വൃദ്ധായാമഥ സൃഷ്ടൌ തു സര്വേ ദേവാഃ പുരാതനമ് । നാരായണാഖ്യം പുരുഷം യജന്തോ വിവിധൈര്മഖൈഃ ।। ൧൦.
സൃഷ്ടി വളർന്നപ്പോൾ, എല്ലാ പഴയ ദേവതകളും നാരായണനെന്ന പുരുഷനെ വിവിധ യാഗങ്ങൾ കൊണ്ട് ആരാധിച്ചു.
ദ്വീപേഷു ചൈവ സര്വേഷു വര്ഷേഷു ച മഖൈര്ഹരിമ് । ദേവാഃ സത്രൈര്മഹദ്ഭിസ്തേ യജന്തഃ ശ്രദ്ധയാഽന്വിതാഃ । തോഷയാമാസുരത്യര്ഥം സ്വം പൂജ്യം കര്തുമീപ്സവഃ ।। ൧൦.
എല്ലാ ദ്വീപുകളിലും, എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളിലും, ദേവതകൾ വലിയ യാഗങ്ങൾ നടത്തി, വിശ്വാസത്തോടെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചു; അവനെ വളരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച്, തങ്ങൾക്കു ആരാധനാർഹനാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
ഏവം തോഷയതാം തേഷാം ബഹുവര്ഷസഹസ്ത്രികമ് । കാലേ ദേവസ്തദാ തുഷ്ടഃ പ്രത്യക്ഷത്വം ജഗാമ ഹ ।। ൧൦.
അങ്ങനെ, ദേവതകൾ അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, ദൈവം അതിനിടെ തൃപ്തനായി അവര്ക്ക് മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷമായി.
അനേകബാഹൂദരവക്ത്രനേത്രോ മഹാഗിരേഃ ശ്രൃങ്ഗമിവോല്ലിഖംസ്തദാ । ഉവാച കിം കാര്യമഥോ സുരേശോ ബ്രൂതാം വരം ദേവവരാ വരം വഃ ।। ൧൦.
അനേകം കൈകൾ, വയറുകൾ, വായുകൾ, കണ്ണുകൾ ഉള്ളവനായി, വലിയ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നവനായി, ദേവതകളുടെ അധിപൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: 'എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്? ദേവതകളിൽ ഏറ്റവും നല്ലവരേ, നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം പറയൂ, ഞാൻ അതു നൽകാം.'
ദേവാ ഊചുഃ । ജയസ്വ ഗോവിന്ദ മഹാനുഭാവ ത്വയാ വയം നാഥ വരേണ ദേവാഃ । മനുഷ്യലോകേഽപി ഭവന്തമാദ്യം വിഹായ നാസ്മാന്ഭവതേ ഹ കശ്ചിത് ।। ൧൦.
ദേവതകൾ പറഞ്ഞു: 'വിജയിക്കൂ, മഹാനുഭവനായ ഗോവിന്ദാ! നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, നാഥാ, ഞങ്ങൾ ദേവതകൾ ആയി നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യലോകത്തും, നിന്നെ ഒഴികെ, മറ്റാരും ഇല്ല.'
രുദ്രാദിത്യാ വസവോ യേ ച സാധ്യാ വിശ്വേഽശ്വിനൌ മരുതശ്ചോഷ്മപാശ്ച । സര്വേ ഭവന്തം ശരണം ഗതാഃ സ്മ കുരുഷ്വ പൂജ്യാനിഹ വിശ്വമൂര്തേ ।। ൧൦.
രുദ്രർ, ആദിത്യർ, വസുവുകൾ, സാദ്ധ്യർ, വിശ്വദേവർ, അശ്വിനികൾ, മരുത്, പിതൃകൾ—എല്ലാവരും നിന്നെ ആശ്രയിച്ചു, വിശ്വരൂപനായവനേ; ഞങ്ങളെ ഇവിടെ ആരാധനാർഹരാക്കൂ.
ഏവമുക്തസ്തദാ തൈസ്തു മഹായോഗേശ്വരോ ഹരിഃ । കരോമി സര്വാന് വഃ പൂജ്യാനിത്യുക്ത്വാഽന്തരധീയത ।। ൧൦.
അവരുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹായോഗേശ്വരനായ ഹരി പറഞ്ഞു: 'ഞങ്ങൾ എല്ലാവരെയും ആരാധനാർഹരാക്കും,' എന്നിട്ട് അദൃശ്യനായി.
ദേവാ അപി നിജൌകാംസി ഗതവന്തഃ സനാതനമ് । സ്തുവന്തഃ പരമേശോഽപി ത്രിവിധം ഭാവമാസ്ഥിതഃ ।। ൧൦.
ദേവതകൾ തങ്ങളുടെ ശാശ്വതമായ വാസസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി; അവരെ സ്തുതിച്ച പരമേശ്വരൻ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു.
ഏവം ത്രിധാ ജഗദ്ധാതാ ഭൂത്വാ ദേവാന് മഹേശ്വരഃ । ആരാധ്യ സാത്ത്വികം രാജം താമസം ച ത്രിധാ സ്ഥിതമ് ।। ൧൦.
അങ്ങനെ, ലോകത്തെ മൂന്ന് രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവനായി, മഹേശ്വരൻ സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് രീതിയിൽ ആരാധിച്ചു.
സാത്ത്വികേന പഠേദ് വേദാന് യജേദ് യജ്ഞേന ദേവതാഃ । ആത്മനോഽവയവോ ഭൂത്വാ രാജസേനാപി കേശവഃ ।। ൧൦.
സാത്വികഭാവത്തിൽ വേദങ്ങൾ വായിക്കുകയും, യാഗം നടത്തി ദേവതകളെ ആരാധിക്കുകയും വേണം; രാജസഭാവത്തിൽ, കേശവൻ തന്റെ ഭാഗമായ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
സ കാലരൂപിണം രൌദ്രം പ്രകൃത്യാ ശൂലപാണിനമ് । ആത്മനോ രാജസീം മൂര്തിം പൂജയാമാസ ഭക്തിതഃ । താമസേനാപി ഭാവേന അസുരേഷു വ്യവസ്ഥിതഃ ।। ൧൦.
കാലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ, ഭയാനക സ്വഭാവവും, ത്രിശൂലധാരിയും ആയവൻ, ഭക്തിയോടെ തന്റെ രാജസീം രൂപം ആരാധിച്ചു; താമസഭാവത്തിൽ, അസുരന്മാരുടെ ഇടയിൽ നിലകൊണ്ടു.
ഏവം ത്രിധാ ജഗദ്ധാതാ ഭൂത്വാ ദേവാന് മഹേശ്വരഃ । ആരാധയാമാസ തതോ ലോകോഽപി ത്രിവിധോഽഭവത് ।। ൧൦.
അങ്ങനെ, ലോകത്തെ മൂന്ന് രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവനായി, മഹേശ്വരൻ ദേവതകളെ ആരാധിച്ചു; അതിനുശേഷം ലോകവും മൂന്ന് രൂപത്തിൽ ആയി.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുമഹേശാനനാമ്നാ ഗൃഹ്യ വ്യവസ്ഥിതഃ । സ ച നാരായണോ ദേവഃ കൃതേ യുഗവരേ പ്രഭുഃ ।। ൧൦.
ബ്രഹ്മ, വിഷ്ണു, മഹേശൻ എന്ന പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നവനായി, നാരായണൻ ദൈവം കൃതയുഗത്തിൽ പരമാധിപനായി നിലകൊണ്ടു.
ത്രേതായാം രുദ്രരൂപസ്തു ദ്വാപരേ യജ്ഞമൂര്തിമാന് । കലൌ നാരായണോ ദേവോ ബഹുരൂപോ വ്യജായത ।। ൧൦.
ത്രേതായുഗത്തിൽ, അവൻ രുദ്രരൂപത്തിൽ; ദ്വാപരയുഗത്തിൽ, യാഗത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ; കലിയുഗത്തിൽ, നാരായണൻ ദൈവം അനേകം രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തസ്യാദികൃത്തതോ വിഷ്ണോശ്ചരിതം ഭൂരിതേജസഃ । ശ്രൃണുഷ്വ സര്വം സുശ്രോണി ഗദതോ മമ ഭാമിനി ।। ൧൦.
സുന്ദരമായ അരയുള്ളവളേ, മഹത്തായ തേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ ആദി കൃത്യങ്ങൾ ഞാൻ മുഴുവൻ പറയുമ്പോൾ, നീ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു.
ആസീത് കൃതയുഗേ രാജാ സുപ്രതീകോ മഹാബലഃ । തസ്യ ഭാര്യാദ്വയം ചാസീദവിശിഷ്ടം മനോരമമ് ।। ൧൦.
കൃതയുഗത്തിൽ, മഹാബലശാലിയായ സുപ്രതീക എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അവനു സമാനമായ മനോഹരവും ആകർഷകവുമായ രണ്ടു ഭാര്യമാരുണ്ടായിരുന്നു.
വിദ്യുത്പ്രഭാ കാന്തിമതീ തയോരേതേ തു നാമനീ । തയോഃ പുത്രം സമം രാജാ ന ലേഭേ യത്നവാനപി ।। ൧൦.
അവരുടെ പേരുകൾ വിദ്യുത്പ്രഭയും കാന്തിമതിയും ആയിരുന്നു; രാജാവ് എത്ര ശ്രമിച്ചാലും, ആ ഭാര്യമാരിൽ നിന്നും ഒരു മകനും ലഭിച്ചില്ല.
യദാ തദാ മുനിശ്രേഷ്ഠമാത്രേയം വീതകല്മഷമ് । തോഷയാമാസ വിധിനാ ചിത്രകൂടേ നഗോത്തമേ ।। ൧൦.
അപ്പോൾ, ആ സമയത്ത്, പാപമില്ലാത്ത മഹർഷി അത്രേയനെ, ഉത്തമമായ ചിത്രകൂട് പർവതത്തിൽ, യഥാവിധി പൂജിച്ചാണ് രാജാവ് സന്തോഷിപ്പിച്ചത്.
സക ഋഷിസ്തോഷിതസ്തേന ദീര്ഘകാലം വരാര്ഥിനാ । വരം ദിദിത്സയാ യാവദബ്രവീദത്രിജോ മുനിഃ ।। ൧൦.
രാജാവ് ദീർഘകാലം ആശംസയോടെ മഹർഷിയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചപ്പോൾ, അത്രിയുടെ മകനായ സന്യാസി, അവനു വരം നൽകാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് സംസാരിച്ചു.
താവദിന്ദ്രോഽപി കരിണാ ഗതഃ പാര്ശ്വേന തസ്യ ഹ । ദേവസൈന്യൈഃ പരിവൃതസ്തൂഷ്ണീമേവ മഹാബലഃ ।। ൧൦.
അതിനിടയിൽ, മഹാബലശാലിയായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ ആനയിലേറി, ദേവസൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അവിടെ വന്നു, മൗനമായിരുന്നു.
തം ദൃഷ്ട്വാഽന്തര്ഗതപ്രീതിമപ്രീതിം പ്രീതവാന് മുനിഃ । ചുകോപ ദേവരാജായ ശാപമുഗ്രം സസര്ജ ഹ ।। ൧൦.
അവനെ കണ്ട മഹർഷി, ഉള്ളിൽ സന്തോഷം തോന്നിയെങ്കിലും പുറത്തു ദേഷ്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു; ദേവരാജാവിനോടു കോപം കൊണ്ടു, ഭയാനകമായ ശാപം ഉച്ചരിച്ചു.
യസ്മാത് ത്വയാ മമാവജ്ഞാ കൃതാ മൂഢ ദിവസ്പതേ । തതസ്ത്വം ചാലിതോ രാജ്യാദന്യലോകേ വസിഷ്യസി ।। ൧൦.
ഹേ, സ്വർഗത്തിന്റെ ഭരതാവേ, നീ എന്നെ അവഗണിച്ചതിനാൽ, നീ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെടും, മറ്റൊരു ലോകത്തിൽ വാസം ചെയ്യും.
ഏവമുക്ത്വാഽപി കോപേന സുരേശം തം ച ഭൂപതിമ് । ഉവാച രാജന് പുത്രസ്തേ ഭവിതാ ദൃഢവിക്രമഃ ।। ൧൦.
ഇങ്ങനെ ദേഷ്യത്തോടെ ദേവരാജാവിനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹർഷി രാജാവിനോടും പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിന്റെ മകൻ ധീരനായിരിക്കും.'
ഇന്ദ്രരൂപോപമഃ ശ്രീമാനുദ്യച്ഛസ്ത്രഃ പ്രതാപവാന് । വിദ്യാപ്രഭാവകര്മ്മജ്ഞഃ ക്രൂരകര്മാ ഭവിഷ്യതി । ദുര്ജയോഽതിബലീ രാജാ ഏവമുക്ത്വാ ഗതോ മുനിഃ ।। ൧൦.
അവൻ ഇന്ദ്രനോട് സമാനമായ രൂപവും, ഭംഗിയും, ശക്തിയും, ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യവും, വിദ്യുത്പ്രഭയുടെ കലകളിൽ നിപുണതയും, കഠിനമായ പ്രവർത്തികളും, അതിജയിക്കാനാവാത്ത ശക്തിയും ഉള്ള രാജാവായിരിക്കും; ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹർഷി വിട്ടുപോയി.
സോഽപി രാജാ സുപ്രതീകോ ഭാര്യായാം ഗര്ഭമാവഹത് । വിദ്യുത്പ്രഭായാം ധര്മജ്ഞഃ സാഽപി കാലേ ത്വസൂയത ।। ൧൦.
ശേഷം, സുപ്രതീക രാജാവ്, ധർമ്മജ്ഞനായ്, വിദ്യുത്പ്രഭയെ ഗർഭം ധരിപ്പിച്ചു; സമയമായപ്പോൾ അവൾ പ്രസവിച്ചു.
തസ്യാഃ പുത്രഃ സമഭവദ് ദുര്ജയാഖ്യോ മഹാബലഃ । ജാതകര്മാദിസംസ്കാരം തസ്യ ചക്രേ മുനിഃ സ്വയമ് । (ദുര്വാസാ നാമ തപസോ തസ്യ ദേഹമകല്മഷഃ ।। ൧൦.
അവളുടെ മകൻ, ദുർജയ എന്ന പേരിൽ, മഹാബലശാലിയായ് ജനിച്ചു; മഹർഷി തന്നെ അവന്റെ ജനനസംസ്കാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; അവൻ ദുർവാസാ എന്ന തപസ്സുകാരനായിരുന്നു, പാപമില്ലാത്ത ശരീരമുള്ളവൻ.
) തസ്യ ചേഷ്ടേര്ബലേനാസൌ മുനേഃ സൌമ്യോ ബഭൂവ ഹ । വേദശാസ്ത്രാര്ഥവിദ്യായാം പാരഗോ ധര്മവാന് ശുചിഃ ।। ൧൦.
മഹർഷിയുടെ പ്രവർത്തിയുടെ ശക്തിയാൽ, ആ മകൻ സൗമ്യനായ് മാറി; വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും പഠിച്ചു, ധർമ്മപരനും ശുദ്ധനും ആയിരുന്നു.
യാ ദ്വിതീയാഽഭവത് പത്നീ തസ്യ രാജ്ഞോ മഹാത്മനഃ । നാമ്നാ കീര്ത്തിമതീ ധന്യാ തസ്യാഃ പുത്രോ ബഭൂവ ഹ । നാമ്നാ സുദ്യുമ്ന ഇത്യേവം വേദവേദാങ്ഗപാരഗഃ ।। ൧൦.
ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ രണ്ടാം ഭാര്യയുടെ പേര് കീർത്തിമതിയായിരുന്നു, ഭാഗ്യശാലി; അവളുടെ മകൻ സുദ്യുമ്ന എന്ന പേരിൽ, വേദങ്ങളും അതിന്റെ ശാഖകളും പഠിച്ചവനായിരുന്നു.
അഥ കാലേന മഹതാ സ രാജാ രാജസത്തമഃ । സുപ്രതീകഃ സുതം ദൃഷ്ട്വാ ദുര്ജയം യോഗ്യമന്തികേ ।। ൧൦.
ശേഷം, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, രാജസത്തമനായ സുപ്രതീക രാജാവ്, ദുർജയനെ ഭരണത്തിന് യോഗ്യനെന്ന് കണ്ടു, അവനെ സമീപിച്ചു.
ആത്മനോ വൃദ്ധഭാവം ച വാരാണസ്യാധിപോ ബലീ । ചിന്തയാമാസ രാജ്യാര്ഥം ദുര്ജയം പ്രതി ഭാമിനി ।। ൧൦.
താൻ വയസ്സായതോടെ, വാരാണസിയുടെ ശക്തനായ ഭരതാവ്, രാജ്യം ദുർജയനു നൽകേണ്ടതിനെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു, സുന്ദരിയായവളേ.