സ ഋഷിഃ പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ ഉവാച പുരുഷോത്തമമ് । ജഹീമം ദുര്ജ്ജയം പാപം സസൈന്യം പരിവാരിണമ് ।। ൧൧.
അപ്പോൾ ആ ഋഷി കയ്യുകൾ ചേർത്ത് പരമപുരുഷനോട് പറഞ്ഞു: 'ഈ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്ത പാപിയായ സൈന്യത്തെയും അതിന്റെ അനുചരന്മാരെയും നശിപ്പിക്കണമേ.'
ഏവമുക്തസ്തദാ തേന ചക്രം ജ്വലനസന്നിഭമ് । (മുമോച ദുര്ജയബലേ കാലചക്രം സുദര്ശനമ്) ।। ൧൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, അദ്ഭുതമായ ചക്രം അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്, അതി ശക്തിയുള്ള ആ സൈന്യത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം വിടുവിച്ചു.
തേന ചക്രേണ തത്സൈന്യമാസുരം ദൌര്ജയം ക്ഷണാത് । നിമേഷാന്തരമാത്രേണ ഭസ്മവദ് ബഹുധാ കൃതമ് ।। ൧൧.
ആ ചക്രം കൊണ്ട്, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമായിരുന്ന അസുരസൈന്യം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്, കണ്ണ് പിളർത്തുന്ന സമയത്തിനുള്ളിൽ, പലവിധത്തിൽ ചിതലായി അശേഷമായി.
ഏവം കൃത്വാ തതോ ദേവോ മുനിം ഗൌരമുഖം തദാ । ഉവാച നിമിഷേണേദം നിഹതം ദാനവം ബലമ് ।। ൧൧.
അങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം ദൈവം ഗൗരമുഖമെന്ന മുനിയോട് പറഞ്ഞു: 'ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ഈ ദാനവസൈന്യം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.'
അരണ്യേഽസ്മിംസ്തതസ്ത്വേവം നൈമിഷാരണ്യസംജ്ഞിതമ് । ഭവിഷ്യതി യഥാര്ഥം വൈ ബ്രാഹ്മണാനാം വിശേഷതഃ ।। ൧൧.
ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചതിനാൽ, ഈ കാട് ഇനി മുതൽ 'നൈമിഷാരണ്യം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും, പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കു വേണ്ടി.
അഹം ച യജ്ഞപുരുഷ ഏതസ്മിന് വനഗോചരേ । നാമ്നാ യാജ്യാ സദാ ചേമേ ദശ പഞ്ച ച നായകാഃ । കൃതേ യുഗേ ഭവിഷ്യന്തി രാജാനോ മണിജാ മുനേ ।। ൧൧.
ഞാനും, യജ്ഞപുരുഷനായ ഞാൻ, ഈ കാട്ടിൽ വസിക്കും. ഇവിടെ എപ്പോഴും എന്നെ നാമത്തിൽ ആരാധിക്കണം. ഇവിടെയുള്ള പതിനഞ്ചു നേതാക്കന്മാർ, മണിയുടെ രാജാക്കന്മാർ, കൃതയുഗത്തിൽ ഉദിക്കും, മുനിയേ.
ഏവമുക്ത്വാ തതോ ദേവോ ഗതോഽന്തര്ധാനമീശ്വരഃ । ദ്വിജോഽപി സ്വാശ്രമേ തസ്ഥൌ മുദാ പരമയാ യുതഃ ।। ൧൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ഈശ്വരൻ അവിടെ നിന്ന് അദൃശ്യനായി. ദ്വിജനും തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പരമാനന്ദത്തോടെ തുടരുകയും ചെയ്തു.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । തതഃ പുത്രം രഥാങ്ഗാഗ്നിദഗ്ധം ശ്രുത്വാ നൃപോത്തമഃ । സുപ്രതീകഃ പ്രതീതാത്മാ ചിന്തയാമാസ പാര്ഥിവഃ । തസ്യ ചിന്തയതസ്ത്വേവം തദാ ബുദ്ധിരജായത ।। ൧൨.
ശ്രീവർാഹൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ തന്റെ മകൻ ചക്രാഗ്നിയിൽ കത്തിപ്പോയെന്നു കേട്ട രാജശ്രേഷ്ഠനായ സുപ്രതീകൻ, മനസ്സിൽ ഉറച്ചവൻ, ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി. അങ്ങനെ ചിന്തിച്ചപ്പോൾ, അവനിൽ ഒരു പുതിയ ബോധം ഉദിച്ചു.
ചിത്രകൂടേ ഗിരൌ വിഷ്ണുഃ സദാ രാമേതി കീര്ത്യതേ । തതോഽഹം രാമസംജ്ഞേന നാമ്നാ സ്തൌമി ജഗത്പതിമ് ।। ൧൨.
ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ വിഷ്ണു എപ്പോഴും 'രാമൻ' എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനാണ്. അതിനാൽ ഞാൻ ലോകനാഥനെ 'രാമൻ' എന്ന പേരിൽ സ്തുതിക്കും.
സുപ്രതീക ഉവാച । നമാമി രാമം നരനാഥമച്യുതം കവിം പുരാണം ത്രിദശാരിനാശനമ് । ശിവസ്വരൂപം പ്രഭവം മഹേശ്വരം സദാ പ്രപന്നാര്തിഹരം ധൃതശ്രിയമ് ।। ൧൨.
സുപ്രതീകൻ പറഞ്ഞു: മനുഷ്യരുടെ നാഥനായ അച്യുതനായ പുരാതനകവിയായ, ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായ, ശിവസ്വരൂപനായ മഹേശ്വരനായ, എപ്പോഴും ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവരുടെ ദു:ഖം നീക്കുന്നവനായ, മഹത്വം ധരിച്ചവനായ രാമനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
ഭവാന് സദാ ദേവ സമസ്തതേജസാം കരോഷി തേജാംസി സമസ്തരൂപധൃക് । ക്ഷിതൌ ഭവാന് പഞ്ചഗുണസ്തഥാ ജലേ ചതുഃപ്രകാരസ്ത്രിവിധോഽഥ തേജസി । ദ്വിധാഽഥ വായൌ വിയതി പ്രതിഷ്ഠിതോ ഭവാന് ഹരേ ശബ്ദവപുഃ പുമാനസി ।। ൧൨.
ദേവാ, നീ എല്ലാതരം തേജസ്സിന്റെയും സാരമാണ്. നീ എല്ലാ തേജസ്സുകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എല്ലാ രൂപങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു. ഭൂമിയിൽ നീ അഞ്ചുവിധം, ജലത്തിൽ നാലുവിധം, അഗ്നിയിൽ മൂന്നുവിധം, വായുവിൽ രണ്ടുവിധം, ആകാശത്തിൽ ശബ്ദരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവനാണ്, ഹരിയായ പരമപുരുഷനേ.
ഭവാന് ശശീ സൂര്യഹുതാശനോഽസി ത്വയി പ്രലീനം ജഗദേതദുച്യതേ । ഭവത്പ്രതിഷ്ഠം രമതേ ജഗത് യതഃ സ്തുതോഽസി രാമേതി ജഗത് പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।। ൧൨.
നീ ചന്ദ്രനാണ്, സൂര്യനാണ്, അഗ്നിയാണ്. ഈ ലോകം മുഴുവൻ നിനക്കുള്ളിലാണ് ലയിക്കുന്നത് എന്നു പറയുന്നു. ലോകം നിനക്കിൽ നിലകൊണ്ടു സന്തോഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് നീ 'രാമൻ' എന്ന പേരിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്, ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായവനായി.
ഭവാര്ണവേ ദുഃഖതരോര്മിസംകുലേ തഥാക്ഷമാനഗ്രഹണേഽതിഭീഷണേ । ന മജ്ജതി ത്വത്സ്മരണപ്ലവോ നരഃ സ്മൃതോഽസി രാമേതി തഥാ തപോവനേ ।। ൧൨.
ജന്മമരണസാഗരത്തിൽ, ദു:ഖത്തിന്റെ വലിയ തിരകളും ക്ഷമയില്ലായ്മ എന്ന ഭയാനകമായ मगरവുമുള്ള ആ സങ്കുലതയിൽ, നിന്റെ സ്മരണ എന്ന തോടുണ്ടെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ മുങ്ങുകയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് വനംപോലെയുള്ള തപസ്സിൽ പോലും നീ 'രാമൻ' എന്ന പേരിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.
വേദേഷു നഷ്ടേഷു ഭവാംസ്തഥാ ഹരേ കരോഷി മാത്സ്യം വപുരാത്മനഃ സദാ । യുഗക്ഷയേ രഞ്ജിതസര്വദിങ്മുഖോ ഭവാംസ്തഥാഗ്നിര്ബഹുരൂപധൃഗ് വിഭോ ।। ൧൨.
വേദങ്ങൾ നഷ്ടമായപ്പോൾ, ഹരിയായ നീ എപ്പോഴും മീനിന്റെ രൂപം സ്വീകരിച്ചു. യുഗാന്തത്തിൽ, എല്ലാ ദിക്കുകളും ചുവന്നപ്പോൾ, മഹാശക്തനായ നീ അനേകം രൂപങ്ങൾക്കൊണ്ട് അഗ്നിയായി.
കൌര്മം തഥാ തേ വപുരാസ്ഥിതഃ സദാ യുഗേ യുഗേ മാധവ തോയമന്ഥനേ । ന ചാന്യദസ്തീതി ഭവത്സമം ക്വചി- ജ്ജനാര്ദനാദ് യഃ സ്വയം ഭൂതമുത്തമമ് ।। ൧൨.
എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും, സമുദ്രം കുലുക്കുമ്പോൾ, നീ എപ്പോഴും ആമയുടെ രൂപം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു, മാധവാ. ജനാർദ്ദനാ, സ്വയം പരമോന്നതമായ ഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നിന്നോടു സമം മറ്റാരുമില്ല.
ത്വയാ തതം വിശ്വമിദം മഹാത്മന് സ്വകാഖിലാന് വേദ ദിശശ്ച സര്വാഃ । കഥം ത്വമാദ്യം പരമം തു ധാമ വിഹായ ചാന്യം ശരണം വ്രജാമി ।। ൧൨.
മഹാത്മാവേ, ഈ മുഴുവൻ ലോകവും നിനക്കാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നീ എല്ലാ ദിക്കുകളും പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നവനാണ്. ആദിമമായ പരമശ്രേഷ്ഠമായ അഭയസ്ഥാനം ആയ നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ മറ്റൊന്നിൽ അഭയം തേടുമോ?
ഭവാനേകഃ പൂര്വമാസീത് തതശ്ച ത്വത്തോ മഹീ സലിലം വഹ്നിരുച്ചൈഃ । വായുസ്തഥാ ഖം ച മനോഽപി ബുദ്ധി- ശ്ചേതോഗുണാസ്തത്പ്രഭവം ച സര്വമ് ।। ൧൨.
ആദിയിൽ നീ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. പിന്നെ നിന്നിൽ നിന്ന് ഭൂമി, വെള്ളം, ഉഗ്രമായ അഗ്നി, വായു, ആകാശം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, ചൈതന്യത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ഉദിച്ചുവന്നു.
ത്വയാ തതം വിശ്വമിദം സമസ്തം സനാതനസ്ത്വം പുരുഷോ മതോ മേ । സമസ്തവിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ സഹസ്ത്രബാഹോ ജയ ദേവ ദേവ । നമോഽസ്തു രാമായ മഹാനുഭാവ ।। ൧൨.
നിനക്കാൽ ഈ സർവ്വലോകവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നീ ശാശ്വതനും പരമപുരുഷനും ആകുന്നു എന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. സർവ്വലോകങ്ങളുടെ നാഥാ, സർവ്വരൂപനേ, ആയിരം കൈകളുള്ളവനേ, ദേവദേവനേ, വിജയിക്കട്ടെ! മഹത്വമുള്ള രാമായ നമസ്കാരം.
ഇതി സ്തുതോ ദേവവരഃ പ്രസന്നഃ തദാ രാജ്ഞഃ സുപ്രതീകസ്യ മൂര്തിമ് । സംദര്ശയാമാസ തതോഽഭ്യുവാച വരം വൃണീഷ്വേതി ച സുപ്രതീകമ് ।। ൧൨.
ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദേവൻ സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് സുപ്രതീകന്റെ മുമ്പിൽ തന്റെ രൂപം കാണിച്ചു. പിന്നെ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'സുപ്രതീകാ, നീ വേണമെന്നൊരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കു.'
ഏവം ശ്രുത്വാ വചനം തസ്യ രാജാ സസംഭ്രമം ദേവദേവം പ്രണമ്യ । ഉവാച ദേവേശ്വര മേ പ്രയച്ഛ ലയം യദാസ്തേ പരമം വപുസ്തേ ।। ൧൨.
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ്, ഭക്തിയോടെ ദേവദേവനോട് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നെ പറഞ്ഞു: 'ദേവേശ്വരാ, സൃഷ്ടിയുടെ ലയസമയത്ത് നിന്റെ പരമരൂപത്തിൽ എനിക്ക് ഐക്യം ലഭിക്കണമെന്നു വരം ദയവായി തരണമേ.'
ഇതീരിതേ രാജവരഃ ക്ഷണേന ലയം തഥാഽഗാദസുരഘ്നമൂര്തൌ । സ്ഥിതസ്തസ്മിന്നാത്മഭൂതോ വിമുക്തഃ സ ഭൂമിപഃ കര്മകാണ്ഡൈരനേകൈഃ ।। ൧൨.
രാജാവ് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചതോടെ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവൻ അസുരനാശകന്റെ രൂപത്തിൽ ലയിച്ചു. ആ നിലയിൽ അവൻ സ്വതന്ത്രനായി, അനേകം കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്തതിന്റെ ഫലമായി മോക്ഷം നേടി.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । ഇതീരിതം തേ തു മയാ പുരാണം സ്വായമ്ഭുവേ ചാദികൃതൈകദേശമ് । ശക്യം ന ചാസ്യൈര്ബഹുഭിഃ സഹസ്ത്രൈ- രപീഹ കേനാപി മുഖേന വക്തുമ് ।। ൧൨.
ശ്രീവർാഹൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഈ പുരാണകഥ സ്വായംഭുവനോട് പറഞ്ഞതുപോലെ നിന്നോടും പറഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ കൂടി ചേർന്നാലും, ഈ കഥയെ പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല.
ഉദ്ദേശതഃ സംസ്മൃതമാത്രമേത- ന്മയാ ഭദ്രേ കഥിതം തേ പുരാണമ് । സമുദ്രതോയാത് പരിമാണസൃഷ്ടിഃ ക്വചിത് ക്വചിദ് വൃത്തമഥോ ഹ്യനര്ധ്യമ് ।। ൧൨.
ഭദ്രേ, ഞാൻ ഈ പുരാണം സംക്ഷിപ്തമായി, ഓർമ്മയിൽ വന്നതുപോലെ മാത്രം നിന്നോട് പറഞ്ഞു. സമുദ്രജലത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും, ഇവിടെ അവിടെ സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങളും അളക്കാൻ കഴിയാത്തവയാണ്.
സ്വയമ്ഭുവാ കഥിതം ബ്രഹ്മണാഽപി നാരായണേനാപി കുതോ ഭവേഽന്യഃ । അശക്യമസ്മാഭിരിതീരിതം തേ തന്മൂര്ത്തിത്വാത് സ്മരണേനേദമാദ്യമ് ।। ൧൨.
സ്വയംഭുവനും ബ്രഹ്മാവും നാരായണനും ഈ കഥ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; മറ്റാരാൽ ഇതു പറയാൻ കഴിയുമോ? അത്ര വലിയ രൂപമായതിനാൽ, ഞങ്ങൾക്കു പോലും ഇതിന്റെ ആരംഭം മാത്രം ഓർമ്മിക്കാനാണ് കഴിയുന്നത്.
സമുദ്രേ ബാലുകാസംഖ്യാ വിദ്യതേ രജസഃ ക്ഷിതൌ । ന തു സൃഷ്ടേഃ പുനഃ സംഖ്യാ ക്രീഡതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ।। ൧൨.
ഭൂമിയിൽ സമുദ്രത്തിലെ മണൽക്കണക്കുകൾ എണ്ണാനാവില്ല; പക്ഷേ പരമേശ്വരൻ സൃഷ്ടിച്ച പ്രവർത്തികൾക്ക് എണ്ണമില്ല.
ഏഷ നാരായണസ്യാംശോ മയാ പ്രോക്തഃ ശുചിസ്മിതേ । കൃതേ വൃത്താന്ത ഏഷശ്ച കിമന്യച്ഛ്രോതുമിച്ഛസി ।। ൧൨.
നാരായണന്റെ ഈ ഭാഗം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു, മനോഹരസ്മിതയുള്ളവളേ. കൃതയുഗത്തിൽ നടന്നത് ഇതാണ്. ഇനി എന്താണ് നീ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
ധരണ്യുവാച । ഏതത് തന്മഹദാശ്ചര്യം ദൃഷ്ട്വാ ഗൌരമുഖോ മുനിഃ । തേ ചാപി മണിജാഃ പ്രാപ്താഃ കിം ഫലം തു വരം ഗുരോഃ ।। ൧൩.
ഭൂമി ചോദിച്ചു: ആ അത്ഭുതകരമായ സംഭവങ്ങൾ കണ്ട ശേഷം, ഗൗരമുഖമുനിയും ആ മാണിക്യങ്ങൾ കൈവശം വെച്ചവരും ഗുരുവിൽ നിന്ന് എന്ത് ഫലം അല്ലെങ്കിൽ വരം ലഭിച്ചു?
കോഽസൌ ഗൌരമുഖഃ ശ്രീമാന് മുനിഃ പരമധാര്മ്മികഃ । കിം ചകാര ഹരേഃ കര്മ്മ ദൃഷ്ട്വാഽസൌ മുനിപുംഗവഃ ।। ൧൩.
ആ ഗൗരമുഖൻ ആരാണ്? മഹത്വമുള്ള, അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ മുനിയാണ് അവൻ. ഹരിയുടെ കർമ്മം കണ്ട ശേഷം ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ എന്ത് ചെയ്തു?
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । നിമിഷേണ കൃതം കര്മ ദൃഷ്ട്വാ ഭഗവതോ മുനിഃ । ആരിരാധയിഷുര്ദേവം തമേവ പ്രയയൌ വനമ് । പ്രഭാസം നാമ സോമസ്യ തീര്ഥം പരമദുര്ലഭമ് ।। ൧൩.
ശ്രീവർാഹൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ ഒരു നിമിഷത്തിൽ ചെയ്ത അത്ഭുതം കണ്ട ശേഷം, ആ മുനി ദൈവത്തെ ആരാധിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ പ്രഭാസം എന്ന സോമന്റെ അത്യന്തം അപൂർവമായ കാടിലേക്ക് പോയി.
തത്ര ദൈത്യാന്തകൃദ് ദേവഃ പ്രോച്യതേ തീര്ഥചിന്തകൈഃ । ആരാധയാമാസ ഹരിം ദൈത്യസൂദനസംജ്ഞിതമ് ।। ൧൩.
അവിടെ, ദൈത്യന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന ദേവനെ തീർത്ഥചിന്തകർ സ്തുതിക്കുന്നു. ഗൗരമുഖൻ ഹരിയെ, ദൈത്യസൂദനനെന്ന പേരിൽ, ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു.