हे ध्यानपूर्वक ऐका—या विश्वाच्या मध्यभागी दोन प्रदेशांच्या मध्ये मेरू नावाचा सुवर्णमय पर्वत स्थित आहे. हा पर्वत गोलाकार, चार रंगांचा, सुवर्णमय, चौकोनी आणि अत्यंत उंच आहे. सृष्टीच्या प्रारंभकाळी, अदृश्य असलेल्या पाच तत्त्वांपासून—पाणी वगैरे सर्व तत्त्वे—निर्माण झाली. त्या अदृश्य तत्त्वांतून पृथ्वीचे कमळ प्रकट झाले आणि त्या कमळाचा गर्भ मेरू आहे. त्या कमळाचे चार पाकळ्या, पाच गुणांनी युक्त, प्रकट आणि महान आहेत. त्या कमळातून सृष्टीच्या विविध प्रवाहांचा विस्तार झाला. अनंत कल्पांमध्ये अनेक जीव, पुण्यकर्म करणारे, संयमी आणि महान आत्म्यांनी, सर्वोच्च पुरुषाला—परमात्म्याला—प्राप्त केले आहे. तो महान योगी, देवांचा देव, जनार्दन, ज्याचे ध्यान सर्व जग करते, सर्व लोकांना व्यापणारा, अनंत, सर्वव्यापी, देहधारी आणि अविनाशी आहे. त्याचे रूप स्थूल नाही, मांस, मेद किंवा हाडांपासून जन्मलेले नाही; योगशक्ती व प्रभुत्वामुळे तो शुद्ध सत्त्वस्वरूप रूप धारण करतो. त्याच्याच इच्छेने, त्या विश्वात शाश्वत कमळ प्रकट झाले. कल्पाच्या शेषारंभी, काळाची हीच गती आहे. त्या कमळावर देवाधिदेव, चार मुख असलेले ब्रह्मा, प्रजापतींचे स्वामी, ईशान—जगाचा अधिपती—प्रकट झाले. त्या कमळाच्या बीजाचा आणि सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचा तपशीलवार वर्णन येथे आहे, जसे प्रत्यक्ष घडले तसे. त्या पाण्याचे विष्णूचे रत्नांनी अलंकृत रूप झाले आणि त्यातून कमळासारखी, वनराईने युक्त पृथ्वी प्रकट झाली. हे द्विजश्रेष्ठ, आता मी त्या विश्वकमळाचा विस्तार व तपशील, सिद्धांनी सांगितल्याप्रमाणे, क्रमाने सांगतो. त्या ठिकाणी चार महान प्रदेश आहेत आणि त्यांच्या मध्यभागी मेरू नावाचा बलवान पर्वत उभा आहे. मेरूच्या चारही दिशांना वेगवेगळे रंग आहेत—पूर्वेला तो शुभ्र, दक्षिणेला पिवळा, पश्चिमेला मधमाशीच्या रंगाचा, आणि उत्तरेला तो तांबडा आहे. मेरू प्रभामंडित, शुभ्र असून, राजवंशांमध्ये प्रतिष्ठित आहे. तो पर्वत उदयाच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, धूररहित अग्नीप्रमाणे उज्वल, आणि त्याची उंची चौर्यासी हजार योजन आहे. तो पृष्ठभागाखाली सोळा योजन खोल, सोळा योजन रुंद आणि वरच्या ताटीसारख्या शिखरावर बत्तीस योजन विस्तारलेला आहे. त्याचा व्यास सर्व बाजूंनी त्याच्या परिघाच्या तिप्पट आहे—हीच त्याची गोलाकार मोजणी मानली जाते. त्याचा एकूण परिघ नव्वद हजार योजन आहे आणि चौकोनी मोजणीने त्याचा परिघ छप्पन्न हजार योजन आहे. हा महान आणि दिव्य पर्वत स्वर्गीय औषधींनी युक्त असून, सुंदर सुवर्णमय पठारांनी वेढलेला आहे. त्या ठिकाणी सर्व देवगण, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि अप्सरांचे समुदाय या पर्वतावर आनंदाने वावरतात. मेरूच्या सभोवती जीवांचे पालन करणाऱ्या वासस्थानांनी वेढलेले आहे; त्याच्या विविध बाजूंना चार प्रदेश आहेत—पूर्वेला भद्राश्व व भारत, पश्चिमेला केतुमाल, आणि उत्तरेला पुण्यवानांसाठी कुरु. त्या कमळाचा गर्भ पूर्णपणे गोलाकार असून, हजारो योजन विस्तारलेला आहे. त्याला नऊ व सहा तंतू आहेत, ज्यांची उंची चौर्यासी योजन असून, ते तंतू मधल्या जागेत दिसतात. हे तंतू तीस हजार योजन विस्तारलेले आहेत आणि सर्वत्र विखुरलेले आहेत. त्या कमळाची लांबी एक लाख योजन आणि रुंदी ऐंशी योजन आहे; त्याला चार पाकळ्या आहेत, प्रत्येकी चौदा योजन विस्ताराची. आता मी 'कर्णिका' म्हणून वर्णन केलेल्या त्या भागाचे संक्षिप्त पण लक्षपूर्वक वर्णन सांगतो—ती शेकडो रत्नजडित पाकळ्यांनी, विविध रंगांनी आणि तेजाने चमकणारी आहे. त्यात असंख्य पाकळ्यांचे घड, सुवर्ण व तांबडे रंग, सुंदर, हजार विभाग, हजार आतील गुहा, आणि हजारशे पाकळ्या आहेत—एक सर्वोच्च, गोलाकार पर्वत. त्याच्या दऱ्या रत्नांनी सुशोभित, मचाणे रत्नांनी सजलेली, वैशिष्ट्ये सुवर्ण व रत्नांनी अलंकृत, आणि प्रवेशद्वारे रत्नमंडपांनी सुशोभित आहेत. त्या ठिकाणी ब्रह्मदेवांची मनोहर सभा आहे, ब्रह्मर्षी व ऋषींनी गजबजलेली, 'मनोव्रती' नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध. तिथेच ईशान भगवानांचे तेज, हजार सूर्यांच्या प्रकाशासारखे, एका महान दिव्य प्रासादात सदैव प्रकट आहे. त्या ठिकाणी सर्व देवगण स्वयं चारमुख ब्रह्मदेवाजवळ येतात, त्यांची पूजा, नमस्कार व अर्पण करतात. त्या काळात, देवगण दिव्य गणनेनुसार, शुद्ध मनाचे, धर्ममार्गी, ब्रह्मचर्याचे पालन करणारे होते. योग्य प्रकारे पूजा करून, अर्पणांचा आस्वाद घेऊन, पितर व देवांची सेवा करणारे, कर्तव्यनिष्ठ, नम्र, आणि अतिथिसेवी गृहस्थ तिथे वास करतात. हे गृहस्थ शुद्ध आचारात मग्न, विरक्त, ध्येयवादी, संयम, तप व दानाने पापरहित झालेले आहेत. त्यांचे निवासस्थान म्हणजे शुद्ध, दोषरहित ब्रह्मलोक—सर्व लोकांपेक्षा श्रेष्ठ, चौदा हजार योजन विस्ताराचा. त्याच्या वर, सुंदर, काळसर, तेजस्वी पर्वतावर, नव्याने उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे चमकणारा, रत्नशिलांनी अलंकृत दुसरा एक अद्भुत पर्वत आहे. त्या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या रत्नांनी भरलेल्या निवासस्थानांत, रत्नमंडपांनी सजलेल्या, मेरूच्या चारही बाजूंनी पूर्णपणे वेढलेले आहेत. तिथेच 'चक्रपाट' नावाचा सर्वोच्च पर्वत आहे, जो तीस हजार योजन परिघाचा आहे, आणि 'जरुधी' नावाचा पर्वत, पर्वतांचा स्वामी—हे दोन्ही उत्तर दिशेतील पर्वत म्हणून ओळखले जातात. आता, या उत्तरेकडील प्रमुख पर्वतांमधील पठारे, अंतर्गिरी आणि सरोवरे यांचे तपशीलवार वर्णन मी तुला सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.