സനകാദയോ നിവൃത്ത്യാഖ്യേ തേന ധര്മേ പ്രയോജിതാഃ । പ്രവൃത്ത്യാഖ്യേ മരീച്യാദ്യാ മുക്ത്വൈകം നാരദം മുനിമ് ।। ൨.
സനകനും മറ്റു മഹർഷികളും നിർവൃത്തി മാർഗത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തിയതും, മരീചിയും മറ്റുള്ളവരും (നാരദനെ ഒഴികെ) പ്രവൃത്തി മാർഗത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തിയതുമാണ്.
യോഽസൌ പ്രജാപതിസ്ത്വാദ്യോ ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠസംഭവഃ । തസ്യാദൌ തത്ര വംശേന ജഗദേതച്ചരാചരമ് ।। ൨.
ആദ്യ പ്രജാപതി, വലതുകൈയുടെ വിരലിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ, ആദിയിൽ തന്റെ വംശത്തിലൂടെ ഈ ചലനമുള്ളതും ചലനമില്ലാത്തതുമായ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു.
ദേവാശ്ച ദാനവാശ്ചൈവ ഗന്ധര്വോരഗപക്ഷിണഃ । സര്വേ ദക്ഷസ്യ കന്യാസു ജാതാഃ പരമധാര്മികാഃ ।। ൨.
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാമ്പുകളും പക്ഷികളും — ഇവർ എല്ലാം ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; ഇവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ധാർമികരാണ്.
യോഽസൌ രുദ്രേതി വിഖ്യാതഃ പുത്രഃ ക്രോധസമുദ്ഭവഃ । ഭ്രുകുടീകുടിലാത് തസ്യ ലലാടാത് പരമേഷ്ഠിനഃ ।। ൨.
ക്രോധത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച രുദ്രൻ എന്നു പ്രശസ്തനായവൻ, പരമേശ്വരന്റെ വലിപ്പിച്ച കണ്പിള്ളിയിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചത്.
അര്ദ്ധനാരീനരവപുഃ പ്രചണ്ഡോഽതിഭയംകരഃ । വിഭജാത്മാനമിത്യുക്തോ ബ്രഹ്മണാഽന്തര്ദധേ പുനഃ ।। ൨.
അവൻ ഭയങ്കരനും അത്യന്തം ഭീഷണിയും ആയ, പകുതി സ്ത്രീയും പകുതി പുരുഷനുമായ രൂപത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അവനോട് സ്വയം വിഭജിക്കണമെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി.
തഥോക്തോഽസൌ ദ്വിധാ സ്ത്രീത്വം പുരുഷത്വം ചകാര സഃ । ബിഭേദ പുരുഷത്വം ച ദശധാ ചൈകധാ ച സഃ । തതസ്ത്വേകാദശ ഖ്യാതാ രുദ്രാ ബ്രഹ്മസമുദ്ഭവാഃ ।। ൨.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞതനുസരിച്ച്, അവൻ സ്വയം സ്ത്രീയും പുരുഷനും ആയി രണ്ടായി വിഭജിച്ചു; പുരുഷഭാഗം പത്ത് ഭാഗത്തും ഒറ്റയിലും വിഭജിച്ചു; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ജനിച്ച പതിനൊന്ന് രുദ്രന്മാർ പ്രശസ്തരായി.
അയമുദ്ദേശതഃ പ്രോക്തോ രുദ്രസര്ഗോ മയാഽനഘേ । ഇദാനീം യുഗമാഹാത്മ്യം കഥയാമി സമാസതഃ ।। ൨.
രുദ്രന്റെ സൃഷ്ടി ഞാൻ ഇതുവരെ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, പാപരഹിതേ; ഇനി ഞാൻ യുഗങ്ങളുടെ മഹത്വം സംക്ഷിപ്തമായി പറയാം.
കൃതം ത്രേതാ ദ്വാപരശ്ച കലിശ്ചേതി ചതുര്യുഗമ് । ഏതസ്മിന് യേ മഹാസത്ത്വാ രാജാനോ ഭൂരിദക്ഷിണാഃ । ദേവാസുരാശ്ച യം ചക്രുര്ധര്മം കര്മ ച തച്ഛൃണു ।। ൨.
കൃതയുഗം, ത്രേതായുഗം, ദ്വാപരയുഗം, കലിയുഗം — ഈ നാലു യുഗങ്ങളിലാണ് മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർ, ധാരാളം ദാനം നൽകിയവർ, ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ എന്നിവർ ധർമ്മവും കർമ്മങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചത്; അതു നീ കേൾക്കുക.
ആസീത് പ്രഥമകല്പേ തു മനുഃ സ്വായംഭുവഃ പുരാ । തസ്യ പുത്രദ്വയം ജജ്ഞേ അതിമാനുഷചേഷ്ടിതമ്। പ്രിയവ്രതോത്താനപാദനാമാനം ധര്മവത്സലമ് ।। ൨.
ആദ്യകാല്പത്തിൽ സ്വായംഭുവമനു ഉണ്ടായിരുന്നു; അവനു മനുഷ്യരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ പ്രവൃത്തികളുള്ള രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു — പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും, ഇരുവരും ധർമ്മനിഷ്ഠരാണ്.
തത്ര പ്രിയവ്രതോ രാജാ മഹായജ്വാ തപോബലഃ । സ ചേഷ്ട്വാ വിവിധൈര്യജ്ഞൈര്വിപുലൈര്ഭൂരിദക്ഷിണൈഃ ।। ൨.
അവിടെ, മഹാതപസ്സും മഹായജ്ഞവും നടത്തിയ രാജാവായ പ്രിയവ്രതൻ, വിവിധ വൻ യജ്ഞങ്ങൾ ധാരാളം ദാനങ്ങളോടെ നടത്തി.
സപ്തദ്വീപേഷു സംസ്ഥാപ്യ ഭരതാദീന് സുതാന് നിജാന് । സ്വയം വിശാലാം വരദാം ഗത്വാ തേപേ മഹത് തപഃ ।। ൨.
ഭരതനും മറ്റും ഉൾപ്പെടെ തന്റെ പുത്രന്മാരെ ഏഴു ദ്വീപുകളിലും സ്ഥാപിച്ച ശേഷം, അവൻ തന്നെ വിശാലവും അനുഗ്രഹീതവുമായ ദേശത്ത് പോയി മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു.
തസ്മിന് സ്ഥിതസ്യ തപസി രാജ്ഞോ വൈ ചക്രവര്ത്തിനഃ । ഉപേയാന്നാരദസ്തത്ര ദിദൃക്ഷുര്ധര്മചാരിണമ് ।। ൨.
ചക്രവർത്തിയായ രാജാവ് ആ തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ അവനെ കാണാൻ നാരദൻ അവിടെ എത്തി.
സ ദൃഷ്ട്വാ നാരദം വ്യോമ്നി ജ്വലദ്ഭാസ്കരതേജസമ് । അഭ്യുത്ഥാനേന രാജേന്ദ്ര ഉത്തസ്ഥൌ ഹര്ഷിതസ്തദാ ।। ൨.
ആകാശത്ത് സൂര്യന്റെ പ്രകാശം പോലെ ദീപ്തിയോടെ നാരദനെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജാവ് ആനന്ദത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് അവനെ സ്വീകരിച്ചു.
തസ്യാസനം ച പാദ്യം ച സമ്യക് തസ്യ നിവേദ്യ വൈ । സ്വാഗതാദിഭിരാലാപൈഃ പരസ്പരമവോചതാമ് । കഥാന്തേ നാരദം രാജാ പപ്രച്ഛ ബ്രഹ്മവാദിനമ് ।। ൨.
അവനു യോഗ്യമായ ഇരിപ്പിടവും പാദ്യവും സമർപ്പിച്ചു; സ്വാഗതം തുടങ്ങിയ സ്നേഹപൂർവ്വമായ സംഭാഷണങ്ങൾ തമ്മിൽ നടത്തി; സംഭാഷണത്തിന്റെ അവസാനം രാജാവ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയായ നാരദനോട് ചോദിച്ചു.
പ്രിയവ്രത ഉവാച । ഭഗവന് കിഞ്ചിദാശ്ചര്യമേതസ്മിന് കൃതസംജ്ഞിതേ । യുഗേ ദൃഷ്ടം ശ്രുതം വാഽപി തന്മേ കഥയ നാരദ ।। ൨.
പ്രിയവ്രതൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, ഈ കൃതയുഗത്തിൽ നിങ്ങൾ കണ്ടോ കേട്ടോ എന്നൊന്നും അത്ഭുതമായ കാര്യങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദയവായി അതു എനിക്ക് പറയൂ, നാരദാ.
നാരദ ഉവാച । ആശ്ചര്യമേകം ദൃഷ്ടം മേ തച്ഛൃണുഷ്വ പ്രിയവ്രത । ഹ്യസ്തനേഽഹനി രാജേന്ദ്ര ശ്വേതാഖ്യം ഗതവാനഹമ് । ദ്വീപം തത്ര സരോ ദൃഷ്ടം ഫുല്ലപങ്കജമാലിനമ് ।। ൨.
നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഒരു അത്ഭുതം ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതു നീ കേൾക്കൂ, പ്രിയവ്രതാ. ഇന്നലെ, രാജാവേ, ഞാൻ ശ്വേതദ്വീപിൽ പോയി; അവിടെ പുഷ്പിച്ച താമരകളാൽ അലങ്കരിച്ച ഒരു തടാകം കണ്ടു.
സരസസ്തസ്യ തീരേ തു കുമാരീം പൃഥുലോചനാമ് । ദൃഷ്ട്വാഽഹം വിസ്മയാപന്നസ്താം കന്യാമായതേക്ഷണാമ് ।। ൨.
ആ തടാകത്തിന്റെ തീരത്ത്, ഞാൻ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള ഒരു യുവതിയെ കണ്ടു; നീണ്ട മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ കന്യയെ ഞാൻ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി.
പൃഷ്ടവാനസ്മി രാജേന്ദ്ര തദാ മധുരഭാഷിണീമ് । കാഽസി ഭദ്രേ കഥം വാഽസി കിം വാ കാര്യമിഹ ത്വയാ । കര്ത്തവ്യം ചാരുസര്വാങ്ഗി തന്മമാചക്ഷ്വ ശോഭനേ ।। ൨.
അപ്പോൾ ഞാൻ മധുരമായി സംസാരിച്ച ആ യുവതിയോട് ചോദിച്ചു: ആരാണ് നീ, ഭദ്രേ? നീ ഇവിടെ എങ്ങനെ എത്തി? ഇവിടെ എന്താണ് നിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം? മനോഹരിയായേ, നീ ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതു എനിക്കു പറയൂ.
ഏവമുക്താ മയാ സാ ഹി മാം ദൃഷ്ട്വാഽനിമിഷേക്ഷണാ । സ്മൃത്വാ തൂഷ്ണീം സ്ഥിതാ യാവത് താവന്മേ ജ്ഞാനമുത്തമമ് ।। ൨.
അങ്ങനെ ഞാൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അവൾ എന്നെ നോക്കി ഒരു നിമിഷവും കണ്ണടയ്ക്കാതെ നിന്നു; ഓർമ്മിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ മൗനമായിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് പരമജ്ഞാനം ലഭിച്ചു.
വിസ്മൃതം സര്വവേദാശ്ച സര്വശാസ്ത്രാണി ചൈവ ഹ । യോഗശാസ്ത്രാണി ശിക്ഷാശ്ച വേദാനാം സ്മൃതയസ്തഥാ ।। ൨.
എനിക്ക് എല്ലാ വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും യോഗശാസ്ത്രങ്ങളും വേദങ്ങളുടെ ഉപദേശങ്ങളും എല്ലാം മറന്നു പോയി.
സര്വം ദൃഷ്ട്വൈവ മേ രാജന് കുമാര്യാഽപഹൃതം ക്ഷണാത് । തതോഽഹം വിസ്മയാര്വിഷ്ടശ്ചിന്താശോകസമന്വിതഃ ।। ൨.
രാജാവേ, ഞാൻ കാണുന്നുണ്ടായിരിക്കും എന്നോടൊപ്പം എല്ലാം ആ കന്യക ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എടുത്തു കൊണ്ടുപോയി. അതിനുശേഷം ഞാൻ അതിശയത്തിലും ആശങ്കയിലും ദുഃഖത്തിലും ആകി നിന്നു.
താമേവ ശരണം ഗത്വാ യാവത് പശ്യാമി പാര്ഥിവ । താവദ് ദിവ്യഃ പുമാംസ്തസ്യാഃ ശരീരേ സമദൃശ്യത ।। ൨.
അവളെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നോക്കിയപ്പോൾ, രാജാവേ, അതേ സമയത്ത് അവളുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ദിവ്യപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തസ്യാപി പംസോ ഹൃദയേ ത്വപരസ്തസ്യ ചോരസി । അന്യോ രക്തേക്ഷണഃ ശ്രീമാന് ദ്വാദശാദിത്യസന്നിഭഃ ।। ൨.
അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ ഉരസിൽ വീണ്ടും മറ്റൊരാൾ — ചുവന്ന കണ്ണുകളും ഭംഗിയുമുള്ളവൻ, പന്ത്രണ്ടു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ.
ഏവം ദൃഷ്ട്വാ പുമാംസോഽത്ര ത്രയഃ കന്യാശരീരഗാഃ । ക്ഷണേന തത്ര കന്യൈകാ ന താന് പശ്യാമി സുവ്രത ।। ൨.
ഇങ്ങനെ ഞാൻ ആ കന്യകയുടെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ മൂന്നു പുരുഷന്മാരെ കണ്ടു; പക്ഷേ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവിടെ ഒരു കന്യക മാത്രം ബാക്കിയായിരുന്നു, അവരെ ഞാൻ കാണാനായില്ല, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ.
തതഃ പൃഷ്ടാ മയാ ദേവീ സാ കുമാരീ കഥം മമ । വേദാ നഷ്ടാ മമാചക്ഷ്വ ഭദ്രേ തന്നാശകാരണമ് ।। ൨.
അതിനുശേഷം ഞാൻ ആ ദേവിയെ, ആ കന്യകയെ ചോദിച്ചു: 'എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്റെ വേദങ്ങൾ നഷ്ടമായത്? ഭദ്രയേ, ദയവായി അതിന്റെ കാരണം പറയൂ.'
കന്യോവാച । മാതാഽഹം സര്വവേദാനാം സാവിത്രീ നാമ നാമതഃ । മാം ന ജാനാസി യേന ത്വം തതോ വേദാ ഹൃതാസ്തവ ।। ൨.
കന്യക പറഞ്ഞു: 'എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും ഞാൻ മാതാവാണ്, എന്നെ സാവിത്രി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. നീ എന്നെ അറിയാത്തതിനാൽ നിന്റെ വേദങ്ങൾ നിന്നിൽ നിന്ന് എടുത്തു.'
ഏവമുക്തേ തയാ രാജന് വിസ്മയേന തപോധന । പൃഷ്ടാ ക ഏതേ പുരുഷാ ഏതത്കഥയ ശോഭനേ
അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവേ, ഞാൻ അതിശയത്തിലും തപസ്സിലും നിറഞ്ഞവനായി ചോദിച്ചു: 'ഈ പുരുഷന്മാർ ആരാണ്? ദയവായി പറയൂ, മനോഹരിയേ.'
കന്യോവാച യ ഏഷ മച്ഛരീരസ്ഥഃ സര്വാങ്ഗൈശ്ചാരുലോചനഃ । ഏഷ ഋഗ്വേദനാമാ തു ദേവോ നാരായണഃ സ്വയമ് । വഹ്നിഭൂതോ ദഹത്യാശു പാപാന്യുച്ചാരണാദനു ।। ൨.
കന്യക പറഞ്ഞു: 'എന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, മനോഹരമായ കണ്ണുകളും അവയവങ്ങളുമുള്ളവൻ, വാസ്തവത്തിൽ നാരായണൻ തന്നെയാണ്, ഋഗ്വേദം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അഗ്നിയായി മാറി, ഉച്ചാരണം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.'
ഏതസ്യ ഹൃദയേ യോഽയം ദൃഷ്ട ആസീത് ത്വയാത്മജഃ । സ യജുര്വേദരൂപേണ സ്ഥിതോ ബ്രഹ്മാ മഹാബലഃ ।। ൨.
'അവന്റെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ നീ കണ്ടവൻ, മകനേ, മഹാശക്തിയുള്ള ബ്രഹ്മാവാണ്, യജുര്വേദത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.'
തസ്യാപ്യുരസി സംവിഷ്ടോ യ ഏഷ ശുചിരുജ്ജ്വലഃ । സ സാമവേദനാമാ തു രുദ്രരൂപീ വ്യവസ്ഥിതഃ । ഏഷ ആദിത്യവത് പാപാന്യാശു നാശയതേ സ്മൃതഃ ।। ൨.
'അവന്റെ ഉരസിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ, ശുദ്ധിയും പ്രകാശവും നിറഞ്ഞവൻ, സാംവേദത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള രുദ്രനാണ്. സൂര്യനെപ്പോലെ പാപങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.'