हे सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मण, मी मेरू पर्वताच्या विविध अंतर्गत दऱ्यांचे वर्णन क्रमाने आणि तपशीलाने केले. आता मी दक्षिण दिशेला असलेल्या पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो, जिथे सिद्ध पुरुष वास करतात. शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये पांढरी भूमी आहे, जिथे वेलींनी आपली पाने गाळलेली आहेत आणि झाडे तुरळक आहेत. इक्शुक्षेप या शिखरावर, वृक्षांनी सुशोभित अशा रम्य अंजीरांच्या बनात, अनेक पक्ष्यांचे थवे नेहमी वावरतात. त्या बनात मोठ्या कासवांसारखी फळे चमकतात. त्या ठिकाणी अनेक नद्या स्वच्छ, गोड पाण्याने वाहतात. तिथे कर्दम ऋषींचे, सृष्टीचे आदिपुरुष, यांचे आश्रम आहे, विविध ऋषींनी गजबजलेले. हे वन पूर्ण गोलाकार असून, शंभर योजन विस्ताराचे आहे. तसेच, ताम्राभ आणि पतंग पर्वतांच्या मध्ये एक मोठे सरोवर आहे, शंभर योजन रुंद आणि दुप्पट लांब, सर्व बाजूंनी हजारो पाकळ्यांच्या तरुण सूर्याप्रमाणे कमळांनी सुशोभित, आणि अनेक सिद्ध, गंधर्वांनी वसलेले. त्या सरोवराच्या मध्यभागी एक मोठे शिखर उभे आहे, शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, विविध रत्नांनी आणि खनिजांनी अलंकृत. त्यावर रत्नांच्या कमानी आणि द्वारांनी युक्त एक भव्य रस्ता आहे. तिथे विद्याधरांची महान नगरी आहे, जिथे विद्याधरांचा राजा पुलोम आपल्या लक्ष अनुयायांसह वास करतो. तसेच, विखाखा आणि श्वेत पर्वतांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व किनाऱ्यावर एक मोठे आंब्याचे बन आहे, सर्वत्र सुवर्णवर्णी, अतिशय सुगंधी आणि मोठ्या घागरीएवढी फळे असलेले. तिथे देव आणि गंधर्व वसतात. सुमुल आणि वसुधारा पर्वतांच्या मध्ये तीस योजन रुंद आणि पन्नास योजन लांब अशी भूमी आहे. तिला बिल्वस्थळी म्हणतात. तिथे प्रवाळासारखी फळे आहेत, आणि पडणारी फळे भूमी ओलसर करतात. हे स्थान गुप्त असलेल्या, बिल्व फळे खाणाऱ्या प्राण्यांचे निवासस्थान आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा पर्वतांच्या मध्ये सुगंधी किंशुकांचे बन आहे, नेहमी फुलांनी भरलेले, तीस योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, ज्याचा सुगंध शंभर योजनांपर्यंत पसरतो. तिथे सिद्ध पुरुष वसतात, आणि पाणीही आहे. तिथे आदित्यदेवाचे महान निवासस्थान आहे. प्रत्येक महिन्यात सृष्टिकर्ता सूर्यदेव तिथे उतरतो, आणि देव व इतर त्याची कालकर्ता म्हणून पूजा करतात. तसेच, पंचकूट आणि कैलास पर्वतांच्या मध्ये, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद, हंसासारखी शुभ्र, सामान्य लोकांसाठी अगम्य, स्वर्गाकडे जाणाऱ्या पायर्यांसारखी भूमी आहे. आता पश्चिम दिशेतील पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो. सुपार्श्व आणि शिखी पर्वतांच्या मध्ये, शंभर योजन विस्ताराची, खडकाळ, नेहमी उष्ण आणि स्पर्शास कठीण अशी भूमी आहे. तिच्या मध्यभागी तीस योजन रुंद गोलाकार क्षेत्र आहे, जे अग्नीचे निवासस्थान आहे. तिथे सम्वर्तक नामक दिव्य अग्नी, जो जगाचा संहार करतो, इंधनाशिवाय सदैव प्रज्वलित असतो. कुमुद आणि अंजन पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद भूमी आहे, जिला आतुलुंगस्थळी म्हणतात, सर्व प्राण्यांसाठी अगम्य, पिवळ्या फळांनी आच्छादलेली. तिथे सिद्ध पुरुषांनी वसलेले पवित्र सरोवर आणि बृहस्पतीचे वन आहे. तसेच, पिवळ्या आणि शुभ्र पर्वतांच्या मध्ये, शेकडो योजन लांब, कमळांनी अलंकृत आणि मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेली महान दरी आहे. तिथे भगवान विष्णूचे परम निवासस्थान आहे. तसेच, महान शुभ्र आणि फिकट पर्वतांच्या मध्ये, तीस योजन रुंद आणि नव्वद योजन लांब, वृक्षरहित खडकाळ क्षेत्र आहे. तिथे स्वच्छ जलाशय, त्याभोवती वृक्ष आणि भूमीवर कमळ, विविध प्रकारच्या कमळांनी अलंकृत. त्याच्या मध्यभागी पाच योजन आकाराचे महान वडाचे झाड आहे. तिथे निळ्या वस्त्रातील महेश्वर देव, यक्ष व इतरांच्या पूजेला पात्र होऊन, वास करतो. सहस्रशिखर आणि कुमुद पर्वतांच्या मध्ये, पन्नास योजन लांब आणि वीस योजन रुंद, इक्शुक्षेपाएवढ्या उंचीचे शिखर आहे, जिथे अनेक पक्षी वावरतात, विविध फळे आणि मधुर रसांनी अलंकृत. तिथे इंद्राचा दिव्य आश्रम आहे, जो त्याच्या इच्छेने निर्माण झाला आहे. शंखकूट आणि ऋषभ पर्वतांच्या मध्ये, अनेक योजन लांब, सुवासिक कंकोलक फळांनी युक्त, बिल्व फळाएवढ्या आकाराची, पुरूषस्थळी नावाची रम्य भूमी आहे. तिथे मद्यपान केलेले हत्ती व इतर प्राणी वसतात. कपिंजल आणि नाग पर्वतांच्या मध्ये दोनशे योजन लांब आणि रुंद, शंभर योजन क्षेत्रफळाची भूमी आहे, विविध अरण्यांनी, द्राक्ष व खजूरांच्या घोसांनी, असंख्य वृक्ष व वेलींनी, तसेच अनेक सरोवरांनी अलंकृत. पुष्कर आणि महामेघ पर्वतांच्या मध्ये, साठ योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, तळहातासारखी सपाट, झाडे व झुडपे नसलेली महान भूमी आहे. तिच्या बाजूला चार मोठी अरण्ये आणि सरोवरे आहेत, प्रत्येक अनेक योजन विस्ताराची. दहा, पाच, सात, आठ, तीस आणि वीस योजनांच्या भूमी व दऱ्या आहेत. त्यापैकी काही पर्वतांच्या संहारामुळे अतिशय भीषण आहेत. आता मी पर्वतांवरील देवस्थानांचे वर्णन करतो. शांत पर्वतावर महेंद्राचे क्रीडांगण आहे. तिथे देवाधिपतींचे पारिजातवन आहे. त्याच्या पूर्वेला कुंजर नावाचा पर्वत आहे, ज्यावर दानवांच्या आठ प्राचीन नगऱ्या आहेत. वज्रक नावाच्या उत्तम पर्वती, नीलक नावाच्या, रूपांतर घेणाऱ्या राक्षसांच्या अनेक प्राचीन नगऱ्या आहेत. महान महानिल पर्वती, विद्याधरांच्या प्राचीन नगऱ्या आहेत. तिथे किंनरांच्या पंधरा हजार प्रसिद्ध नगऱ्या आहेत, जिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी राजा अभिमानाने राज्य करतात. त्या नगऱ्या सुवर्णमयी असून, भूमीत खोल जाणारी द्वारे आहेत. चंद्रदय पर्वती, नागांचे निवासस्थान आहे. त्यांच्या भूमिगत प्रवेशद्वार गुहांत आहेत, आणि दानवांचे स्वामी तिथे आपापल्या राज्यात स्थित आहेत. वेणुमती पर्वती, विद्याधरांच्या तीन नगऱ्या आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब व रुंद. तिथे उलूकरोम, महावेत्र इत्यादी विद्याधर राजे राहतात. प्रत्येक पर्वतराजावर गरुड स्वतः उपस्थित असतो. उत्तम कुंजर पर्वती, पाशुपती नेहमी वास करतो. महादेव, वृषध्वज, शंकर, श्रेष्ठ योगी, अनंत गणांचे स्वामी, आदिपुरुष, तिथे स्थिर आहेत. वसुधारा पर्वती, वसूंना व पुष्पवंतांना निवासस्थान आहे. वसुधारा व रत्नधारा शिखरांवर, वसूंना आणि सप्तर्षींना अनुक्रमे आठ व सात प्राचीन नगऱ्या आहेत. उत्तम एकशृंग पर्वती, प्रजापती ब्रह्मा, चतुर्मुख, यांचे आसन आहे. गजपर्वती, देवी स्वतः, पंचमहाभूतांनी वेढलेली, वास करते. उत्तम वसुधारा पर्वती, ऋषी, सिद्ध, विद्याधरांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्याऐंशी नगऱ्या, भव्य भिंती व द्वारे आहेत. अनेकपर्वती नावाच्या पर्वती, युद्धकुशल गंधर्व वसतात, त्यांचा राजा राजराजैकपिंगल आहे. सुर, राक्षस, दानव, पंचकूट व शतशृंग पर्वती, आणि यक्षांचे शंभर नगरी आहेत. ताम्राभ पर्वती, तक्षकाची शंभर नगरी आहे. विशाखपर्वती, गुहाचे निवासस्थान आहे. उत्तम श्वेतोदय पर्वती, गंधर्वांचा भव्य राजमहल आहे. हरिकूट पर्वती, हरि देव आहे. कुमुद पर्वती, किंनरांचे निवासस्थान आहे. अंजन पर्वती, महान सर्प आहेत. सहस्रशिखर पर्वती, दैत्यांचे निवासस्थान आहे, जे कर्माने भयंकर आहेत. तिथे हेममालिनांच्या हजार प्राचीन नगऱ्या आहेत. मुकुट पर्वती, पर्वताच्या पंखावर चार निवासस्थान आहेत. अशा रीतीने मेरू पर्वती देवांचे निवासस्थान आहेत. देवकूट सीमापर्वती, नगऱ्यांचे मांडणी वर्णन केले आहे. तिथे, शंभर योजन अंतरावर, गरुडाचा जन्मस्थान आहे. त्याच्या बाजूला, प्रत्येकी तीस योजन रुंद व चाळीस योजन लांब, सात गंधर्व नगऱ्या आहेत. तिथले गंधर्व अग्नेय नावाने प्रसिद्ध आहेत. तिथे सिम्हिकेयांची नगरी आहे, तीस योजन परिघाची. देवकूट पर्वती, दिव्य ऋषींचे कार्य दिसतात. कालकेयांची नगरीही तिथे आहे. दक्षिणेकडील अंतर्गत उतारावर, सूनन नावाची नगरी आहे, तीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब, अभिमानी रूपांतरधारींची आहे. हेमकूट पर्वतीच्या मध्यभागी महादेवाचा वड आहे. आता कैलासाचे वर्णन. कैलासाच्या उतारावर, शंभर योजन लांब, लोकमालांनी अलंकृत प्रदेश आहे. मध्यभागी एक सभा आहे. तिथे दिव्य तटपुष्कर महाल आहे, जो धनदाचा निवासस्थान आहे. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, महानिधी ही महान धनसंपत्ती आहे. चंद्रादी लोकपालांचे निवासस्थान तिथे आहे. तिथून मंदाकिनी, कनकमंदा, मन्दा आणि इतर नद्या वाहतात. पूर्वेला, प्रत्येकी शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, दहा गंधर्व नगऱ्या आहेत, ज्यांचे राजा सकुबाहुहरिकेश, चित्रसेन इत्यादी आहेत. पश्चिम शिखरावर, प्रत्येकी ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद, चाळीस यक्ष नगऱ्या आहेत. त्यात महामाली, सूनेत्र, चक्र हे प्रमुख आहेत. दक्षिण बाजूस, कुंजदरीच्या गुहांत, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या किंनरांच्या शंभर नगऱ्या आहेत. त्यात ड्रम, सुग्रीव इत्यादी शंभर राजा आहेत. तिथेच रुद्र व उमा यांचा विवाह झाला. गौरीने तिथे तप केले, आणि रुद्र, शिकारी रूपात तिथे राहिला. तिथे सोम व शंकर, एकत्र उभे राहून, जांबूद्वीप पाहतात. तिथे उमाचे वन आहे, जे अनेक किंनर व गंधर्वांनी गाण्याने अलंकृत केले आहे, जिथे महेश्वराने अर्धनारीश्वर रूप प्राप्त केले. तिथे कार्तिकेयाचे शरद ऋतूचे वन आहे. पुष्प व चित्रक्रौंच यांच्या मध्ये, कार्तिकेयाचा अभिषेक झाला, आणि पूर्व उतारावर सिद्ध ऋषींचे कलापग्राम नावाचे निवासस्थान आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक इत्यादी महान ऋषींच्या हजारो आश्रम आहेत. आता पश्चिम पर्वतराज, निशधाचा भाग ऐका. त्याच्या मध्यशिखरावर विष्णू व महादेवाचे निवासस्थान आहे. उत्तरेकडील उतारावर लांबा नावाची राक्षसांची महानगरी आहे, तीस योजन रुंद. दक्षिणेकडे भूमिगत नगरी आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेला, देव, दानव, सिद्ध यांच्या प्राचीन नगऱ्या आहेत. त्या पर्वताच्या शिखरावर सोमाश्म आहे, जिथे पौर्णिमेला सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेकडील बाजूस त्रिकूट आहे, तिथे कधी कधी ब्रह्मा वास करतो. तिथे अग्न्याचे निवासस्थान आहे, जिथे देवरूपातील अग्नीची पूजा केली जाते. इतके वर्णन करून, एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप होतो. आता नद्यांच्या अवतरणाचे ऐका. आकाश-सागर, ज्याला त्या नावाने प्रसिद्धी आहे, आकाशातून वाहणाऱ्या नदीला जन्म देतो. ही नदी नेहमी इंद्राच्या हत्तीमुळे हलती असते, आणि चौर्याऐंशी हजार उंचीवरून उगम पावते. ती मेरू पर्वताच्या तेजस्वी दृश्याची निर्मिती करते. मेरूच्या शिखरावरून, ती चार भागांत विभागली जाते. साठ हजार योजन आधाराविना पडते, मेरूला वळते आणि चार दिशांना जाते—सीता, अलकानंदा, चक्षुभद्रा. या नद्या शेकडो हजार पर्वत फोडून पृथ्वीवर येतात, म्हणून तिला गंगा म्हणतात. यानंतर, गंधमादन पर्वतीच्या बाजूला, अमरगंडिका नदी आहे, एकतीस हजार योजन लांब आणि चारशे योजन रुंद. तिथे सर्व केतुमाल लोक राहतात—पुरुष काळे, बलवान; स्त्रिया कमळवर्णी, सुंदर. तिथे मोठ्या फणसाची झाडे आहेत. तिथल्या विहिरीमुळे लोक दहा हजार वर्षे, वृद्धत्व व रोगरहित राहतात. पूर्वेला मलयवत पर्वतीच्या बाजूला, पूर्वगंडिका नदी आहे, एक हजार योजन एका शिखरावरून वाहते. तिथे भद्राश्व लोक आणि भद्रशाल वन आहे. पुरुष शुभ्र, स्त्रिया शापंकजवर्णी, आणि दहा हजार वर्षे आयुष्य. तिथे शैलवर्ण, मलाख्य, कोराज, त्रिपर्ण, नील हे पाच कुलपर्वत आहेत. त्यांच्या नावावर प्रदेश आहेत, आणि तेथील लोक त्या नद्यांतून पाणी पीतात: सीता, सुवाहिनी, हंसवती, कासा, महाचक्र, चंद्रवती, कावेरी, सुरसा, शाखवती, इंद्रवती, अंगारवाहिनी, हरितोया, सोमवर्ता, शतह्रद, वनमाला, वसुमती, हंस, सुपर्ण, पंचगंगा, धनुष्मती, मणिवप्र, सुभ्रमभाग, विलासिनी, कृष्णतोया, पुण्यदा, नागवती, शिवा, शेवलिनी, मणितता, क्षीरदा, वरुणवती, विष्णुपदी, महानदी, हिरण्यस्कंधवाहा, सुरवती, कामोदा, पताका—या सर्व महानद्या आहेत. त्या गंगेइतक्या पुण्यकारी आहेत. पश्चिमेकडील निशध पर्वतीच्या पश्चिमेला कुलाचल प्रदेशातील नद्यांचे वर्णन येते. सात कुलपर्वत—विशाख, कंबळ, जयंत, कृष्ण, हरित, अशोक, वर्धमान—यांतून असंख्य नद्या उगम पावतात. तेथील लोक त्या पर्वतांच्या नावावर ओळखले जातात. मुख्य नद्या आहेत: प्लक्ष, महाकदंब, मानसी, श्यामा, सुमेधा, बहुला, विवर्णा, पंखा, माला, दर्भवती, भद्रनदी, शुकनदी, पल्लव, भीमा, प्रभंजन, कंबा, कुशवती, दक्ष, कासवती, तुंगा, पुण्यदा, चंद्रवती, सुमुलवती, ककुद्मिनी, विशाल, करंटक, पिवरी, महामाया, महिषी, मानुषी, चंडा. बाकी हजारो लहान नद्या आहेत. आता मी उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील प्रदेश, पर्वतवासी लोक यांचे वर्णन करतो. श्वेतच्या दक्षिणेला आणि नीलच्या उत्तरेला, उत्तरपश्चिमेकडे राम्यक प्रदेश आहे. तिथे जन्मलेले मानव ज्ञानी, शुद्ध आणि वृद्धत्व व दुर्गंधीपासून मुक्त असतात. तिथे एक महान लाल रंगाचा वड आहे. त्याचे फळ आणि रस सेवन केल्याने लोक दहा हजार वर्षे जगतात आणि देवांसारखे दिसतात. श्वेतच्या उत्तरेला आणि त्रिशृंगाच्या दक्षिणेला हिरण्यमय प्रदेश आहे.