हे ऐक, द्विजश्रेष्ठ! या पृथ्वीवर अनेक पर्वतराज आहेत, ज्यांची सेवा सिद्ध, चारण यांसारख्या दिव्य प्रजाती करतात. या पर्वतराजांमधील अंतर नव्हे हजार योजने इतके आहे, असे म्हणतात. या सर्व पर्वतांच्या मध्यभागी, महान मेरू पर्वतापासून उत्पन्न झालेला इलावृत देश आहे. हा इलावृत प्रदेश सर्व दिशांनी नव्हे हजार योजने विस्तारलेला आहे. त्याच्या मध्यभागी, मेरू पर्वत धग न येणाऱ्या अग्निप्रमाणे तेजस्वी उभा आहे. मेरूचा एक अर्धा भाग दक्षिणेला, तर दुसरा अर्धा भाग उत्तरेला आहे. या प्रदेशात सहा विभाग आहेत, ज्यांना वर्षपर्वत असे म्हणतात. प्रत्येक विभागाचा शिखर एक योजने इतके आहे, आणि हे प्रत्येक विभाग दोन हजार योजने उंच आहेत. हाच जंबूद्वीपाचा विस्तार मानला जातो. पर्वतांची लांबी दोन लाख योजने आहे. नील आणि निषध पर्वत हे इतर पर्वतांपेक्षा लहान आहेत. श्वेत, हेमकूट, हिमवत आणि शिखरांनी युक्त इतर पर्वतही यामध्ये येतात. निषध पर्वताचा विस्तार जंबूद्वीपाइतका आहे. हेमकूट पर्वत त्यापेक्षा बारा भागांनी एक भाग लहान आहे, तर हिमवत पर्वत हेमकूटपेक्षा वीस भागांनी एक भाग लहान आहे. हेमकूट पर्वताचा विस्तार अठ्ठ्याऐंशी हजार योजने आहे, तर हिमवत पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेने ऐंशी हजार योजने लांब आहे. या द्वीपाचा आकार गोल असल्याने, प्रदेश आणि पर्वतांचे वाढ-घट याप्रमाणेच उत्तरेकडील पर्वतांचाही विचार केला जातो. या पर्वतांमध्येच विविध वस्ती असलेले प्रदेश आहेत, जे उंचसखल पर्वतांनी वेढलेले आहेत. हे प्रदेश नद्या आणि दुर्गम मार्गांनी विभागलेले आहेत, त्यामुळे एकमेकांशी सहज संपर्क साधता येत नाही. या प्रदेशात सर्व प्रकारचे जीव आणि विविध जातीचे प्राणी वास करतात. हिमवत प्रदेशात भरत वंशाचा विस्तार आहे. हेमकूटच्या पलीकडे किम्पुरुष नावाचा देश आहे. हेमकूटच्या पलीकडे निषध पर्वत आहे, ज्याला हरिवर्ष असे म्हणतात. हरिवर्षाच्या पलीकडे मेरूच्या बाजूला इलावृत प्रदेश आहे. इलावृतच्या पलीकडे नील नावाचा प्रसिद्ध प्रदेश आहे, त्यानंतर राम्यक नावाचा ख्यातनाम प्रदेश आहे. राम्यकच्या पलीकडे श्वेत, ज्याला हिरण्मय असेही म्हणतात, आणि हिरण्मयाच्या पलीकडे शृंगवान, जो कुरु म्हणून ओळखला जातो, हा प्रदेश आहे. या धनुष्याकार भूमीवर दोन विभाग आहेत—दक्षिण आणि उत्तर. या प्रदेशात चार द्वीप आहेत, इलावृत मध्यभागी असून, हे सर्व चौरसाकार आहेत. निषधच्या दक्षिणेला हे दक्षिण अर्धवेदिक मानले जाते, तर शृंगवानच्या पलीकडे हे उत्तर अर्धवेदिक आहे. या वेदिकेच्या दक्षिण भागात तीन प्रदेश आहेत, आणि उत्तरेकडेही तीन. या दोघांच्या मध्ये इलावृत प्रदेश आहे, जिथे मेरू पर्वत उभा आहे. नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधच्या उत्तरेला मल्यवत नावाचा महान पर्वत आहे, जो उत्तरेकडे पसरलेला आहे. या पर्वताची रुंदी आणि उंची प्रत्येकी दोन हजार योजने आहे, तर लांबी चोपन्न हजार योजने आहे. त्याच्या पश्चिमेला गंधमादन पर्वत आहे, जो लांबी, उंची आणि रुंदीने मल्यवतसारखाच आहे. या दोन्ही पर्वतांमध्ये मेरू पर्वत आहे—हा सुवर्णाचा, गोल, चार रंगांचा, चार बाजूंनी चौरस, आणि अत्यंत उंच आहे. सर्व तत्त्वे—पाणी वगैरे—अव्यक्त अवस्थेत उदयास आली. त्या अव्यक्तातून पृथ्वीचे कमळ प्रकट झाले आणि मेरू हे त्या कमळाचे बीज आहे. चार पाकळ्यांचे, पाच गुणांनी युक्त, प्रकट झालेले हे महान कमळ आहे. त्यातून सृष्टीच्या विविध प्रवाहांचा विस्तार झाला. असंख्य कल्पांत, अनेक जीव सत्कर्मे करून, संयम पाळून, महान आत्म्यांनी, परम पुरुषाची प्राप्ती केली आहे. तो महान योगी, महादेव, जनार्दन, ज्याचे ध्यान जग करते, जो सर्वत्र व्यापलेला आहे, अनंत, सर्वव्यापी, मूर्तिमान आणि अविनाशी आहे. त्याचे स्वरूप स्थूल नाही, मांस, चरबी किंवा हाडांपासून जन्मलेले नाही; योगशक्ती आणि ऐश्वर्यामुळे तो शुद्ध सत्त्वमूर्ती धारण करतो. त्याच्या इच्छेनेच हे शाश्वत कमळ जगात प्रकट झाले; कल्पाच्या शेषभागाच्या प्रारंभास असेच घडते. त्या कमळावर देवांचा देव, चतुर्मुख ब्रह्मा, प्रजापतींचा स्वामी, ईशान, जगाचा अधिपती जन्माला आला. त्या कमळाच्या बीजाचा आणि साऱ्या सृष्टीच्या उत्पत्तीचा विस्ताराने, जसा खरा घडला तसा, वर्णन केले आहे. ते पाणी विष्णूचे रत्नांनी अलंकृत शरीर झाले; त्यातून कमळासारखी, वनांनी आच्छादित पृथ्वी उत्पन्न झाली. आता, द्विजश्रेष्ठ, मी सिद्धांनी सांगितल्याप्रमाणे त्या विश्वकमळाचा विस्तार क्रमाने आणि तपशीलाने सांगतो. त्या ठिकाणी चार महान प्रदेश आहेत, आणि त्यांच्या मध्यभागी मेरू नावाचा बलाढ्य पर्वत उभा आहे. मेरूच्या चारही बाजूंना वेगवेगळे रंग आहेत—पूर्वेला तो पांढरा, दक्षिणेला पिवळा, पश्चिमेला मधमाशीच्या रंगाचा, आणि उत्तरेला तो लाल आहे. मेरू अत्यंत तेजस्वी, शुभ्र असून, तो राजवंशात प्रतिष्ठित आहे. तो पर्वत उगवत्या सूर्याप्रमाणे, धुररहित अग्निप्रमाणे तळपतो, आणि त्याची उंची चौर्याऐंशी हजार योजने आहे. तो पृष्ठभागाखाली सोळा योजने खोल आणि सोळा योजने रुंद आहे; त्याचे शिखर ताटासारखे असून, ते बत्तीस योजने विस्तारले आहे. त्याची रुंदी सर्व बाजूंनी त्याच्या परिघाच्या तीनपट आहे; हा त्याचा गोलाकार माप मानले जाते. त्याचा एकूण परिघ नव्वद हजार योजने आहे, आणि चौरस मोजणीने तो नव्व्याण्णव हजार योजने आहे. हा महान, दिव्य पर्वत स्वर्गीय औषधींनी संपन्न आहे, आणि सुंदर सुवर्ण पठारांनी वेढलेला आहे. येथे सर्व देव, गंधर्व, नाग, राक्षस, तसेच अप्सरांची मंडळी, या पर्वतराजावर आनंदाने विहार करतात.