या विश्वातील विविध प्रदेश, नद्यांनी विभागले गेलेले आणि एकमेकांपासून अगम्य, अनेक प्रकारच्या आणि जातींच्या प्राण्यांनी वसलेले आहेत. या प्रदेशांमध्ये हिमवत क्षेत्र आहे, जिथे भारत वंशाची परंपरा आहे; हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे किंपुरुष नावाचा प्रदेश आहे. हेमकूटच्या पलीकडे निषध प्रदेश आहे, ज्याला हरिवर्ष म्हणतात; आणि हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरूच्या बाजूला इलावृत प्रदेश आहे. इलावृतच्या पलीकडे निळा नावाचा प्रसिद्ध प्रदेश आहे, त्यानंतर रम्यक क्षेत्र येते; रम्यकच्या पलीकडे श्वेत प्रदेश आहे, ज्याला हिरण्मय म्हणतात, आणि हिरण्मयाच्या पलीकडे शृंगवान पर्वत आहे, जो कुरु नावाने ओळखला जातो. या धनुष्याकृती भूमीवर दोन विभाग आहेत—दक्षिण आणि उत्तर—आणि चार द्वीप आहेत, त्यांच्या मध्यभागी इलावृत आहे, हे सर्व चतु:कोनी आहेत. निषधच्या दक्षिणेला यज्ञवेदिकेचा दक्षिणार्ध मानला जातो; आणि शृंगवानच्या पलीकडे उत्तरार्ध मानला जातो. या दक्षिणार्धावर तीन प्रदेश आहेत, आणि उत्तरेच्या भागातही तीन प्रदेश आहेत; या दोघांच्या मध्ये इलावृत आहे, जिथे मेरू पर्वत स्थित आहे. नीळाच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला एक महान पर्वत आहे, ज्याला माल्यवत म्हणतात, तो उत्तरेकडे पसरलेला आहे. या पर्वताची रुंदी आणि उंची प्रत्येकी दोन हजार योजन आहे, आणि लांबी चौंतीस हजार योजन आहे. त्याच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे, जो माल्यवतइतकाच लांब, उंच आणि रुंद आहे. या दोघांच्या मध्ये मेरू पर्वत आहे—सुवर्णाचा, गोल, चार रंगाचा, चार बाजूंचा आणि अत्यंत उंच. सर्व तत्त्वे, ज्यात पाणी वगैरे, अव्यक्त अवस्थेतून उत्पन्न झाली; त्या अव्यक्तातून पृथ्वीचे कमळ प्रकट झाले, आणि मेरू हे त्याचे कर्णिका (केंद्र) आहे. चार पाकळ्यांचे, पंचगुणयुक्त, प्रकट झालेले एक महान कमळ उत्पन्न झाले; त्यातून सर्व सृष्टीचे विविध प्रवाह विस्तारले. अनेक प्राणी, असंख्य कल्पांमध्ये, सत्कर्म करून, संयमी आणि महान आत्म्यांनी, परमेश्वर प्राप्त केला. महायोगी, महादेव, जनार्दन—ज्याचे ध्यान संपूर्ण जग करते, जो सर्वत्र व्यापलेला, अनंत, सर्वव्यापी, मूर्तिमंत आणि अविनाशी आहे—त्याचा देह मांस, मेद किंवा हाडांचा नाही; योग आणि ऐश्वर्याच्या सामर्थ्याने, तो शुद्ध अस्तित्वाची मूर्ती धारण करतो. त्याच्या इच्छेने, जगात शाश्वत कमळ प्रकट झाले; कल्पाच्या उर्वरित भागाच्या प्रारंभी, असा हा काळाचा प्रवाह आहे. त्या कमळावर देवाधिदेव, चतुर्मुख ब्रह्मा, प्रजापतींचा अधिपती, ईशान, जगाचा स्वामी उत्पन्न झाला. त्या कमळाच्या बीजाचा, त्याच्या खऱ्या स्वरूपात, आणि सर्व सृष्टीच्या उत्पत्तीचा तपशीलवार वर्णन करण्यात आला आहे. ते पाणी विष्णूचे रत्नांनी अलंकृत शरीर झाले, आणि त्यातून कमळासारखी, वनांनी वेढलेली पृथ्वी प्रकट झाली. आता, हे द्विजांनो, मी त्या विश्व-कमळाचा विस्तार, सिद्धांनी सांगितल्याप्रमाणे, क्रमाने आणि तपशीलवार सांगतो. तिथे चार महान प्रदेश स्थापन आहेत, आणि त्यांच्या मध्यभागी मेरू नावाचा महान पर्वत आहे. मेरू पर्वताच्या बाजूला विविध रंग आहेत—पूर्वेकडे तो पांढरा, दक्षिणेकडे पिवळा, पश्चिमेकडे मधमाशीच्या रंगाचा, आणि उत्तरेकडे तो लाल आहे; मेरू तेजस्वी आणि शुभ्र आहे, आणि राजवंशांमध्ये प्रतिष्ठित आहे. तो उगवत्या सूर्याप्रमाणे चमकतो, धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे, आणि त्याची उंची चौर्याऐंशी हजार योजन आहे. तो पृष्ठभागाखाली सोळा योजन खोल आहे आणि तितकाच रुंद आहे; त्याचे शिखर ताटाकृती असून ते बत्तीस योजन विस्तारले आहे. त्याची रुंदी सर्व बाजूंनी परिघाच्या तिप्पट आहे; हेच त्याचे परिघाचे मापन मानले जाते. त्याचा एकूण परिघ नव्वद हजार योजन आहे, आणि चौकोनी मोजल्यास त्याचा परिघ छप्पन्न हजार योजन आहे. हा दिव्य आणि महान पर्वत स्वर्गीय औषधींनी संपन्न आहे आणि सुंदर सुवर्ण पठारांनी वेढलेला आहे. तिथे सर्व देव, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि अप्सरासांच्या समूहांना पर्वतराजावर आनंद मिळतो. तो मेरू पर्वत जीवांचे पालन करणाऱ्या निवासस्थानांनी वेढलेला आहे, आणि त्याच्या विविध बाजूंनी चार प्रदेश स्थापन आहेत. पूर्वेला भद्राश्व आणि भारत प्रदेश आहेत, पश्चिमेला केतुमाल, आणि उत्तरेला कुरु, जे पुण्यवानांसाठी पवित्र आश्रय आहेत. त्या कमळाच्या कर्णिकाचे (मध्यभागाचे) पूर्ण गोलाकार परिघ आहे, जो हजारो योजन विस्तारलेला आहे. त्याला नऊ आणि सहा तंतू आहेत, ज्यांची उंची चौर्याऐंशी योजन आहे, आणि ते तंतू मधल्या जागेत दिसतात. ते तंतू तीस हजार योजन विस्तारलेले असून सर्वत्र विखुरलेले आहेत. त्याची लांबी एक लाख योजन आहे, आणि रुंदी ऐंशी; तिथे चार पाकळ्या आहेत, प्रत्येकी चौदा योजन आकाराच्या. आता, मी तुम्हाला "कर्णिका" म्हणून वर्णन केले आहे, ते ध्यानपूर्वक ऐका—ती शेकडो रत्नजडीत पाकळ्यांनी सुशोभित आहे, विविध रंग आणि तेजाने उजळलेली आहे. ती अनगिनत पाकळ्यांच्या घडांनी युक्त आहे, सुवर्ण आणि लालसर रंगाची, सुंदर, हजार विभागांची, हजार आतल्या गुहांची, आणि हजार शंभर पाकळ्यांची—एक सर्वोच्च, गोल पर्वत आहे. त्याच्या दऱ्या मौल्यवान रत्नांनी जडलेल्या आहेत, त्याच्या व्यासपीठांवर रत्नांची सजावट आहे, त्याच्या वैशिष्ट्यांमध्ये सोनं आणि रत्नांची शोभा आहे, आणि त्याचे प्रवेशद्वार रत्नजडित कमानींनी अलंकृत आहेत. तिथेच ब्रह्मदेवांची रमणीय सभा आहे, ब्रह्मर्षी आणि ऋषींनी गजबजलेली, 'मनोव्रती' या नावाने प्रसिद्ध, जी सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.