सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, आता मी तुम्हाला मेरू पर्वताच्या आसपासच्या अद्भुत भूमींचे आणि वनांचे वर्णन करतो, जसे की वऱ्हाड पुराणात सांगितले आहे. त्या दिव्य सरोवराच्या काठावर असंख्य कमळांच्या पाकळ्या उगवलेल्या आहेत. त्या पाकळ्या उगवत्या सूर्याच्या तेजाने झळाळत आहेत, नेहमीच मोहकपणे फुललेल्या, मंद वाऱ्यात वर्तुळाकार डोलणाऱ्या. त्या कमळांच्या मध्यभागी सुंदर केसरांचे घोस आहेत आणि मधुर गुंजन करणाऱ्या मदोन्मत्त मधमाशांनी ते सदा गजबजलेले आहे. त्या कमळाच्या हृदयस्थानी साक्षात लक्ष्मी देवी, श्री, साकार स्वरूपात वास करते. तिचे अस्तित्व तिथे कधीही संपत नाही; शंका नाही, लक्ष्मी तिथे सदा वास करते. त्या सरोवराच्या काठावर, सिद्धांच्या सेवेत सदैव रमणारे, सुंदर आणि विशाल बेलवृक्षांचे एक मनोहर वन आहे. हे वन नेहमी फुलांनी आणि फळांनी बहरलेले असते. हे वन शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब पसरले आहे. त्यात अर्धा क्रोश उंच शिखरे असून, हजारो फांद्या असलेली आणि जाडजूड खोडांची महान झाडे सर्वत्र आहेत. त्या बेलवृक्षांचे फळे हजारोंच्या संख्येने, काही हिरवी तर काही फिकट रंगाची, सुवासिक आणि अमृतासारख्या चवीची, प्रत्येक डोलाच्या आकाराची आहेत. काही फळे झाडांवरून पडलेली, काही पडत आहेत; त्यामुळे जमिन आणि वनाचा अंतर्भाग फळांनी व्यापलेला आहे. हे स्थान सर्व लोकांत "श्रीवन" या नावाने प्रसिद्ध आहे. या श्रीवनात आठही दिशांमधून आलेले देव, सिद्ध, मुनि आणि पुण्यात्मे वास करतात. काही मुनि केवळ बेलफळे खाऊन तपश्चर्या करतात. इथे साक्षात श्री लक्ष्मी देवी, सिद्धांच्या सेवेत, सदा वास करते. पर्वतांच्या दोन राजांच्या आणि रत्नमय शिखरांच्या दरम्यान, शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब एक विस्तीर्ण जागा आहे. या जागेत पवित्र कमळवन आहे, जिथे सिद्ध आणि चारण नेहमी येतात. तिथे लक्ष्मीच्या हाती असलेले कमळ सतत तेजाने झळकत असते. हे वन महान झाडांनी वेढलेले आहे, त्यांच्या खोडांची जाडी दोन भुजांएवढी आणि फांद्या तीन हस्त लांब व रुंद आहेत. त्यांच्या केसराचा रंग सिंधूरासारखा फिकट आहे. संपूर्ण वन सुवर्णासारखे चमकत आहे, कारण शिखरांवर फुललेली फांद्या सोन्यासारखी झळाळतात. या वनात मोहक फुलांचा आणि सुगंधी, सुंदर पुष्पांचा सडा पडलेला आहे आणि मदोन्मत्त मधमाशांचे गुंजन सर्वत्र ऐकू येते. येथे दानव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि भुजंग (महासर्प) यांचेही वावरणे आहे. इथेच भगवंत कश्यप ऋषींचे, प्रजापतींचे आश्रम आहे, जिथे सिद्ध, ऋषी आणि विविध आश्रमांनी हे स्थान गजबजलेले आहे. महान नील पर्वत आणि कुम्भ पर्वत यांच्या मध्ये सुखा नावाची नदी वाहते. या नदीच्या काठावर एक विशाल वन आहे. या वनात पन्नास योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, अर्धा क्रोश उंच उंच, रम्य आणि सुंदर ताडवन आहे. या ताडवनात बलशाली, स्थिर, हलणार नाहीत अशी झाडे आहेत. त्यांची खोडे जाडजूड, काळ्या सुरम्याच्या काडीसारखी वाकडी, आणि ती मोठ्या फळांनी लगडलेली आहेत. त्यांना उत्कृष्ट सुवास आणि गुण आहेत. सिद्ध लोक येथे नेहमी येतात, आणि असे म्हणतात की, ऐरावत हत्ती येथे वास करतो. ऐरावत, रुद्र आणि दिव्य पर्वत यांच्या मध्ये एक हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद भूमी आहे. संपूर्ण भूमी एकसंध दगडाची आहे, कुठेही झाडे किंवा झुडपे नाहीत, आणि सर्वत्र एक फूट खोल पाणी पसरलेले आहे. हे सर्व मेरूच्या आतील विविध दऱ्यांचे, त्यांची योग्य क्रमाने आणि तपशीलवार वर्णन झाले. रुद्र पुढे सांगतात—आता दक्षिणेकडील पर्वतदऱ्यांचे वर्णन करतो. शिशिर आणि पतंग पर्वतांच्या मध्ये पांढऱ्या रंगाची भूमी आहे, जिथे वेलींनी पानगळ केली आहे, झाडे तुरळक आहेत. इक्षुक्षेप शिखरावर, झाडांनी सुशोभित, एक रमणीय उंबरवन आहे, जिथे पक्ष्यांचे थवे नेहमी वावरतात. हे वन मोठ्या कासवाच्या आकाराच्या फळांनी झळाळते. इथे अनेक नद्या स्वच्छ, गोड पाण्याने वाहतात. येथे प्रजापती कर्दम ऋषींचा आश्रम आहे, विविध ऋषींच्या आश्रमांनी हे क्षेत्र भरले आहे. हे वन पूर्णपणे वर्तुळाकार, शंभर योजनांचे आहे. तसेच, ताम्राभ आणि पतंग पर्वतांच्या मध्ये एक महान सरोवर आहे, शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब, सर्वत्र तरुण सूर्यासारख्या कमळांनी सुशोभित, असंख्य पाकळ्या असलेले, आणि अनेक सिद्ध व गंधर्वांनी वास केलेले. त्या सरोवराच्या मध्यभागी एक महान शिखर आहे, शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, विविध खनिजे आणि रत्नांनी सजलेले. त्यावर रत्नजडित प्रवेशद्वार आणि कमानी असलेली भव्य राजमार्ग आहे. तिथे विद्यााधरांची महान नगरी आहे, जिथे विद्यााधरराज पुलोम हजारो अनुयायांसह वास करतो. विखाखा आणि श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व काठावर एक महान आंब्याचे वन आहे, सर्वत्र सुवर्णवर्णी, अत्यंत सुगंधी आणि मोठ्या कलशाएवढ्या फळांनी लगडलेले. येथे देव आणि गंधर्व वास करतात. सुमुल आणि वसुधारा पर्वतांच्या मध्ये तीस योजन रुंद आणि पन्नास योजन लांब भूमी आहे, जिला "बिल्वस्थळी" म्हणतात. येथे प्रवाळासारखी फळे आहेत, पडणारी फळे जमिन ओलावतात. या ठिकाणी गुप्त जीव राहतात, जे बेलफळे खातात. वसुधारा आणि रत्नधारा पर्वतांच्या मध्ये सुवासिक किम्शुकाचे वन आहे, नेहमी फुललेले, तीस योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, ज्याचा सुवास शंभर योजनांपर्यंत पसरतो. येथे सिद्ध लोक राहतात आणि पाणीही आहे. इथेच आदित्यदेवाचे महान निवासस्थान आहे. प्रत्येक महिन्यात भगवान सूर्य, प्रजापती, येथे उतरतो, आणि देव व अन्य सर्व त्याची कालकर्ता म्हणून पूजा करतात. पंचकूट आणि कैलास पर्वतांच्या मध्ये एक हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद भूमी आहे, ती राजहंसासारखी शुभ्र, सामान्य लोकांना दुर्गम, आणि जणू स्वर्गाचा सोपान भासणारी आहे. आता पश्चिमेकडील पर्वतदऱ्यांचे वर्णन केले जाते. सुपार्श्व आणि शिखी पर्वतांच्या मध्ये एक शंभर योजनांची भूमी आहे, ती खडकाळ, नेहमी उष्ण आणि स्पर्शास कठीण. मध्यभागी एक वर्तुळाकार क्षेत्र आहे, तीस योजन रुंद, जे अग्नीचे निवासस्थान आहे. तिथे दिव्य सम्वर्तक अग्नी, जो जगाचा संहार करतो, इंधनाशिवाय सदैव प्रज्वलित असतो. कुमुद आणि अंजन पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद "आतुलुंगस्थळी" नावाची भूमी आहे, सर्व जीवांना अगम्य, पिवळ्या फळांनी झाकलेली. तिथे पवित्र सरोवर आहे, सिद्ध लोक येतात, आणि बृहस्पतीचे वन आहे. पिवळ्या आणि श्वेत पर्वतांच्या मध्ये, अनेकशे योजन लांब एक महान दरी आहे, कमळांनी सुशोभित, आणि मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेली. इथे परमेश्वर विष्णूचे सर्वोच्च निवासस्थान आहे. तसेच, महान श्वेत आणि फिकट पर्वतांच्या मध्ये तीस योजन रुंद आणि नव्वद योजन लांब खडकाळ क्षेत्र आहे, झाडे नाहीत. तिथे स्वच्छ सरोवर आहे, झाडे आणि भूमिकमळांनी सजलेले. मध्यभागी पाच योजनांचा महान वटवृक्ष आहे. इथे महेश्वर, निळ्या वस्त्रात, यक्ष व इतरांनी पूजिला जातो. सहस्रशिखर आणि कुमुद पर्वतांच्या मध्ये पन्नास योजन लांब आणि वीस योजन रुंद शिखर आहे, इक्षुक्षेपासारखे उंच, अनेक पक्ष्यांनी गजबजलेले, विविध फळे आणि मधुर रसांनी युक्त. इथे इंद्राचा महान आश्रम आहे, जो दिव्य इच्छेने बांधला आहे. शंखकूट आणि ऋषभ पर्वतांच्या मध्ये रमणीय "पुरुषस्थळी" नावाची भूमी आहे, अनेक योजन लांब, सुगंधी कंकोल फळांनी युक्त, जी बेलफळाएवढी मोठी असतात. येथे मदोन्मत्त हत्ती आणि अन्य प्राणी राहतात. कपिंजल आणि नाग पर्वतांच्या मध्ये दोनशे योजन लांब आणि रुंद, आणि शंभर योजन क्षेत्रफळ असलेली भूमी आहे, विविध वने, द्राक्षे, खजूर, अनेक झाडे व वेलींनी, आणि अनेक सरोवरांनी सजलेली. पुष्कर आणि महामेघ पर्वतांच्या मध्ये साठ योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब, सपाट, झाडे व झुडपे नसलेली भूमी आहे. तिच्या कडेला चार महान वने आणि सरोवरे आहेत, प्रत्येक अनेक योजनांची. इथे दहा, पाच, सात, आठ, तीस, व वीस योजनांचे प्रदेश आणि दऱ्या आहेत. काही ठिकाणी पर्वतांचे संहार झाल्याने ती स्थाने अत्यंत भयंकर आहेत. रुद्र सांगतात—आता पर्वतांवरील देवांचे निवासस्थान सांगतो. शांत पर्वतावर महेंद्राचे क्रीडांगण आहे. तिथे देवेंद्राचे पारिजातवन आहे. पूर्वेकडे कुंजर नावाचा पर्वत आहे, त्यावर दानवांच्या आठ प्राचीन नगरी आहेत. वज्रक पर्वतावर नीलक नावाच्या, रूप बदलणाऱ्या राक्षसांच्या अनेक प्राचीन नगरी आहेत. महानील पर्वतावर विद्यााधरांच्या प्राचीन नगरी आहेत. किन्नरांच्या पंधरा हजार प्रसिद्ध नगरी आहेत, जिथे देवदत्त, चंद्र इत्यादी किन्नरराजे राज्य करतात. या नगरी सुवर्णाची असून, भूमिगत प्रवेशद्वारे आहेत. चंद्रदय पर्वतावर नागांचे निवासस्थान आहे, त्यांच्या गुहांमध्ये भूमिगत प्रवेश आहेत, आणि दानवराजे तिथे आपल्या राज्यात स्थिर आहेत. वेणुमती पर्वतावर विद्यााधरांच्या तीन नगरी आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब व रुंद. उलुकरोम, महावेत्र इत्यादी विद्यााधरराजे तिथे राहतात. प्रत्येक पर्वतराजावर साक्षात गरुड वास करतो. कुंजर पर्वतावर पशुपती सदा वास करतो. महादेव, नंदीधारी, योगिराज, अनंतगणांचे स्वामी, आदिपुरुष, तिथे स्थिर आहेत. वसुधारा पर्वतावर वसूं आणि पुष्पधारींचे निवासस्थान आहे. वसुधारा आणि रत्नधारा शिखरांवर अनुक्रमे आठ आणि सात प्राचीन नगरी आहेत, त्या वसूं आणि सप्तर्षींच्या आहेत. एकशृंग पर्वतावर प्रजापती ब्रह्मा, चार मुखांनी, स्थानापन्न आहेत. गजपर्वतावर साक्षात देवी, पंचमहाभूतांनी वेढलेली, वास करते. वसुधारा पर्वतावर ऋषी, सिद्ध, विद्यााधरांचे निवासस्थान आहे. तिथे चौर्याऐंशी अन्य नगरी आहेत, भक्कम भिंती आणि प्रवेशद्वारे असलेल्या. अनेकपर्वत नावाच्या पर्वतावर गंधर्व राहतात, त्यांचा स्वामी राजराजैकपिंगळ आहे. सुर, राक्षस, दानव पंचकूट व शतशृंग पर्वतांवर राहतात, आणि यक्षांची शंभर नगरी आहेत. ताम्राभ पर्वतावर तक्षकाची शंभर नगरी आहे. विशाखापर्वतावर गुहाचे निवासस्थान आहे. श्रेष्ठ श्वेतोदय पर्वतावर गंधर्वांचे महान राजमहल आहे. हरिकूटावर भगवान हरि आहेत. कुमुद पर्वतावर किन्नरांचे, अंजन पर्वतावर महासर्पांचे निवासस्थान आहे. सहस्रशिखर पर्वतावर दैत्यांचे निवासस्थान आहे, तिथे हेममालिनांची हजार प्राचीन नगरी आहेत. मुकुट पर्वतावर, पर्वताच्या पंखावर, चार निवासस्थानं आहेत. मेरू पर्वतावर अशा प्रकारे देवांचे निवास आहेत. देवकूट सीमापर्वतावर नगरींची मांडणी आहे. तिथे, शंभर योजन अंतरावर, गरुडाचा जन्मस्थान आहे. त्याच्या बाजूला सात गंधर्व नगरी आहेत, प्रत्येकी तीस योजन रुंद व चाळीस योजन लांब. त्या गंधर्वांना "आग्नेय" असे नाव आहे. तिथेच सिंहिके यांची नगरी आहे, तीस योजन परिघाची. तिथे दिव्य ऋषींची कृत्ये दिसतात. कालकेयांची नगरीही तिथे आहे. दक्षिणेकडील अंतर्गत उतारावर "सुनन" नावाची नगरी आहे, तीस योजन रुंद व बासष्ट योजन लांब, रूप बदलणाऱ्यांची आहे. हेमकूटाच्या मध्यभागी महादेवाचा वटवृक्ष आहे. आता कैलासाचे वर्णन ऐका. कैलासाच्या उतारावर, शंभर योजन लांब, लोकमालांनी सुशोभित प्रदेश आहे. मध्यभागी एक सभागृह आहे. तिथे "तत्पुष्कर" नावाचा दिव्य राजमहल आहे, जो धनदाचा निवासस्थान आहे. तिथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील, नंद, आणि महानिधी ही महान धनसंपत्ती आहे. तिथे चंद्रादि लोकपालांचे निवासस्थान आहे. मंदाकिनी, कनकमंदा आणि मन्दा या नद्या तिथे वाहतात, तसेच इतरही नद्या आहेत. पूर्वेकडे दहा गंधर्व नगरी आहेत, प्रत्येकी शंभर योजन लांब व तीस योजन रुंद, जिथे सकुबाहु, हरिकेश, चित्रसेन इत्यादी राजे राज्य करतात. पश्चिम शिखरावर चाळीस यक्ष नगरी आहेत, प्रत्येकी ऐंशी योजन लांब व चाळीस योजन रुंद, महमाळी, सुनेत्र, चक्र हे त्यांचे प्रमुख आहेत. दक्षिणेकडे कुंजदरीच्या गुहांमध्ये किन्नरांच्या शंभर नगरी आहेत, ज्या समुद्रापर्यंत विस्तारलेल्या आहेत. त्यात ड्रम, सुग्रीव इत्यादी शंभर राजा आहेत. इथेच रुद्र व उमा यांचा विवाह झाला, गौरीने तप केले, आणि रुद्र शिकारीच्या रूपात तिथे राहिला. तिथे सोम आणि शंकर एकत्र उभे राहून जांबूद्वीप पाहतात. तिथे उमावन आहे, जिथे किन्नर आणि गंधर्व गायन करतात, विविध फुलांनी आणि वेलींनी सुशोभित आहे, आणि तिथेच महेश्वराने अर्धनारीश्वर रूप धारण केले. कात्यायनीचे शरद ऋतूचे वन तिथे आहे. पुष्प आणि चित्रकौंच पर्वतांच्या मध्ये कार्तिकेयाचे अभिषेक झाले. पूर्व उतारावर सिद्ध ऋषींचे "कालापग्राम" नावाचे स्थान आहे. तिथे मार्कंडेय, वसिष्ठ, पराशर, नल, विश्वामित्र, उद्दालक इत्यादी महान ऋषींचे हजारो आश्रम आहेत. निषध पर्वताच्या पश्चिम भागाचे वर्णन ऐका. मध्य शिखरावर विष्णू आणि महादेव यांचे निवासस्थान आहे. उत्तर उतारावर "लंबा" नावाची महान नगरी आहे, तीस योजन रुंद, राक्षसांची आहे. दक्षिणेकडे भूमिगत नगरी आहे. प्रभेदकाच्या पश्चिमेस देव, दानव, सिद्ध यांच्या प्राचीन नगरी आहेत. त्या पर्वताच्या शिखरावर महान सोमशिला आहे, जिथे पौर्णिमेला सोम स्वतः उतरतो. उत्तरेस त्रिकूट पर्वत आहे, तिथे कधी कधी ब्रह्मा वास करतो.