सर्वोच्च ब्रह्मर्षींनो, आता मी तुम्हाला मेरू पर्वताच्या परिसरातील रम्य, दिव्य आणि अद्भुत स्थळांची कथा सांगतो. त्या वनात, झाडांचे खोड दोन भुजांइतके जाड आणि फांद्या तीन हस्त लांब व रुंद आहेत. त्यांच्या फिकट केसरांच्या केसरांनी जणू काही सिन्दूराचे चूर्ण पसरले आहे. संपूर्ण वन मोहक फुलांनी आणि सुगंधी, सुंदर कळ्यांनी उजळून निघाले आहे, आणि तेथे मदोन्मत्त माश्यांच्या गुंजारवाने वातावरण भारलेले आहे. त्या वनात दानव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि महान सर्प यांचा वावर असतो. तिथेच, प्रजापती कश्यप ऋषींचे पुण्य hermitage आहे, जिथे सिद्ध आणि ऋषींच्या संख्येने गजबजलेले विविध आश्रम आहेत. नील पर्वत आणि कुम्भ पर्वत यांच्या मध्ये, सुखा नावाची नदी वाहते, आणि तिच्या काठावर विशाल वन पसरले आहे. त्या वनात पन्नास योजने लांब व तीस योजने रुंद असे भव्य पामचे झाडांचे बन आहे, ज्यातील झाडे अर्धा क्रोश उंच वाढलेली आहेत. या झाडांना मोठी, बलवान आणि हलवता न येणारी खोडे आहेत, ती जाडजूड आणि वाकडी असून मोठे फळे लावतात. त्यांना उत्तम सुगंध आणि गुण आहेत, आणि सिद्ध लोकांचा वावर आहे. असे सांगितले जाते की, महान हत्ती ऐरावत याच ठिकाणी वास करतो. ऐरावत, रुद्र आणि दिव्य पर्वत यांच्या मध्ये, हजार योजने लांब व शंभर योजने रुंद अशी भूमी आहे. ती भूमी एकसंध दगडाची आहे, झाडे व झुडपे नाहीत, आणि सर्वत्र एक पाऊलभर पाणी पसरलेले आहे. हे सर्व मेरूच्या अंतर्भागातील विविध दऱ्यांचे वर्णन मी तुला सांगितले, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. आता मी दक्षिण दिशेतील पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो. शिशिर आणि पतंग पर्वत यांच्या मध्ये पांढरी भूमी आहे, जिथे वेलींनी पानं गाळली आहेत आणि झाडे तुरळक आहेत. इक्षुक्षेप शिखरावर, झाडांनी अलंकृत असलेल्या रम्य उंबराच्या बनात पक्ष्यांच्या थव्यांचा वावर आहे. त्या बनात फळे मोठ्या कासवांसारखी दिसतात. तिथे अनेक नद्या निर्मळ व गोड पाण्याने वाहतात. तिथेच प्रजापती कर्दम ऋषींचा आश्रम आहे, विविध ऋषींनी भरलेला. ते वन पूर्ण गोलाकार असून, शंभर योजने विस्तारले आहे. तसेच, ताम्राभा आणि पतंग पर्वत यांच्या मध्ये, दोनशे योजने लांब आणि शंभर योजने रुंद असे महान सरोवर आहे, जे सर्वत्र कमळांनी अलंकृत आहे, आणि अनेक सिद्ध व गंधर्वांचा वावर आहे. त्या सरोवराच्या मध्यभागी शंभर योजने लांब व तीस योजने रुंद असा रत्नांनी व खनिजांनी सजलेला शिखर आहे. त्यावर रत्नांच्या कमानी व प्रवेशद्वारांनी युक्त भव्य राजमार्ग आहे. तिथेच विद्या-धारांचा महान नगर आहे, जिथे पुलोम नावाचा राजा आपल्या लाखो अनुयायांसह वास करतो. तसेच, विखाखा आणि श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये एक सरोवर आहे, आणि त्याच्या पूर्व किनाऱ्यावर सुवर्णवर्णी, सुगंधी व मोठ्या घड्यांएवढ्या आंब्यांनी भरलेले महान आंब्याचे बन आहे. तिथे देव व गंधर्व राहतात. सुमुल आणि वसुधारा पर्वत यांच्या मध्ये, तीस योजने रुंद आणि पन्नास योजने लांब अशी भूमी आहे, जिचे नाव बिल्वस्थळी आहे. तिथे प्रवाळासारखी फळे असतात, आणि गळणाऱ्या फळांनी भूमी ओलसर होते. तिथे गुप्त जीव वावरतात, जे बिल्व फळे खातात. तसेच, वसुधारा व रत्नधारा पर्वत यांच्या मध्ये, सुगंधी किम्शुकाच्या फुलांनी नेहमी फुललेले आणि सुगंध शंभर योजनेपर्यंत पसरवणारे बन आहे. तिथे सिद्धांचे वास आहे, आणि पाणी उपलब्ध आहे. तिथेच आदित्याचे महान निवासस्थान आहे. प्रत्येक महिन्यात साक्षात सूर्यदेव तिथे उतरतात, आणि देव व इतर त्यांची काळनिर्माते म्हणून पूजा करतात. तसेच, पंचकूट आणि कैलास यांच्या मध्ये, हजार योजने लांब व शंभर योजने रुंद असे श्वेत, हंसासारखे, सामान्य जीवांना अप्राप्य, जणू स्वर्गाकडे जाणारा मार्ग भासणारे क्षेत्र आहे. आता पश्चिम दिशेतील पर्वतदऱ्यांचे वर्णन येते. सुपार्श्व आणि शिखी पर्वत यांच्या मध्ये, शंभर योजने विस्तारलेली, दगडी आणि नेहमीच उष्ण अशी भूमी आहे. तिच्या मध्यभागी तीस योजने रुंद गोलाकार क्षेत्र आहे, जे अग्नीचे निवासस्थान आहे. तिथे इंधनांशिवाय सतत जळणारी, जगाचा संहार करणारी दैवी सम्वर्तक अग्नी प्रज्वलित आहे. कुमुद आणि अंजन पर्वत यांच्या मध्ये, शंभर योजने रुंद आणि सर्व जीवांना अप्राप्य, पिवळ्या फळांनी व्यापलेली, आतुलुंगस्थळी नावाची भूमी आहे. तिथे सिद्धांचा वावर असलेले पवित्र सरोवर व बृहस्पतीचे वन आहे. तसेच, पिवळ्या आणि श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये, शेकडो योजने लांब, कमळांनी अलंकृत आणि मधमाश्यांच्या गुंजारवाने भरलेली महान दरी आहे. तिथेच भगवान विष्णूचे दिव्य निवासस्थान आहे. तसेच, महान श्वेत आणि फिकट पर्वत यांच्या मध्ये, तीस योजने रुंद आणि नव्वद योजने लांब अशी दगडी भूमी आहे, झाडे नाहीत. तिथे स्वच्छ जलाशय आहे, त्याच्या काठावर झाडे आणि भूमिकमळ आहेत, आणि मध्यभागी पाच योजने मोठे वटवृक्ष आहे. तिथे निळ्या वस्त्रांनी अलंकृत महेश्वर वास करतो, यक्ष व इतरांनी पूजिला जातो. सहस्रशिखर आणि कुमुद पर्वत यांच्या मध्ये, पन्नास योजने लांब व वीस योजने रुंद, इक्षुक्षेपाएवढ्या उंचीचे शिखर आहे, जिथे अनेक पक्ष्यांचा वावर आहे, विविध फळे व मधुर रसांनी अलंकृत आहे. तिथेच इंद्राचा दैवी इच्छेने निर्माण झालेला महान आश्रम आहे. तसेच, शंखकूट आणि ऋषभ पर्वत यांच्या मध्ये, अनेक योजने लांब, सुगंधी कंकोलक फळांनी (बिल्वाएवढ्या) युक्त, पुरुषस्थळी नावाची रम्य भूमी आहे. तिथे मदोन्मत्त हत्ती व इतर प्राणी वावरतात. कपिंजल आणि नाग पर्वत यांच्या मध्ये, दोनशे योजने लांब व रुंद, शंभर योजने विस्तारलेली भूमी आहे, विविध वने, द्राक्षे, खजूर, वृक्ष, वेली आणि सरोवरांनी भरलेली आहे. पुष्कर आणि महामेघ पर्वत यांच्या मध्ये, साठ योजने रुंद व शंभर योजने लांब, सपाट, झाडे व झुडपे नसलेली भूमी आहे. तिच्या कडेने चार महान वने व सरोवरे आहेत, प्रत्येकी अनेक योजने विस्तारलेली. काही भूमी दहा, पाच, सात, आठ, तीस, व वीस योजने मोजली जाते. त्यातील काही पर्वतविनाशामुळे अतिशय भयंकर आहेत. आता मी देवांच्या पर्वतावरील निवासस्थानांचे वर्णन करतो. शांत पर्वतावर महेंद्राचे क्रीडांगण आहे, आणि तिथेच इंद्रराजाचे पारिजातक वन आहे. पूर्वेस कुंजर नावाचा पर्वत आहे, त्यावर दानवांच्या आठ प्राचीन नगरे आहेत. उत्तम वज्रक पर्वतावर नीलक नावाच्या रूपांतर घेणाऱ्या राक्षसांची अनेक प्राचीन नगरे आहेत. महान महानील पर्वतावर विद्या-धारांची प्राचीन नगरे आहेत. पंधरा हजार प्रसिद्ध किन्नरांची नगरे आहेत, जिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी राजा किन्नरांचा राज्य करतात. ती नगरे सुवर्णाची आहेत, आणि त्यांचे प्रवेशद्वार भूमिगत आहेत. चंद्रदय पर्वतावर नागांचे निवासस्थान आहे, त्यांची भूमिगत द्वारे गुहांत आहेत, आणि दानव राजे तिथे आपापल्या राज्यात स्थित आहेत. वेणुमती पर्वतावर विद्या-धारांच्या तीन नगरे आहेत, प्रत्येकी शंभर योजने लांब व रुंद. तिथे उलूकरोम, महावेत्र इत्यादी विद्या-धार राजे राहतात. प्रत्येक पर्वतराजावर गरुड स्वयं उपस्थित असतो. उत्तम कुंजर पर्वतावर पाशुपती नेहमी वास करतो. महादेव, नंदीधारी शंकर, योगीश्वर, अनंत गणांचे स्वामी, आदिपुरुष, तिथे स्थिर आहेत. वसुधारा पर्वतावर वसूं आणि पुष्पधारकांचे निवासस्थान आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा शिखरांवर अनुक्रमे आठ व सात प्राचीन नगरे वसूं आणि सप्तर्षींची आहेत. उत्तम एकशृंग पर्वतावर प्रजापती ब्रह्मा, चार मुखांनी युक्त, विराजमान आहे. गजपर्वतावर देवी स्वतः पंचमहाभूतांनी वेढलेली आहे. उत्तम वसुधारा पर्वतावर ऋषी, सिद्ध, विद्या-धारांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्याऐंशी भव्य, किल्लेदार, प्रवेशद्वारांनी युक्त नगरे आहेत. अनेकपर्वत नावाच्या पर्वतावर युद्धकुशल गंधर्व राहतात, त्यांचे अधिपती राजराजैकपिंगल आहेत. पंचकूट व शतशृंग पर्वतांवर देव, राक्षस, दानवांची नगरे आहेत, आणि यक्षांची शंभर नगरे आहेत. ताम्राभ पर्वतावर तक्षकाची शंभर नगरे आहेत. विशाखापर्वतावर गुहा देवाचे निवासस्थान आहे. उत्तम श्वेतोदया पर्वतावर गंधर्वांचे महान राजमहल आहे. हरिकूट पर्वतावर हरि देव आहे. कुमुद पर्वतावर किन्नरांचे निवासस्थान आहे. अंजन पर्वतावर महान सर्प राहतात. सहस्रशिखर पर्वतावर दैत्यांचे निवासस्थान आहे, जे कर्मठ आहेत. तिथे हेममालिन नावाच्या दैत्यांची हजार प्राचीन नगरे आहेत. मुकुट पर्वताच्या पंखावर चार निवासस्थानं आहेत. या प्रकारे मेरू पर्वतावर देवांचे विविध निवासस्थानं आहेत. सीमा पर्वत देवकूटावर नगररचनेचे वर्णन केले आहे. त्यावर, शंभर योजने अंतरावर, गरुडाचा जन्मस्थान आहे. त्याच्या बाजूला सात गंधर्वांची नगरे आहेत, प्रत्येकी तीस योजने रुंद व चाळीस योजने लांब. तेथे गंधर्वांना अग्नेय नाव आहे, आणि ते शक्तिशाली आहेत. तिथेच सिंहिकेयांची तीस योजने परिघ असलेली नगरी आहे. तिथे देवर्षींची कृत्ये दिसतात. कालकेयांची नगरीही तिथे आहे. दक्षिणेकडील अंतर्गत उतरणीवर, तीस योजने रुंद व बासष्ट योजने लांब, सूनन नावाची नगरी आहे, जी रूपांतर घेणाऱ्यांची आहे. हेमकुटाच्या मध्यभागी महादेवाचा वटवृक्ष आहे. आता कैलासाचे वर्णन येते. कैलासाच्या उतरणीवर, शंभर योजने लांब, लोकमालांनी अलंकृत भाग आहे. त्याच्या मध्यभागी सभामंडप आहे. तिथेच तट्पुष्कर नावाचा दिव्य राजमहल आहे, जे धनदाचे निवासस्थान आहे. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, महानिधी ही महानिधींची ठेव आहे. तिथे चंद्रादिक लोकपालांचे निवासस्थान आहे. तिथून मंदाकिनी, कनकमंदा, मन्दा या नद्या वाहतात, आणि इतरही नद्या आहेत. पूर्वेस, शंभर योजने लांब व तीस योजने रुंद, दहा गंधर्वांची नगरे आहेत, जिथे सकुबाहु, हरिकेश, चित्रसेन हे राजे आहेत. पश्चिम शिखरावर, प्रत्येकी ऐंशी योजने लांब व चाळीस योजने रुंद, चाळीस यक्षांची नगरे आहेत. त्यात महामाली, सुनेत्र, चक्र हे प्रमुख आहेत. दक्षिणेकडे, कुंजदरीच्या गुहांत, शंभर किन्नरांची नगरे आहेत, जी समुद्रापर्यंत पसरलेली आहेत. तिथे ड्रम व सुग्रीव हे प्रमुख शंभर राजे आहेत. तिथेच रुद्र व उमा यांचा विवाह झाला. गौरीने तपस्या केली, व रुद्र शिकारी रूपात तिथेच राहिला. तिथे सोम व शंकर एकत्र उभे राहून जांबुद्वीप पाहतात. तिथे उमादेवीचे बन आहे, जे किन्नर व गंधर्वांच्या गीतांनी गूंजते, व पुष्पवेलींनी अलंकृत आहे. तिथेच महेश्वराने अर्धनारीश्वर रूप प्राप्त केले. तिथे कार्तिकेयाचा शरद ऋतूतील वन आहे. पुष्प व चित्रक्रौंच यांच्या मध्ये कार्तिकेयाचा अभिषेक झाला, आणि पूर्व उतरणीवर सिद्धऋषींचे कलापग्राम नावाचे निवासस्थान आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक इत्यादी महान ऋषींची हजारो आश्रम आहेत. आता पश्चिमेकडील पर्वतराज निशधाचा भाग ऐका. त्याच्या मध्य शिखरावर विष्णू व महादेव यांचे निवासस्थान आहे. उत्तरेकडील उतरणीवर लांबा नावाची, तीस योजने रुंद, राक्षसांची महानगरी आहे. दक्षिणेकडील उतरणीवर भूमिगत नगरी आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेस, देव, दानव, सिद्धांची प्राचीन नगरे आहेत. त्या पर्वताच्या शिखरावर महान सोमशिला आहे, जिथे पौर्णिमेला सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेकडे त्रिकूट पर्वत आहे, तिथे कधी कधी ब्रह्मा वास करतो. तिथेच अग्नीचे निवासस्थान आहे, जिथे देहधारी देव त्याची पूजा करतात. हे अध्याय संपतो. आता मी नद्यांच्या उतरण्याचे वर्णन करतो. आकाश-समुद्र, ज्यास त्या नावाने ओळखले जाते, तिथून आकाशगामी नदी उत्पन्न होते. ती नेहमीच ऐरावत या इंद्राच्या हत्तीमुळे अस्वस्थ राहते. ती चौर्याऐंशी हजार उंचीवरून उगम पावते, आणि मेरू पर्वताचे तेजस्वी दृश्य निर्माण करते. मेरूच्या कडेकडून ती चार शाखांमध्ये विभागते, आणि साठ हजार योजने आधारांशिवाय खाली पडते, मेरूला चारही बाजूंनी फिरते, व पुढे सीता, अलकानंदा, चक्षुभद्रा या नावांनी चार दिशांना जाते. या नद्या असंख्य पर्वत फोडून पृथ्वीवर येतात, म्हणून त्यांना गंगा म्हणतात. गंधमादन पर्वताच्या बाजूला, अमरगंडिका नावाची नदी आहे, जी एकतीस हजार योजने लांब व चारशे योजने रुंद आहे. तिथे केतुमाल लोक राहतात: पुरुष काळे, बलवान; स्त्रिया कमळवर्णी व सुंदर. तिथे महान फणसाची झाडे आहेत. त्यांचा अधिपती ब्रह्मपुत्र आहे. तिथल्या विहिरींमुळे लोक दहा हजार वर्षे, वृद्धत्व व रोगांशिवाय जगतात. मल्यवत पर्वताच्या पूर्वेस, एक हजार योजने लांब पूर्वगंडिका आहे. तिथे भद्राश्व लोक व भद्रसाल वन आहे. पुरुष गोरे, स्त्रिया पाणकमळवर्णी, आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे असते. तिथे पाच कुलपर्वत आहेत: शैलवर्ण, मालाख्य, कोरज, त्रिपर्ण, नील. त्यांच्या नावावरून प्रदेश ओळखले जातात.