिंगल आहे. पंचकूट आणि शतशृंग पर्वतांवर देव, राक्षस, दानव, आणि यक्षांची नगर आहेत; यक्षांची शंभर नगर आहेत. ताम्रभा पर्वतावर तक्षकाची शंभर नगरांची नगरी आहे. विशाखपर्वतावर गुहाचा निवास आहे. उत्तम श्वेतोदय पर्वतावर गंधर्वांचा मोठा महाल आहे. हरिकूटावर हरि आहे. कुमुद पर्वतावर किंनरांचा निवास आहे. अंजनावर महान नाग आहेत. सहस्रशिखर पर्वतावर क्रूर कर्म करणाऱ्या दैत्यांचा निवास आहे. हेममालिनांचे हजार प्राचीन नगर आहेत. मुकुट पर्वताच्या पंखावर चार निवासस्थानं आहेत. या प्रकारे मेरू पर्वतांवर देवांचे निवास आहेत. देवकूट सीमापर्वतावर नगरांची रचना सांगितली आहे. तिथे शंभर योजन अंतरावर गरुडाचा जन्मस्थान आहे. बाजूला सात गंधर्वांची नगर आहेत, प्रत्येकी तीस योजन रुंद आणि चाळीस योजन लांब. तिथले गंधर्व अग्नीय नावाने प्रसिद्ध आहेत. तिथे सिम्हिकेयांची एक नगर आहे, तीस योजन परिघाची. देवकूटावर दिव्य ऋषींचे कार्य दिसते. कालकेयांची नगरही तिथे आहे. दक्षिणेकडील अंतर्भागात, सुनन नावाची नगर आहे, तीस योजन रुंद आणि बावन्न योजन लांब, अभिमानी रूप बदलणाऱ्यांची. हेमकूटाच्या मध्यभागी महादेवाचा वटवृक्ष आहे. आता कैलासाचे वर्णन दिले जाते. कैलासाच्या उतारावर शंभर योजन लांब प्रदेश आहे, जगाच्या माळांनी शोभित. मध्यभागी सभागृह आहे. तिथे तात्पुष्कर नावाचा दिव्य महाल आहे, धनदाचा निवास. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, आणि महानिधी हे महान धन आहेत. तिथे लोकपालांचे निवास आहे, चंद्रापासून सुरू होणारे. मंदाकिनी, कनकमंदा, आणि मन्दा या नद्या तिथे वाहतात; अन्य नद्या आहेत. पूर्वेकडील बाजूला दहा गंधर्वांची नगर आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, सकुबाहुहरिकेश आणि चित्रसेन यांच्या अधिपत्याखाली. पश्चिम शिखरावर यक्षांची चाळीस नगर आहेत, प्रत्येकी ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद; महामाली, सुनेत्र, आणि चक्र हे प्रमुख आहेत. दक्षिणेकडील कुंजदरीच्या गुहांमध्ये किंनरांची शंभर नगर आहेत, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या; त्यात शंभर राजे आहेत, ड्रम आणि सुग्रीव प्रमुख. तिथे रुद्र आणि उमा यांचा विवाह झाला. गौरीने तप केले, आणि रुद्र, शिकारीरूपात, तिथे राहिला. तिथे सोम आणि शंकर, एकत्र उभे राहून, जांबुद्वीपाचा निरीक्षण केला. तिथे उमाचे उपवन आहे, किंनर आणि गंधर्वांनी गायलेले, अनेक फुलांच्या वेलींनी शोभित, जिथे महेश्वराने अर्धनारीश्वररूप प्राप्त केले. तिथे कार्तिकेयाचा शरदकालीन वन आहे. पुष्प आणि चित्रक्रौंच यांच्यामध्ये कार्तिकेयाचा अभिषेक झाला, आणि पूर्व उतारावर सिद्ध ऋषींचे कलापग्राम आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नळ, विश्वामित्र, आणि उद्दालक यांच्या हजारो आश्रम आहेत. आता पश्चिम पर्वतराज निशधाचा भाग ऐका. मध्य शिखरावर विष्णू आणि महादेवाचा निवास आहे. उत्तर उतारावर लांबा नावाची मोठी राक्षसांची नगर आहे, तीस योजन रुंद. दक्षिणेकडील बाजूला भूमिगत नगर आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेला देव, दानव, आणि सिद्धांची प्राचीन नगर आहेत. त्या पर्वताच्या शिखरावर महान सोमशिला आहे; पौर्णिमेला सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेला त्रिकूट आहे, तिथे ब्रह्मा कधी कधी निवास करतो. तिथे अग्नीचे निवास आहे, देवांनी मूर्तिरूपात पूजिलेले. अशा प्रकारे वराह पुराणाच्या एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला. रुद्र म्हणतात: आता नद्यांचा उतार ऐका. आकाश-समुद्र, प्रसिद्ध त्या नावाने, आकाशातून वाहणारी नदी उत्पन्न करतो. ही नदी नेहमी इंद्राच्या हत्तीने खळबळलेली असते. ती चौऱ्याऐंशी हजार उंचीला पोचते, मेरू पर्वताचा दिव्य दृश्य निर्माण करते. मेरूच्या शिखरांवरून ती विभागली जाते आणि चार भाग होते. ती साठ हजार योजन न आधार पडून पडते, मेरूला चार दिशांनी फिरते, आणि सीता, अलकनंदा, चक्षुभद्रा या नावांनी पुढे जाते. या नद्या हजारो पर्वतांना भेदून पृथ्वीवर पोचतात, म्हणून गंगा म्हणतात. गंधमादन पर्वताच्या बाजूला अमरगंदिका आहे, एकतीस हजार योजन लांब आणि चारशे योजन रुंद. तिथे केतुमाल लोक राहतात: पुरुष काळे आणि बलवान, स्त्रिया कमळवर्णी आणि सुंदर. तिथे मोठ्या फणसाच्या झाडे आहेत. प्रभू ब्रह्माचा पुत्र आहे. तिथे लोक विहिरीतून पाणी पिऊन, वय आणि रोगरहित, दहा हजार वर्षे जगतात. मल्यवत पर्वताच्या पूर्वेकडील बाजूला पूर्वगंदिका आहे, एक हजार योजन एका शिखरापासून. तिथे भद्रस्व लोक आणि भद्रसाल वन आहे. पुरुष पांढरे, स्त्रिया शाळूवर्णी, आणि त्यांचा आयुष्य दहा हजार वर्षे. तिथे पाच कुलपर्वत आहेत: शैलवर्ण, मालाख्य, कोराजा, त्रिपर्ण, आणि नील. या पर्वतांच्या नावे प्रदेश आहेत, आणि तिथले लोक त्यांच्या पाण्यात राहतात. या प्रदेशातील लोक सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्र, चंद्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखवती, इंद्रवती, अंगारवाहिनी, हरितोया, सोमवर्ता, शतह्रदा, वनमाला, वसुमती, हंसा, सुपर्ण, पंचगंगा, धनुष्मती, मणिवप्र, सुभ्रमभागा, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्यदा, नागवती, शिवा, शेवलिनी, मणितता, क्षिरोदा, वरुणवती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कंधवाहा, सुरवती, कामोदा, पताका या महान नद्यांमधून पाणी पितात. या नद्या गंगेसम आहेत, जन्मापासून मृत्यूपर्यंत पाप नष्ट करतात. असंख्य लहान नद्या आहेत. या नद्यांचे पाणी पिणारे लोक दहा हजार वर्षे जगतात. रुद्र म्हणतात: माझ्या भक्तीत रमू नका. रुद्र म्हणतात: भद्रस्व लोकांचे स्वरूप सांगितले, केतुमाल प्रदेशाचे सविस्तर वर्णन केले. आता निशध पर्वताच्या पश्चिमेला कुलाचल प्रदेशातील नद्या सांगतो. सात कुलपर्वत—विशाख, कंबळा, जयंत, कृष्ण, हरित, अशोक, वर्धमान—यांमधून असंख्य नद्या उत्पन्न होतात. तिथल्या लोकांची नावे त्यांच्या पर्वतांवरून आहेत: सौरग्राम, तसंतप, कृतसुरश्रवण, कंबळमह, हेयचलकूट, वासमूल, तपक्रौंच, कृष्ण, अंगमणी, पंकजचूड, मलसोमिया, समुद्रांतक, कुरकुंच, सुवर्ण, ताटककुह, श्वेतांग, कृष्णपात, विदक, पिलकर्णी, कामहिष, कुब्ज, करणात, महोत्कट, शुकनासा, गजभूम, काकुरंजन, मनः, किंकिस, पर्ण, भूमक, चोरक, धूमजन्म, अंग, रजत, इवन, जीवळ, किलवाच, सहंग, मधुरेय, शुकेच, केयश्रवण, मत्ता, कासी, गोदवा, अमकुलपंज, वर्ज्ज, हमोदा, सालका—हे लोक त्यांच्या पर्वतांतील नद्यांचे पाणी पितात. प्रमुख नद्या आहेत: प्लक्ष, महाकदंब, मानसी, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्ण, पंख, माला, दर्भवती, भद्रनदी, शुकनदी, पल्लव, भीम, प्रभंजन, कंब, कुशवती, दक्ष, कासवती, तुंगा, पुण्यदा, चंद्रवती, सुमुलवती, ककुड्मिनी, विशाल, करणटक, पिवरी, महामाया, महिषी, मनुषी, चंदा. या मुख्य नद्या आहेत; बाकी हजारो लहान नद्या आहेत. रुद्र म्हणतात: उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील प्रदेश, पर्वतांमध्ये राहणारे लोक, यांचे वर्णन परंपरेनुसार सांगतो. ऐका, हे ऋषींनो, एकाग्रतेने. श्वेताच्या दक्षिणेला, नीलाच्या उत्तरला, उत्तर-पश्चिमेतील रम्यक प्रदेश आहे. तिथे मनुष्य जन्मतात, जे ज्ञानी, शुद्ध, वृद्धत्व आणि दोषरहित आहेत. तिथे एक मोठा वृक्ष आहे, लाल न्यग्रोध. त्याचे फळ आणि रस पिऊन सर्व लोक दहा हजार वर्षे जगतात, आणि देवासारखे दिसतात. श्वेताच्या उत्तरला, त्रिशृंगाच्या दक्षिणेला हिरण्यमय प्रदेश आहे. तिथे हेरन्वती नदी वाहते. यक्ष तिथे राहतात, शक्तिशाली आणि रूप बदलू शकणारे. तिथे अकरा हजार लोक एकत्र राहतात; अन्य प्रदेशात दहा किंवा पाचशे लोक राहतात. त्या भूमीत लाकुचा आणि लहान वृक्ष आहेत; त्यांचे फळ खाऊन लोक राहतात. त्रिशृंग पर्वत, रत्न आणि सोन्याचे शिखर, सर्व प्रकारच्या रत्नांनी शोभित, त्याच्या उत्तरेकडील शिखरापासून दक्षिण समुद्रापर्यंत उत्तरेकुरू आहेत. कपडे आणि दागिने झाडांवर उगवतात; दूधाचे झाड आणि दूधाचे पेय आहेत. जमीन रत्न आणि सोन्याच्या वाळूने झाकलेली आहे. तिथे स्वर्गातून उतरलेले लोक राहतात, तेराशे वर्षे आयुष्य. या द्वीपाच्या पश्चिमेला, चार हजार योजन पुढे, चंद्रद्वीप आहे, गोल आणि हजार योजन व्यासाचा, देवांचा प्रदेश. मध्यभागी दोन मोठे पर्वत—चंद्रकांत आणि सूर्यकांत—आहेत. त्यांच्यामध्ये चंद्रवती नदी वाहते, अनेक फळझाडे आणि नद्यांनी वेढलेली. हा कुरुवंश प्रदेश आहे. उत्तर किनाऱ्यावर, पाच हजार योजन समुद्रापलीकडे, सूर्यद्वीप आहे, गोल आणि हजार योजन व्यासाचा, देवांचा प्रदेश. मध्यभागी एक मोठा पर्वत, शंभर योजन रुंद आणि तितकाच उंच. तिथून सूर्यवर्ता नदी वाहते. तिथे सूर्याची पूजा होते, लोक सूर्यवर्णी, दहा हजार वर्षे जगतात. या द्वीपाच्या पश्चिमेला, चार हजार योजन पुढे, रुद्रकारा द्वीप आहे, गोल आणि दहा हजार योजन व्यासाचा. तिथे वायूचे शुभ आसन आहे, अनेक रत्नांनी शोभित. तिथे वायू मूर्तिरूपात राहतो. लोक सुवर्णवर्णी, पाच हजार वर्षे जगतात. रुद्र म्हणतात: पृथ्वीच्या कमळाची रचना सांगितली. आता भारताचा वर्णन ऐका, तो नऊ भागांत विभागलेला आहे: इंद्र, कासेरु, ताम्रवर्ण, गभस्ती, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व, वरुण, आणि भातार. प्रत्येक समुद्राने वेढलेला, प्रत्येक हजार योजनाचा. सात कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मालय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य, आणि परियात्र. इतर लहान पर्वत आहेत: मंदार, शरद, दर्दुर, कोलाहल, सुरमा, मैनाक, वैद्युत, वरंधाम, पांडुर, तुंगप्रस्थ, कृष्ण, जयंत, रैवत, ऋष्यमूक, गोमंत, चित्रकूट, श्रीचकोर, कूट, शैल, कृतस्थल. लहान पर्वतांवर आर्य आणि म्लेच्छ राहतात. ते गंगा, सिंधु, सरस्वती, शतद्रु, वितस्ता, विपाशा, चंद्रभागा, सरयू, यमुना, इरावती, देविका, कूहू, गोमती, धुतपाप, बहुदा, दृषद्वती, कौशिकी, निष्वर, गंडकी, चक्षुष्मती, लोहिता—या नद्या हिमवतच्या पायथ्यापासून उत्पन्न होतात. शोना, ज्योतिरथ, नर्मदा, सुरसा, मंदाकिनी, दशर्ण, चित्रकूट, तमसा, पिप्पला, करटोया, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विशाल, वंजुला, बालुका, वाहिनी, शुक्तिमती, विरजा, पंकिनी, रिरी, कूहू—या ऋक्ष पर्वतातून उत्पन्न होतात. मणिजला, शुभा, तापी, पयोष्णी, शिघ्रोदा, वेष्णा, पाशा, वैतरणी, वेदी, पाली, कुमुदवती, तोया, दुर्गा, अंत्या, गीरा—या विंध्य पर्वतातून उत्पन्न होतात. गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेना, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोग, वाह्या, कावेरी—या सह्य पर्वतातून उत्पन्न होतात.