തേജസാ ശോഷിതം തോയം വായുനാ ഉഗ്രഗാമിനാ । ബാധിതേന തഥാ വ്യോമ്നാ മാര്ഗേ ദത്തേ തു തത്ക്ഷണാത് ।। ൧൮.
അഗ്നി വെള്ളം ഉണക്കി, ഉഗ്രമായ വായു അതിനെ തള്ളിയെടുത്തു, ആകാശം അതിനെ അമർത്തി; അപ്പോൾ വഴിയൊരുങ്ങി.
പിണ്ഡീഭൂതം തഥാ സര്വം കാഠിന്യം സമപദ്യത । സേയം പൃഥ്വീ മഹാഭാഗ തേഷാം വൃദ്ധതരാഽഭവത് ।। ൧൮.
അങ്ങനെ എല്ലാം കട്ടിയായി കഠിനത്വം നേടി; മഹാഭാഗ്യവതിയായ ഭൂമി അവയിൽ ഏറ്റവും വലുതായി വളർന്നു.
ചതുര്ണാം യോഗകാഠിന്യാദേകൈകഗുണവൃദ്ധിതഃ । പൃഥ്വീ പഞ്ചഗുണാ ജ്ഞേയാ തേഽപ്യേതസ്യാം വ്യവസ്ഥിതാഃ ।। ൧൮.
നാല് ഭൂതങ്ങളുടെ യോജനവും കഠിനത്വവും കൊണ്ടും ഓരോ ഗുണം വർദ്ധിച്ചതിനാലും, ഭൂമി അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതായി അറിയപ്പെടുന്നു; അവയും അതിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
സ ച കാഠിന്യകം കുര്വന് ബ്രഹ്മാണ്ഡം സമപദ്യത । തസ്മിന് നാരായണോ ദേവശ്ചതുര്മൂര്തിശ്ചതുര്ഭുജഃ ।। ൧൮.
അവൻ അതിനെ കഠിനമാക്കി ബ്രഹ്മാണ്ഡം സൃഷ്ടിച്ചു; അതിൽ നാലു രൂപങ്ങളോടും നാലു കൈകളോടും കൂടിയ നാരായണൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
പ്രാജാപത്യേന രൂപേണ സിസൃക്ഷുര്വിവിധാഃ പ്രജാഃ । ചിന്തയന് നാധിഗച്ഛേത സൃഷ്ടിം ലോകപിതാമഹഃ ।। ൧൮.
പ്രജാപതിയുടെ രൂപത്തിൽ വിവിധ ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ലോകപിതാമഹൻ ആലോചിച്ചു, പക്ഷേ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മാർഗം കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു.
തതോഽസ്യ സുമഹാന് കോപോ ജജ്ഞേ പരമദാരുണഃ । തസ്മാത് കോപാത് സഹസ്ത്രാര്ചിരുത്തസ്ഥൌ ദഹനാത്മകഃ ।। ൧൮.
അതിനുശേഷം അവനിൽ അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു വലിയ കോപം ഉദിച്ചു; ആ കോപത്തിൽ നിന്ന് ആയിരം ജ്വാലകളോടെ തീയുടെ സ്വഭാവമുള്ള ഒരു പ്രകാശമാനൻ പിറന്നു.
സ തം ദിധക്ഷുര്ബ്രഹ്മാണം ബ്രഹ്മണോക്തസ്തദാ നൃപ । ഹവ്യം കവ്യം വഹസ്വേതി തതോഽസൌ ഹവ്യവാഹനഃ ।। ൧൮.
ബ്രഹ്മാവിനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച അവനോട് ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും അർപ്പിക്കുന്ന ഹോമങ്ങൾ നീ വഹിക്കണം.' അങ്ങനെ അവൻ ഹവ്യവാഹനൻ ആയി.
ബ്രഹ്മാണം ക്ഷുധിതഃ പ്രായാത് കിം കരോമി പ്രസാധി മാമ് । സ ബ്രഹ്മാ പ്രത്യുവാചാഥ ത്രിധാ തൃപ്തിമവാപ്സ്യസി ।। ൧൮.
വിഷമിച്ച് ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു: 'എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യണം? എന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തൂ' എന്ന് പറഞ്ഞു. ബ്രഹ്മാവ് മറുപടി നൽകി: 'നീ മൂന്നു വിധത്തിൽ തൃപ്തി നേടും.'
ദത്താസു ദക്ഷിണാസ്വാദൌ തൃപ്തിര്ഭൂത്വാ യതോഽമരാന് । നയസേ ദക്ഷിണാഭാഗം ദക്ഷിണാഗ്നിസ്തതോഽഭവത് ।। ൧൮.
യാഗങ്ങളിൽ നൽകിയ ദക്ഷിണയാൽ തൃപ്തി ലഭിച്ചപ്പോൾ, നീ അമരന്മാർക്ക് ദക്ഷിണാഭാഗം നയിക്കുമ്പോൾ, നീ ദക്ഷിണാഗ്നിയായി.
ആ സമന്താദ്ധുതം കിംചിദ് യത് ത്രിലോകേ വിഭാവസോ । തദ് വഹസ്വ സുരാര്ഥായ തതസ്ത്വം ഹവ്യവാഹനഃ ।। ൧൮.
മൂന്നുലോകത്തും എവിടെയെങ്കിലും തീയിൽ അർപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം, ദീപ്തിയുള്ളവനേ, നീ ദേവന്മാർക്കായി വഹിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് നീ ഹവ്യവാഹനൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഗൃഹം ശരീരമിത്യുക്തം തത്പതിസ്ത്വം യതോഽധുനാ । അതോ വൈ ഗാര്ഹപത്യസ്ത്വം ഭവ സര്വഗതോ വിഭോ ।। ൧൮.
വീട് ശരീരമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഉടമ നീ ആകയാൽ, സർവ്വവ്യാപിയായവനേ, നീ ഗാർഹപത്യാഗ്നിയായി മാറുക.
വിശ്വാന് നരാന് ഹുതോ യേന നയസേ സദ്ഗതിം പ്രഭോ । അതോ വൈശ്വാനരോ നാമ തവ വാക്യം ഭവിഷ്യതി ।। ൧൮.
യജ്ഞങ്ങളിൽ അർപ്പിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ മനുഷ്യരെയും നല്ല വഴിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നവനേ, അതുകൊണ്ട് നിന്റെ പേര് വൈശ്വാനരൻ ആകും.
ദ്രവിണം ബലമിത്യുക്തം ധനം ച ദ്രവിണം യതഃ । ദദാതി തദ് ഭവാനേവ ദ്രവിണോദാസ്തതോഽഭവത് ।। ൧൮.
സമ്പത്ത് ശക്തിയാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സമ്പത്തിനെ ദ്രവിണം എന്നും വിളിക്കുന്നു. അതു നീ നൽകുന്നതുകൊണ്ട്, നീ ദ്രവിണോദാ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും.
തനും പാസ്യതനും പാസി യേന ത്വം സര്വദാ വിഭോ । തതസ്തനൂനപാന്നാമ തവ വത്സ ഭവിഷ്യതി ।। ൧൮.
ശരീരത്തെയും സൂക്ഷ്മശരീരത്തെയും എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കുന്നവനേ, അതിനാൽ, എന്റെ മകനേ, നിന്റെ പേര് തനൂനപാത് ആയിരിക്കും.
ഭവാന് ജാതാനി വൈ വേദ അജാതാനി ച യേന വൈ । അതസ്തേ നാമ ഭവതു ജാതവേദാ ഇതി പ്രഭോ ।। ൧൮.
ജനിച്ചതും ജനിക്കാത്തതും എല്ലാം നീ അറിയുന്നു; അതുകൊണ്ട്, പ്രഭുവേ, നിന്റെ പേര് ജാതവേദസായിരിക്കും.
നാരാഃ സാമാന്യതഃ പുംസോ വിശേഷേണ ദ്വിജാതയഃ । തേ ശംസന്തി യതസ്ത്വാം തു നാരാശംസസ്തതോ ഭവ ।। ൧൮.
ജലങ്ങൾ സാധാരണയായി എല്ലാവർക്കും പൊതുവാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് ദ്വിജന്മാർക്ക്. അവർ നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, നീ നാരാശംസൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും.
അഗസ് തിരോഭവേന്നിത്യം നിഃശബ്ദോ നിശ്ചയാത്മകഃ । അഗസ്ത്വം സര്വഗത്വാച്ച തേനാഗ്നിസ്ത്വം ഭവിഷ്യസി ।। ൧൮.
അഗസ് എന്നത് എപ്പോഴും മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും നിശ്ശബ്ദവുമായതും ഉറപ്പുള്ളതുമാണ്; നീ സർവ്വവ്യാപിയായതുകൊണ്ട്, അതിനാൽ നീ അഗ്നിയായി അറിയപ്പെടും.
ധ്മാ പ്രപൂരണശബ്ദോ യ ഇധ്മാ നാമ പ്രകീര്ത്യതേ । പൂരിതസ്യാഗതിര്യേന തേനേധ്മസ്ത്വം ഭവിഷ്യസി ।। ൧൮.
ധ്മാ എന്നത് ഊതുന്ന ശബ്ദം എന്നർത്ഥം; ഇന്ധനം ഇധ്മാ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. ഇന്ധനം തെളിയുമ്പോൾ നീ വരുന്നതുകൊണ്ട്, നീ ഇധ്മൻ എന്നറിയപ്പെടും.
യാജ്യാന്യേതാനി നാമാനി തവ പുത്ര മഹാമഖേ । യജന്തസ്ത്വാം നരാഃ കാമൈസ്തര്പയിഷ്യന്ത്യസംശയമ് ।। ൧൮.
മഹായാഗത്തിൽ, മകനേ, ഇവയാണ് നിന്റെ പേരുകൾ; പുരുഷന്മാർ ഇച്ഛിച്ചുള്ള ഫലം നേടാൻ നിന്നെ ഇവയിലൂടെ ആരാധിച്ച് നിർഭാഗ്യമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തും.
മഹാതപാ ഉവാച । വിഷ്ണോര്വിഭൂതിമാഹാത്മ്യം കഥിതം തേ പ്രസങ്ഗതഃ । തിഥീനാം ശ്രൃണു മാഹാത്മ്യം കഥ്യമാനം മയാ നൃപ ।। ൧൯.
മഹാതപാസ് പറഞ്ഞു: വിഷ്ണുവിന്റെ മഹത്വവും ഐശ്വര്യവും നിനക്ക് ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; രാജാവേ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ തിഥികളുടെ മഹത്വം പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക.
ഇത്ഥംഭൂതോ മഹാനഗ്നിര്ബ്രഹ്മക്രോധോദ്ഭവോ മഹാന് । ഉവാച ദേവം ബ്രഹ്മാണം തിഥിര്മേ ദീയതാം വിഭോ । യസ്യാമഹം സമസ്തസ്യ ജഗതഃ ഖ്യാതിമാപ്നുയാമ് ।। ൧൯.
ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കോപത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച മഹാതിജസ്വിയായ അഗ്നി ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് ഒരു തിഥി തരണമേ, അതിലൂടെ ഞാൻ ലോകമെമ്പാടും പ്രശസ്തി നേടട്ടെ.'
ബ്രഹ്മോവാച । ദേവാനാമഥ യക്ഷാണാം ഗന്ധര്വാണാം ച സത്തമ । ആദൌ പ്രതിപദാ യേന ത്വമുത്പന്നോഽസി പാവക ।। ൧൯.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ദേവന്മാരിലും യക്ഷന്മാരിലും ഗന്ധർവന്മാരിലും ഉത്തമനായവനേ, പാവകാ, ആദ്യം നീ പ്രതിപദയിൽ ജനിച്ചു.
ത്വത്പദാത് പ്രതിപദം ചാന്യാ സംഭവിഷ്യന്തി ദേവതാഃ । അതസ്തേ പ്രതിപന്നാമ തിഥിരേഷാ ഭവിഷ്യതി ।। ൧൯.
നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്നു ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മറ്റു ദേവതകൾ ഉദിക്കും. അതിനാൽ ഈ ദിവസം以后 മുതൽ പ്രതിപദ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും.
തസ്യാം തിഥൌ ഹവിഷ്യേണ പ്രാജാപത്യേന മൂര്തിനാ । ഹോഷ്യന്തി തേഷാം പ്രീതാഃ സ്യുഃ പിതരഃ സര്വദേവതാഃ ।। ൧൯.
ഈ തിഥിയിൽ പ്രജാപത്യ രൂപത്തിലുള്ള ഹവിസ്സു സമർപ്പിച്ചാൽ, പിതാക്കന്മാരും എല്ലാ ദേവതകളും സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കും.
ചതുര്വിധാനി ഭൂതാനി മനുഷ്യാഃ പശവോഽസുരാഃ । ദേവാഃ സര്വേ സഗന്ധര്വാഃ പ്രീതാഃ സ്യുസ്തര്പിതേ ത്വയി ।। ൧൯.
നാലു തരത്തിലുള്ള ജീവികൾ—മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവരോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവതകളും—നിനക്ക് അർപ്പണം ചെയ്താൽ സന്തോഷം പ്രാപിക്കും.
യശ്ചോപവാസം കുര്വീത ത്വദ്ഭക്തഃ പ്രതിപദ്ദിനേ । ക്ഷീരാശനോ വാ വര്ത്തേത ശ്രൃണു തസ്യ ഫലം മഹത് ।। ൧൯.
പ്രതിപദ ദിനത്തിൽ നിനക്ക് ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ പാലിൽ മാത്രം കഴിയുന്നവൻ, അവനു ലഭിക്കുന്ന മഹത്തായ ഫലം ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
ചതുര്യുഗാനി ഷട്ത്രിംശത് സ്വര്ലോകേഽസൌ മഹീയതേ । തേജസ്വീ രൂപസംപന്നോ ദ്രവ്യവാന് ജായതേ നരഃ ।। ൧൯.
അവൻ മുപ്പത്താറ് യുഗങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും; പ്രകാശമുള്ളവനും സുന്ദരനുമായും ധനികനുമായും ജനിക്കും.
ഇഹ ജന്മന്യസൌ രാജാ പ്രേത്യ സ്വര്ഗേ മഹീയതേ । തൂഷ്ണീം ബഭൂവ സോപ്യഗ്നിര്ബ്രഹ്മദത്താശ്രയം യയൌ ।। ൧൯.
ഈ ജന്മത്തിൽ അവൻ രാജാവാവും, മരിച്ച ശേഷം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും; അങ്ങനെ അഗ്നി മൗനത്തിൽ ആയ് ബ്രഹ്മാവിനാൽ ലഭിച്ച ആശ്രയത്തിലേക്ക് പോയി.
യ ഇദം ശ്രൃണുയാന്നിത്യം പ്രാതരുത്ഥായ മാനവഃ । അഗ്നേര്ജന്മ സ പാപേഭ്യോ മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ ।। ൧൯.
ആഗ്നിയുടെ ജനനം എന്ന ഈ കഥ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു ദിവസവും കേൾക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
പ്രജാപാല ഉവാച । ഏവമഗ്നേഃ സമുത്പത്തിര്ജാതാ ബ്രഹ്മന് മഹാത്മനഃ । പ്രാണാപാനൌ കഥം ദേവാവശ്വിനൌ സംബഭൂവതുഃ ।। ൨൦.
പ്രജാപാലൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മനേ, അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ അഗ്നിയുടെ ജനനം നീ വിവരണം ചെയ്തു. പ്രാണനും അപാനനും ആയ ദേവന്മാരായ അശ്വിനികൾ എങ്ങനെ ജനിച്ചു?