സര്വം ദൃഷ്ട്വൈവ മേ രാജന് കുമാര്യാഽപഹൃതം ക്ഷണാത് । തതോഽഹം വിസ്മയാര്വിഷ്ടശ്ചിന്താശോകസമന്വിതഃ ।। ൨.
രാജാവേ, ഞാൻ കാണുന്നുണ്ടായിരിക്കും എന്നോടൊപ്പം എല്ലാം ആ കന്യക ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എടുത്തു കൊണ്ടുപോയി. അതിനുശേഷം ഞാൻ അതിശയത്തിലും ആശങ്കയിലും ദുഃഖത്തിലും ആകി നിന്നു.
താമേവ ശരണം ഗത്വാ യാവത് പശ്യാമി പാര്ഥിവ । താവദ് ദിവ്യഃ പുമാംസ്തസ്യാഃ ശരീരേ സമദൃശ്യത ।। ൨.
അവളെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നോക്കിയപ്പോൾ, രാജാവേ, അതേ സമയത്ത് അവളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ദിവ്യപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തസ്യാപി പംസോ ഹൃദയേ ത്വപരസ്തസ്യ ചോരസി । അന്യോ രക്തേക്ഷണഃ ശ്രീമാന് ദ്വാദശാദിത്യസന്നിഭഃ ।। ൨.
അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ ഉരസിൽ വീണ്ടും മറ്റൊരാൾ — ചുവന്ന കണ്ണുകളും ഭംഗിയുമുള്ളവൻ, പന്ത്രണ്ടു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ.
ഏവം ദൃഷ്ട്വാ പുമാംസോഽത്ര ത്രയഃ കന്യാശരീരഗാഃ । ക്ഷണേന തത്ര കന്യൈകാ ന താന് പശ്യാമി സുവ്രത ।। ൨.
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ആ കന്യകയുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ മൂന്നു പുരുഷന്മാരെ കണ്ടു; പക്ഷേ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവിടെ ഒരു കന്യക മാത്രം ബാക്കിയായിരുന്നു, അവരെ ഞാൻ കാണാനായില്ല, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ.
തതഃ പൃഷ്ടാ മയാ ദേവീ സാ കുമാരീ കഥം മമ । വേദാ നഷ്ടാ മമാചക്ഷ്വ ഭദ്രേ തന്നാശകാരണമ് ।। ൨.
അതിനുശേഷം ഞാൻ ആ ദേവിയെ, ആ കന്യകയെ ചോദിച്ചു: 'എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്റെ വേദങ്ങൾ നഷ്ടമായത്? ഭദ്രയേ, ദയവായി അതിന്റെ കാരണം പറയൂ.'
കന്യോവാച । മാതാഽഹം സര്വവേദാനാം സാവിത്രീ നാമ നാമതഃ । മാം ന ജാനാസി യേന ത്വം തതോ വേദാ ഹൃതാസ്തവ ।। ൨.
കന്യക പറഞ്ഞു: 'എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും ഞാൻ മാതാവാണ്, എന്നെ സാവിത്രി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. നീ എന്നെ അറിയാത്തതിനാൽ നിന്റെ വേദങ്ങൾ നിന്നിൽ നിന്ന് എടുത്തു.'
ഏവമുക്തേ തയാ രാജന് വിസ്മയേന തപോധന । പൃഷ്ടാ ക ഏതേ പുരുഷാ ഏതത്കഥയ ശോഭനേ
അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവേ, ഞാൻ അതിശയത്തിലും തപസ്സിലും നിറഞ്ഞവനായി ചോദിച്ചു: 'ഈ പുരുഷന്മാർ ആരാണ്? ദയവായി പറയൂ, മനോഹരിയേ.'
കന്യോവാച യ ഏഷ മച്ഛരീരസ്ഥഃ സര്വാങ്ഗൈശ്ചാരുലോചനഃ । ഏഷ ഋഗ്വേദനാമാ തു ദേവോ നാരായണഃ സ്വയമ് । വഹ്നിഭൂതോ ദഹത്യാശു പാപാന്യുച്ചാരണാദനു ।। ൨.
കന്യക പറഞ്ഞു: 'എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, മനോഹരമായ കണ്ണുകളും അവയവങ്ങളുമുള്ളവൻ, വാസ്തവത്തിൽ നാരായണൻ തന്നെയാണ്, ഋഗ്വേദം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അഗ്നിയായി മാറി, ഉച്ചാരണം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.'
ഏതസ്യ ഹൃദയേ യോഽയം ദൃഷ്ട ആസീത് ത്വയാത്മജഃ । സ യജുര്വേദരൂപേണ സ്ഥിതോ ബ്രഹ്മാ മഹാബലഃ ।। ൨.
'അവന്റെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ നീ കണ്ടവൻ, മകനേ, മഹാശക്തിയുള്ള ബ്രഹ്മാവാണ്, യജുര്വേദത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.'
തസ്യാപ്യുരസി സംവിഷ്ടോ യ ഏഷ ശുചിരുജ്ജ്വലഃ । സ സാമവേദനാമാ തു രുദ്രരൂപീ വ്യവസ്ഥിതഃ । ഏഷ ആദിത്യവത് പാപാന്യാശു നാശയതേ സ്മൃതഃ ।। ൨.
'അവന്റെ ഉരസിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധിയും പ്രകാശവും നിറഞ്ഞവൻ, സാംവേദത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള രുദ്രനാണ്. സൂര്യനെപ്പോലെ പാപങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.'
ഏതേ ത്രയോ മഹാവേദാ ബ്രഹ്മന് ദേവാസ്ത്രയഃ സ്മൃതാഃ । ഏതേ വര്ണാ അകാരാദ്യാഃ സവനാന്യത്ര വൈ ദ്വിജ ।। ൨.
'ഇവരാണ് മൂന്നു മഹാവേദങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണനേ, മൂന്നു ദേവന്മാരായി ഇവരെ ഓർക്കുന്നു. ഇവയാണ് അക്ഷരങ്ങൾക്കും യാഗങ്ങൾക്കും തുടക്കം, ദ്വിജനേ.'
ഏതത്സര്വം സമാസേന കഥിതം തേ ദ്വിജോത്തമ । ഗൃഹാണ വേദാന് ശാസ്ത്രാണി സര്വജ്ഞത്വം ച നാരദ ।। ൨.
'ഇത് എല്ലാം സംക്ഷിപ്തമായി ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു, ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണനേ. വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും സർവ്വജ്ഞതയും സ്വീകരിക്കൂ, നാരദാ.'
ഏതസ്മിന് വേദസരസി സ്നാനം കുരു മഹാവ്രത । കൃതേ സ്നാനേഽന്യജന്മീയം യേന സ്മരസി സത്തമ ।। ൨.
'ഈ വേദസരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്യൂ, മഹാവ്രതധാരിയേ. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, നീ മുൻജന്മങ്ങൾ ഓർക്കും, ഉത്തമനേ.'
ഏവമുക്ത്വാ തിരോഭാവം ഗതാ കന്യാ നരാധിപ । അഹം തത്ര കൃതസ്നാനസ്ത്വാം ദിദൃക്ഷുരിഹാഗതഃ ।। ൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ കന്യക അപ്രത്യക്ഷയായി, രാജാവേ; ഞാൻ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഇവിടെ എത്തി.
പ്രിയവ്രത ഉവാച । അന്യസ്മിന് ഭഗവന് ജന്മന്യാസീദ് യത് തദ് വിചേഷ്ടിതമ് । സര്വം കഥയ ദേവര്ഷേ മഹത് കൌതൂഹലം ഹി മേ ।। ൩.
പ്രിയവ്രതൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവാനേ, എന്റെ മുൻജന്മത്തിൽ സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം ദയവായി പറയൂ. എനിക്ക് അതിനോട് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്, ദേവർഷിയേ.'
നാദരദ ഉവാച । സ്നാതസ്യ മമ രാജേന്ദ്ര തസ്മിന് വേദസരസ്യഥ । സാവിത്ര്യാശ്ച വചഃ ശ്രുത്വാ തസ്മിന് ജന്മസഹസ്ത്രകമ് । സ്മരണം തത്ക്ഷണാജ്ജാതം ശ്രൃണു ജന്മാന്തരം മമ ।। ൩.
നാരദൻ പറഞ്ഞു: 'രാജേന്ദ്രനേ, ആ വേദസരസ്സിൽ ഞാൻ സ്നാനം ചെയ്ത് സാവിത്രിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അതേ നിമിഷം ഞാൻ ആയിരം മുൻജന്മങ്ങൾ ഓർമ്മിച്ചു. എന്റെ മുൻജന്മത്തെ കഥ കേൾക്കൂ.'
അസ്ത്യവന്തീപുരം രാജംസ്തത്രാഹം പ്രാഗ് ദ്വിജോത്തമഃ । നാമ്നാ സാരസ്വതഃ പൂര്വം വേദവേദാങ്ഗപാരഗഃ ।। ൩.
'അവന്തി എന്ന നഗരം ഉണ്ട്, രാജാവേ, അവിടെ ഞാൻ മുമ്പ് ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണനായി ജനിച്ചു, സാരസ്വതൻ എന്ന പേരിൽ, വേദങ്ങളിലും അതിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായി.'
ബഹുഭൃത്യപരീവാരോ ബഹുധാന്യശ്ച പാര്ഥിവ । അന്യസ്മിന് കൃതസംജ്ഞേ തു യുഗേ പരമബുദ്ധിമാന് ।। ൩.
'വളരെയധികം ഭൃത്യന്മാരും ധാന്യവും ഉണ്ടായിരുന്ന ഞാൻ, രാജാവേ, കൃതയുഗം എന്ന മുൻകാലത്ത് പരമബുദ്ധിയോടെ ജീവിച്ചിരുന്നു.'
തതോ ധ്യാതം മയൈകാന്തേ കിമനേന കരോമ്യഹമ് । ദ്വന്ദ്വേന സര്വമേതദ്ധി ന്യസ്ത്വാ പുത്രേഷു യാമ്യഹമ് । തപസേ ധൃതസംകല്പഃ സരഃ സാരസ്വതം ദ്രുതമ് ।। ൩.
അപ്പോൾ ഞാൻ ഒറ്റക്കായി ധ്യാനിച്ച്, 'ഇതൊക്കെ എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യാനാണ്?' എന്ന് ചിന്തിച്ചു. എല്ലാം എന്റെ മക്കളിൽ വിട്ടുകൊടുത്ത്, വ്രതനിശ്ചയത്തോടെ തപസ്സിനായി ഞാൻ സാരസ്വതം എന്ന തടാകത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
ഏവം ചിന്ത്യ മയാ ഇഷ്ടഃ കര്മകാണ്ഡേന കേശവഃ । ശ്രാദ്ധൈശ്ച പിതരോ ദേവാ യജ്ഞൈശ്ചാന്യേ തഥാ ജനാഃ ।। ൩.
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച്, ഞാൻ കേശവനെ യാഗങ്ങൾകൊണ്ടും, പിതാക്കൾക്ക് ശ്രാദ്ധങ്ങളാലും, ദേവന്മാർക്കും മറ്റു ജനങ്ങൾക്കും യജ്ഞങ്ങളാലും ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചു.
തതോഽഹം നിര്ഗതോ രാജംസ്തപസേ ധൃതമാനസഃ । സാരസ്വതം നാമ സരോ യദേതത് പുഷ്കരം സ്മൃതമ് ।। ൩.
അതിനുശേഷം, രാജാവേ, തപസ്സിൽ മനസ്സു നിശ്ചയിച്ച്, സാരസ്വതം എന്ന പേരിലുള്ള, പുഷ്കരം എന്നറിയപ്പെടുന്ന തടാകത്തിലേക്ക് ഞാൻ പുറപ്പെട്ടു.
തത്ര ഗത്വാ മയാ വിഷ്ണുഃ പുരാണഃ പുരുഷഃ ശിവഃ । ആരാധിതോ മയാ ഭക്ത്യാ ജപം നാരായണാത്മകമ് ।। ൩.
അവിടെ ചെന്നു, ഞാൻ പുരാതനനും ആദിപുരുഷനും ശിവനും ആയ വിഷ്ണുവിനെ ഭക്തിയോടെ നാരായണമന്ത്രം ജപിച്ച് ആരാധിച്ചു.
ബ്രഹ്മപാരമയം രാജന് ജപതാ പരമം സ്തവമ് । തതോ മേ ഭഗവാംസ്തുഷ്ടഃ പ്രത്യക്ഷത്വം ജഗാമ ഹ ।। ൩.
രാജാവേ, പരമമായ ബ്രഹ്മപാരമായ സ്തോത്രം ജപിച്ചപ്പോൾ, ഭഗവാൻ എനിക്ക് പ്രസന്നനായി നേരിട്ട് ദർശനം നൽകി.
പ്രിയവ്രത ഉവാച । കീദൃശം ബ്രഹ്മപാരം തു ശ്രോതുമിച്ഛാമി സത്തമ । കഥയസ്വ പ്രസാദേന ദേവര്ഷേ സുപ്രസന്നധീഃ ।। ൩.
പ്രിയവ്രതൻ പറഞ്ഞു: 'ആ ബ്രഹ്മപാരമായ സ്തോത്രം എന്താണ്? അതു ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, മഹാനേ. ദയവായി, ദേവർഷേ, നിങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയോടെ അത് പറഞ്ഞുതരൂ.'
നാരദ ഉവാച । പരം പരാണാമമൃതം പുരാണം പാരം പരം വിഷ്ണുമനന്തവീര്യമ് । നമാമി നിത്യം പുരുഷം പുരാണം പരായണം പാരഗതം പരാണാമ് ।। ൩.
നാരദൻ പറഞ്ഞു: 'പരമമായവരുടെ പരമൻ, അമൃതം, പുരാതനൻ, അതിരില്ലാത്ത ശക്തിയുള്ള വിഷ്ണു, ഞാൻ എപ്പോഴും നമസ്കരിക്കുന്നു; ശാശ്വതനും പുരാതനനും പരമാശ്രയവുമാണ് അദ്ദേഹം.'
പുരാതനം ത്വപ്രതിമം പുരാണം പരാപരം പാരഗമുഗ്രതേജസമ് । ഗമ്ഭീരഗമ്ഭീരധിയാം പ്രധാനം നതോഽസ്മി ദേവം ഹരിമീശിതാരമ് ।। ൩.
പുരാതനനും ഉപമയില്ലാത്തവനും ആദിപുരുഷനും, അതീതനും അതിലുമുള്ളവനും, അതിരില്ലാത്ത ശക്തിയുള്ളവനും, ആഴമുള്ള ചിന്തയുള്ളവരിൽ പ്രധാനനും, ദേവനായ ഹരിയെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
പരാത്പരം ചാപരമം പ്രധാനം പരാസ്പദം ശുദ്ധപദം വിശാലമ് । പരാത്പരേശം പുരുഷം പുരാണം നാരായണം സ്തൌമി വിശുദ്ധഭാവഃ ।। ൩.
പരമന്മാരിൽ പരമൻ, ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, പ്രധാനൻ, ശുദ്ധമായ സ്ഥാനം, വിശാലൻ, പരമന്മാരിൽ ഇശ്വരൻ, പുരാതനപുരുഷൻ, ശുദ്ധഹൃദയത്തോടെ ഞാൻ നാരായണനെ സ്തുതിക്കുന്നു.
പുരാ പുരം ശൂന്യമിദം സസര്ജ്ജ തദാ സ്ഥിതത്വാത് പുരുഷഃ പ്രധാനഃ । ജനേ പ്രസിദ്ധഃ ശരണം മമാസ്തു നാരായണോ വീതമലഃ പുരാണഃ ।। ൩.
പണ്ടുകാലത്ത് ഈ ലോകം ശൂന്യമായിരുന്നപ്പോൾ, ആ പുരുഷൻ അതിനെ സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നെ പ്രധാനപുരുഷനായി നിലകൊണ്ടു. ജനങ്ങളിൽ പ്രശസ്തനായ, മലമില്ലാത്ത പുരാതനനായ നാരായണൻ എനിക്ക് ശരണം ആയിരിക്കട്ടെ.
പാരം പരം വിഷ്ണുമപാരരൂപം പുരാതനം നീതിമതാം പ്രധാനമ് । ധൃതക്ഷമം ശാന്തിധരം ക്ഷിതീശം ശുഭം സദാ സ്തൌമി മഹാനുഭാവമ് ।। ൩.
പരമമായ, അതിരില്ലാത്ത രൂപമുള്ള, പുരാതനനായ, ജ്ഞാനികളിൽ പ്രധാനനായ, ക്ഷമയോടെ നിലകൊള്ളുന്ന, സമാധാനം പുലർത്തുന്ന, ഭൂമിയുടെ അധിപൻ, എല്ലായ്പ്പോഴും ശുഭമായ, മഹത്വമുള്ള വിഷ്ണുവിനെ ഞാൻ സ്തുതിക്കുന്നു.
സഹസ്ത്രമൂര്ധാനമനന്തപാദ- മനേകബാഹും ശശിസൂര്യനേത്രമ് । ക്ഷരാക്ഷരം ക്ഷീരസമുദ്രനിദ്രം നാരായണം സ്തൌമ്യമൃതം പരേശമ് ।। ൩.
ആയിരം തലയും അനന്തമായ കാലുകളും അനേകം കൈകളും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കണ്ണുകളായവനും, ക്ഷരവും അക്ഷരവുമായവനും, പാൽക്കടലിൽ വിശ്രമിക്കുന്നവനും, അമൃതമായ പരമേശ്വരനായ നാരായണനെയും ഞാൻ സ്തുതിക്കുന്നു.