വിഷ്ടരാര്ഥം കുശാന് ദത്ത്വാ സംപൂജ്യാര്ഘവിധാനതഃ । കുര്യാദാവാഹനം പ്രാജ്ഞോ ദേവാനാം തദനുജ്ഞയാ ।। ൧൪.
ഇരിപ്പിടത്തിനായി കുശത്തണ്ട് നൽകി, അർഘ്യവിധിയനുസരിച്ച് ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച്, ദേവന്മാരുടെ അനുമതിയോടെ അവരെ ആഹ്വാനിക്കണം.
യവാമ്ബുനാ ച ദേവാനാം ദദ്യാദര്ഘ്യം വിധാനവിത് । സുഗന്ധധൂപദീപാംശ്ച ദത്ത്വാ തേഭ്യോ യഥാവിധി । പിതൄണാമപസകവ്യേന സര്വമേവോപകല്പയേത് ।। ൧൪.
യവജലം ഉപയോഗിച്ച് ദേവന്മാർക്ക് അർഘ്യം നൽകണം, സുഗന്ധമുള്ള ധൂപവും ദീപവും നിയമപ്രകാരം അർപ്പിക്കണം; പിതാക്കന്മാർക്കായി അപസവ്യമായി എല്ലാം ഒരുക്കണം.
അനുജ്ഞാം ച തതഃ പ്രാപ്യ ദത്ത്വാ ദര്ഭാന് ദ്വിധാകൃതാന് । മന്ത്രപൂര്വം പിതൄണാം തു കുര്യാദാവാഹനം ബുധഃ । തിലാമ്ബുനാ ചാപസവ്യം ദദ്യാദര്ധ്യാദികം ബുധഃ ।। ൧൪.
അനുമതി വാങ്ങി രണ്ടായി പിരിച്ച ദർഭയും നൽകി, മന്ത്രപൂർവ്വം പിതാക്കന്മാരെ ആഹ്വാനിക്കണം; തിലജലം ഉപയോഗിച്ച് അപസവ്യമായി അർഘ്യാദികൾ അർപ്പിക്കണം.
കാലേ തത്രാതിഥിം പ്രാപ്തമന്നകാമം ദ്വിജാധ്വഗമ് । ബ്രാഹ്മണൈരഭ്യനുജ്ഞാതഃ കാമം തമപി പൂജയേത് ।। ൧൪.
അന്നത്തിൻറെ ആഗ്രഹത്തോടെ അതിസന്ധർഭത്തിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണാതിഥി എത്തിയാൽ, മറ്റു ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അനുമതിയോടെ അവനെയും ഇഷ്ടപ്രകാരം ആദരിക്കാം.
യോഗിനോ വിവിധൈ രൂപൈര്നരാണാമുപകാരിണഃ । ഭ്രമന്തി പൃഥിവീമേതാമവിജ്ഞാതസ്വരൂപിണഃ ।। ൧൪.
യോഗികൾ പലവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, അവരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ആരും അറിയാതെ, മനുഷ്യർക്കു ഉപകാരമാകാൻ ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തസ്മാദഭ്യര്ചയേത് പ്രാപ്തം ശ്രാദ്ധകാലേഽതിഥിം ബുധഃ । ശ്രാദ്ധക്രിയാഫലം ഹന്തി ദ്വിജേന്ദ്രാപൂജിതോഽതിഥിഃ ।। ൧൪.
അതിനാൽ, ശ്രാദ്ധകാലത്ത് എത്തുന്ന അതിഥിയെ ബുദ്ധിമാനായവൻ ആദരിക്കണം; അതിഥിയായ ബ്രാഹ്മണനെ പൂജിക്കാതെ വിട്ടാൽ, ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിന്റെ ഫലം നഷ്ടപ്പെടും.
ജുഹുയാദ് വ്യഞ്ജനം ക്ഷാരൈര്വര്ജ്യമന്നം തതോഽനലേ । അനുജ്ഞാതോ ദ്ബിജൈസ്തൈസ്തു ത്രിഃ കൃത്വാ പുരുഷര്ഷഭ ।। ൧൪.
ഉപ്പും ക്ഷാരവും ഇല്ലാത്ത, രുചികരമായി തയ്യാറാക്കിയ അന്നം അഗ്നിയിൽ സമർപ്പിക്കണം; ബ്രാഹ്മണന്മാർ അനുമതി നൽകിയ ശേഷം, ഇതു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ചെയ്യണം.
അഗ്നയേ കവ്യവാഹനായ സ്വാഹേതി പ്രഥമാഹുതിഃ । സോമായ വൈ പിതൃമതേ ദാതവ്യാ തദനന്തരമ് ।। ൧൪.
ആദ്യ ഹോമം 'സ്വാഹാ' എന്നു പറഞ്ഞ് പിതൃകർമ്മങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന അഗ്നിക്കാണ് സമർപ്പിക്കേണ്ടത്; അതിന് പിന്നാലെ പിതാക്കളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സോമനു സമർപ്പിക്കണം.
വൈവസ്വതായ ചൈവാന്യാ തൃതീയാ ദീയതാഹുതിഃ । ഹുതാവശിഷ്ടമല്പാല്പം വിപ്രപാത്രേഷു നിര്വപേത് ।। ൧൪.
മൂന്നാമത്തെ ഹോമം വൈവസ്വതനു സമർപ്പിക്കണം; ഹോമശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അല്പം അന്നം ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ പാത്രങ്ങളിൽ ഇടണം.
തതോഽന്നം മൃഷ്ടമത്യര്ഥമഭീഷ്ടമഭിസംസ്കൃതമ് । ദത്ത്വാ ജുഷധ്വമിച്ഛാതോ വാച്യമേതദനിഷ്ഠുരമ് ।। ൧൪.
ശ്രദ്ധയോടെ തയ്യാറാക്കിയ, എല്ലാവരും ആഗ്രഹിക്കുന്ന നല്ല ഭക്ഷണം നൽകി, 'നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ ആസ്വദിക്കൂ' എന്നിങ്ങനെ സ്നേഹപൂർവ്വം പറയണം.
ഭോക്തവ്യം തൈശ്ച തച്ചിത്തൈര്മൌനിഭിഃ സുമുഖൈഃ സുഖമ് । അക്രുധ്യതാ അത്വരതാ ദേയം തേനാപി ഭക്തിതഃ ।। ൧൪.
അവർ മനസ്സിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ, മൗനത്തിൽ, സന്തോഷപൂർവ്വം ഭക്ഷണം കഴിക്കട്ടെ; കോപമോ അതവാ ആവിഷ്കാരമോ കൂടാതെ ഭക്തിയോടെ ഭക്ഷണം നൽകണം.
രക്ഷോഘ്നമന്ത്രപഠനം ഭൂമേരാസ്തരണം തിലൈഃ । കൃത്വാഽധ്യേയാശ്ച പിതരസ്ത ഏവ ദ്വിജസത്തമാഃ ।। ൧൪.
ദുഷ്ടാത്മാക്കളിൽ നിന്ന് രക്ഷ നേടാൻ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച്, നിലത്തിൽ എള്ള് വിതറി, അതിനുശേഷം ആ മഹാനായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പിതൃസ്തുതികൾ പാരായണം ചെയ്യണം.
പിതാ പിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ । മമ തൃപ്തിം പ്രയാന്ത്വദ്യ ഹോമാപ്യായിതമൂര്ത്തയഃ ।। ൧൪.
ഹോമംകൊണ്ട് ആഹാരം ലഭിച്ച എന്റെ അച്ഛൻ, അപ്പൂപ്പൻ, വലിയപ്പൂപ്പൻ എന്നിവർക്കു ഇന്ന് തൃപ്തി ലഭിക്കട്ടെ.
പിതാപിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ । മമ തൃപ്തിം പ്രയാന്ത്വദ്യ വിപ്രദേഹേഷു സംസ്ഥിതാഃ ।। ൧൪.
ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന എന്റെ അച്ഛനും അപ്പൂപ്പനും വലിയപ്പൂപ്പനും ഇന്ന് തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ.
പിതാ പിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ । തൃപ്തിം പ്രയാന്തു പിണ്ഡേഷു മയാ ദത്തേഷു ഭൂതലേ ।। ൧൪.
ഭൂമിയിൽ ഞാൻ സമർപ്പിച്ച പിണ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് എന്റെ അച്ഛനും അപ്പൂപ്പനും വലിയപ്പൂപ്പനും തൃപ്തി നേടട്ടെ.
പിതാ പിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ । തൃപ്തിം പ്രയാന്തു മേ ഭക്ത്യാ യന്മയൈതദുദാഹൃതമ് ।। ൧൪.
ഭക്തിയോടെ ഞാൻ ഇവിടെ ഉച്ചരിച്ചതിലൂടെ എന്റെ അച്ഛനും അപ്പൂപ്പനും വലിയപ്പൂപ്പനും തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ.
മാതാമഹസ്തൃപ്തിമുപൈതു തസ്യ തഥാ പിതാ തസ്യ പിതാ തതോഽന്യഃ । വിശ്വേഽഥ ദേവാഃ പരമാം പ്രയാന്തു തൃപ്തിം പ്രണശ്യന്തു ച യാതുധാനാഃ ।। ൧൪.
എന്റെ അമ്മാവനും, അവന്റെ അച്ഛനും, അവന്റെ അച്ഛനും തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ; എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും പരമമായ സന്തോഷം ലഭിക്കട്ടെ; ദുഷ്ടാത്മാക്കൾ നശിക്കട്ടെ.
യജ്ഞേശ്വരോ ഹവ്യസമസ്തകവ്യ- ഭോക്താഽവ്യയാത്മാ ഹരിരീശ്വരോഽത്ര । തത്സന്നിധാനാദപയാന്തു സദ്യോ രക്ഷാംസ്യശേഷാണ്യസുരാശ്ച സര്വേ ।। ൧൪.
യജ്ഞങ്ങളുടെ അധിപനായ ഹരിയാണ് ദേവന്മാർക്കും പിതാക്കൾക്കും അർപ്പിക്കുന്ന ഹോമങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവൻ; അവൻ ഇവിടെ സാന്നിധ്യപ്പെടുമ്പോൾ, എല്ലാ ദുഷ്ടാത്മാക്കളും അസുരന്മാരും ഉടൻ മാറിപ്പോകട്ടെ.
തൃപ്തേഷ്വേതേഷു വിപ്രേഷു കിരേദന്നം മഹീതലേ । ദദ്യാദാചമനാര്ഥായ തേഭ്യോ വാരി സകൃത്സകൃത് ।। ൧൪.
ഈ ബ്രാഹ്മണന്മാർ തൃപ്തരായപ്പോൾ, നിലത്ത് ശേഷിച്ച അന്നവും അചമനത്തിനുള്ള വെള്ളവും ഒരിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ ആവശ്യമെങ്കിൽ വീണ്ടും നൽകണം.
സുതൃപ്തൈസ്തൈരനുജ്ഞാതഃ സര്വേണാന്നേന ഭൂതലേ । സലിലേന തതഃ പിണ്ഡാന് സമാഗൃഹ്യ സമാഹിതഃ ।। ൧൪.
അവർ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരായി അനുമതി നൽകിയാൽ, മനസ്സിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ നിലത്തിലെ പിണ്ടങ്ങളും വെള്ളവും ഒരുമിച്ച് സമാഹരിക്കണം.
പിതൃതീര്ഥേന സലിലം തഥൈവ സലിലാഞ്ജലിമ് । മാതാമഹേഭ്യസ്തേനൈവ പിണ്ഡാംസ്തീര്ഥേന നിര്വപേത്। ദക്ഷിണാഗ്രേഷു ദര്ഭേഷു പുഷ്പധൂപാദിപൂജിതാമ് ।। ൧൪.
പിതൃതീർത്ഥത്തിൽ നിന്നുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടും അതുപോലെ കൈയിൽ വെള്ളം എടുത്തും, അതേ തീർത്ഥത്തിൽ അമ്മാവന്മാർക്കായി പിണ്ടങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം; ദക്ഷിണഭാഗത്തുള്ള ദർഭയിൽ പൂക്കളും ധൂപവും അർപ്പിച്ച് അതിനെ അലങ്കരിക്കണം.
സ്വപിത്രേ പ്രഥമം പിണ്ഡം ദദ്യാദുച്ഛിഷ്ടസന്നിധൌ । പിതാമഹായ ചൈവാന്യം തത്പിത്രേ ച തഥാഽപരമ് ।। ൧൪.
ആദ്യ പിണ്ടം സ്വന്തം അച്ഛന് ശേഷിച്ച അന്നത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സമർപ്പിക്കണം; രണ്ടാമത്തേത് അപ്പൂപ്പനു, മൂന്നാമത്തേത് വലിയപ്പൂപ്പനു സമർപ്പിക്കണം.
ദര്ഭമൂലേ ലേപഭുജഃ പ്രീണയേല്ലേപഘര്ഷണാത് । പിണ്ഡേ മാതാമഹേ തദ്വദ് ഗന്ധമാല്യാദിസംയുതൈഃ ।। ൧൪.
ദർഭയുടെ അടിയിൽ ലേപം കൈകളിൽ പുരട്ടി അതിന്റെ മൃദുലമായ ഉരസലിലൂടെ സന്തോഷം നൽകണം. അതുപോലെ തന്നെ മാതാവിന്റെ പിതാക്കന്മാർക്കായി സുഗന്ധമുള്ള വസ്തുക്കളും പൂമാലകളും ഉപയോഗിച്ച് അർപ്പണം ചെയ്യണം.
പൂജയിത്വാ ദ്വിജാഗ്ര്യാണാം ദദ്യാദാചമനം ബുധഃ । പൈത്രേഭ്യഃ പ്രഥമം ഭക്ത്യാ തന്മനസ്കോ ദ്വിജേശ്വര ।। ൧൪.
ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായവരെ ആദരിച്ച്, ജ്ഞാനമുള്ളവൻ ആദ്യം ഭക്തിയോടെ പിതൃപുരുഷന്മാർക്കായി ആചമനം നൽകണം, മനസ്സിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ, ദ്വിജേശ്വരനേ.
സുസ്വധേത്യാശിഷാ യുക്താം ദദ്യാച്ഛക്ത്യാ ച ദക്ഷിണാമ് । ദത്ത്വാ ച ദക്ഷിണാം തേഭ്യോ വാചയേദ് വൈശ്വദേവികാന് । പ്രീയന്താമിതി യേ വിശ്വേ ദേവാസ്തേന ഇതീരയേത് ।। ൧൪.
'സുഭവമാകട്ടെ' എന്ന അനുഗ്രഹവാക്കോടെ, കഴിവിനനുസരിച്ച് ദാനം നൽകണം. അവർക്കു ദാനം നൽകി കഴിഞ്ഞാൽ, 'വിശ്വദേവന്മാർക്കു സന്തോഷം ഉണ്ടാകട്ടെ' എന്ന വൈശ്വദേവ മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കണം.
തഥേതി ചോക്തേ തൈര്വിപ്രൈഃ പ്രാര്ഥനീയാസ്തഥാശിഷഃ । പശ്ചാദ് വിസര്ജയേദ് ദേവാന് പൂര്വം പൈത്രാന്മഹാമതേ ।। ൧൪.
ബ്രാഹ്മണന്മാർ 'അങ്ങനെ തന്നെ' എന്ന് പറഞ്ഞാൽ, അവരുടെ അനുഗ്രഹം അപേക്ഷിക്കണം. അതിന് ശേഷം, മഹാമതിയുള്ളവനേ, ആദ്യം പിതൃപുരുഷന്മാരെയും പിന്നെ ദേവന്മാരെയും വിടവാങ്ങിക്കണം.
മാതാമഹാനാമപ്യേവം സഹ ദേവൈഃ ക്രമഃ സ്മൃതഃ । ഭോജനേ ച സ്വശക്ത്യാ ച ദാനേ തദ്വദ് വിസര്ജ്ജനേ । ആപാദശൌചനാത് പൂര്വം കുര്യാദേവ ദ്വിജന്മസു ।। ൧൪.
മാതാവിന്റെ പിതാക്കന്മാർക്കും ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഇതേ ക്രമം പാലിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭക്ഷണത്തിലും, കഴിവിനനുസരിച്ചുള്ള ദാനത്തിലും, വിടവാങ്ങിക്കലിലും ഇതേ രീതിയാണ്. ആപാദശുദ്ധിക്ക് മുമ്പ്, ഈ കർമ്മങ്ങൾ ദ്വിജന്മാരിൽ ചെയ്യണം.
ജാനന്തം പ്രഥമം പിത്ര്യം തഥാ മാതാമഹേഷു ച । വിസര്ജയേത് പ്രീതിവചഃ സംമാന്യാഭ്യര്ഥിതാംസ്തതഃ । നിവര്ത്തേതാഭ്യനുജ്ഞാത ആദ്വാരാന്തമനുവ്രജേത് ।। ൧൪.
ആദ്യം പിതൃപുരുഷന്മാരെയും അതുപോലെ മാതാവിന്റെ പിതാക്കന്മാരെയും സ്നേഹപൂർവ്വം വിടവാങ്ങിക്കണം. അവരെ ആദരിച്ച് അനുഗ്രഹം അപേക്ഷിച്ച ശേഷം, അവർ അനുമതി നൽകിയാൽ വാതിൽവരെ പിന്തുടർന്ന് യാത്രയാകണം.
തതസ്തു വൈശ്വദേവാഖ്യാം കുര്യാന്നിത്യക്രിയാം തതഃ । ഭുഞ്ജീയാച്ച സമം പൂജ്യ ഭൃത്യബന്ധുഭിരാത്മനാ ।। ൧൪.
അതിനുശേഷം വൈശ്വദേവം എന്ന നിത്യകർമ്മം നിർവഹിക്കണം. പിന്നെ, ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവരും ഭൃത്യരും ബന്ധുക്കളും സഹിതം സ്വയം ഭക്ഷണം കഴിക്കണം.
ഏവം ശ്രാദ്ധം ബുധഃ കുര്യാത് പിത്ര്യം മാതാമഹം തഥാ । ശ്രാദ്ധൈരാപ്യായിതാ ദദ്യുഃ സര്വാന് കാമാന് പിതാമഹാഃ ।। ൧൪.
ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനമുള്ളവൻ പിതൃപുരുഷന്മാർക്കും മാതാവിന്റെ പിതാക്കന്മാർക്കും ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. ശ്രാദ്ധംകൊണ്ട് സംതൃപ്തരായ പിതാമഹന്മാർ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു.