വരാഹപുരാണമ്

രുദ്ര ഉവാച । അഥ ദക്ഷിണദിഗ്വ്യവസ്ഥിതാഃ പര്വതദ്രോണ്യഃ സിദ്ധാചരിതാഃ കീര്ത്യന്തേ । ശിശിരപതങ്ഗയോര്മധ്യേ ശുക്ലഭൂമിസ്ത്രിയാ മുക്തലതാഗലിതപാദപമ് । ഇക്ഷുക്ഷേപേ ച ശിഖരേ പാദപൈരുപശോഭിതമ് । ഉദുമ്ബരവനം രമ്യം പക്ഷിസങ്ഘനിഷേവിതമ് ।। ൮൦.

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഇനി ദക്ഷിണദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, സിദ്ധന്മാർ വസിക്കുന്ന പർവ്വതതാഴ്വരകൾ പറയാം. ശിശിരയും പതംഗയും എന്ന രണ്ടു പർവ്വതങ്ങൾക്കിടയിൽ വെള്ള നിറമുള്ള ഒരു ദേശമുണ്ട്, അവിടെ ലതകൾ ഇലകൾ ഇഴകി മരങ്ങൾ വിരളമാണ്. ഇക്ഷുക്ഷേപം എന്ന പർവ്വതശിഖരത്തിൽ മരങ്ങൾ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു; അവിടെയൊരു രമണീയമായ ഉടുമ്പരവനം ഉണ്ട്, പക്ഷിസമൂഹങ്ങൾ അവിടെ കൂടിയിരിക്കുന്നു.

തത്ര പ്രസന്നസ്വാദുസലിലാ ബഹൂദകാ നദ്യോ വഹന്തി । തത്രാശ്രമോ ഭഗവതഃ കര്ദമസ്യ പ്രജാപതേഃ । നാനാമുനിജനാകീര്ണസ്തച്ച ശതയോജനമേകം പരിമണ്ഡലം വനം ച । തഥാ ച താമ്രാഭസ്യ ശൈലസ്യ പതങ്ഗസ്യ ചാന്തരേ ശതയോജനവിസ്തീര്ണം ദ്വിഗുണായതം ബാലാര്കസദൃശരാജീവപുണ़്രീകൈഃ സമന്തതഃ സഹസ്ത്രപത്രൈരവിരലൈരലംകൃതം മഹത് സരോഽനേകസിദ്ധഗന്ധര്വാധ്യുഷിതമ് । ।। ൮൦.

അവിടെ സുതാര്യവും മധുരവും നിറഞ്ഞ വെള്ളമുള്ള നിരവധി നദികൾ ഒഴുകുന്നു. അവിടെ പ്രജാപതി കർദമന്റെ ആശ്രമം, പലവിധ മുനിമാരാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആ വനം ഒരു ശതയോജന വലിപ്പമുള്ള വൃത്താകൃതിയിലാണ്. അതുപോലെ തന്നെ, താമ്രാഭയും പതംഗയും എന്ന പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ, ശതയോജന വീതിയും ഇരട്ട നീളവും ഉള്ള വലിയ ഒരു തടാകം ഉണ്ട്. അതിന്റെ ചുറ്റും ബാലസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള കമലങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് ദളങ്ങൾ, ഇടവിടയില്ലാതെ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. അനേകം സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അവിടെ വസിക്കുന്നു.

തസ്യ ച മധ്യേ മഹാശിഖരഃ ശതയോജനായാമസ്ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തീര്ണോഽനേകധാതുരത്നഭൂഷിതസ്തസ്യ ചോപരി മഹതീ രഥ്യാ രത്നപ്രാകാരതോരണാ । തസ്യാം മഹദ് വിദ്യാധരപുരമ് । തത്ര പുലോമനാമാ വിദ്യാധരരാജഃ ശതസഹസ്ത്രപരീവാരഃ । തഥാ ച വിഖാഖാചലേന്ദ്രസ്യ ശ്വേതസ്യ ചാന്തരേ സരഃ । തസ്യ ച പൂര്വതീരേ മഹദാമ്രവനം കനകസംകാശൈഃ ഫലൈരതിസുഗന്ധിഭിര്മഹാകുമ്ഭമാത്രൈഃ സര്വതശ്ചിതമ് । ദേവഗന്ധര്വാദയശ്ച തത്ര നിവസന്തി

ആ തടാകത്തിന്റെ നടുവിൽ, ശതയോജന നീളവും മുപ്പത് യോജന വീതിയും ഉള്ള, വിവിധ ധാതുക്കളും രത്നങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച വലിയ ഒരു ശിഖരം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ മുകളിൽ രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിച്ച ഗോപുരങ്ങളോടുകൂടിയ വലിയ ഒരു വീഥി ഉണ്ട്. അവിടെ വലിയ വിദ്യാധരനഗരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ പുലോമ എന്ന വിദ്യാധരരാജാവ് ലക്ഷക്കണക്കിന് അനുചരന്മാരോടുകൂടി വസിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, വികാഖാചലനും ശ്വേതപർവതവും തമ്മിൽ ഒരു തടാകം ഉണ്ട്. അതിന്റെ കിഴക്കേ കരയിൽ, പൊന്നുപോലെയുള്ള, അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ള, വലിയ കുമ്പങ്ങൾക്കൊത്ത പഴങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വലിയ ആമ്പഴക്കാട് ഉണ്ട്. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അവിടെയുണ്ട്.

ബില്വസ്ഥലീ നാമ । തത്ര ഫലാനി വിദ്രുമസംകാശാനി തൈശ്ച പതദ്ഭിഃ സ്ഥലമൃത്തികാ ക്ലിന്നാ । താം ച സ്ഥലീം സുഗുഹ്യകാദയഃ സേവന്തേ ബില്വഫലാശിനഃ । തഥാ ച വസുധാരരത്നധാരയോരന്തരേ ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തീര്ണം ശതയോജനമായതം സുഗന്ധികിംശുകവനം സദാകുസുമം യസ്യ ഗന്ധേന വാസ്യതേ യോജനശതമ് । തത്ര സിദ്ധാധ്യുഷിതം ജലോപേതം ച

അത് ബിൽവസ്ഥലിയായി അറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ കറുവപ്പച്ച പോലെ കാണുന്ന പഴങ്ങൾ ഉണ്ട്, അവ വീണു മണ്ണ് നനയ്ക്കുന്നു. ആ സ്ഥലത്ത് രഹസ്യജീവികളും ബിൽവപ്പഴം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും വസിക്കുന്നു. അതുപോലെ വസുധാരയും രത്നധാരയും തമ്മിൽ, മുപ്പത് യോജന വീതിയിലും നൂറ് യോജന നീളത്തിലും പരന്ന, എപ്പോഴും പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച സുഗന്ധമുള്ള കിംശുകവനം ഉണ്ട്. അതിന്റെ സുഗന്ധം നൂറ് യോജന ദൂരം വരെ പരക്കുന്നു. അവിടെ സിദ്ധന്മാർ താമസിക്കുന്നു, വെള്ളവും ലഭ്യമാണ്.

തത്ര ചാദിത്യസ്യ ദേവസ്യ മഹദായതനമ് । സമാസേ മാസേ ച ഭഗവാനവതരതി സൂര്യഃ പ്രജാപതിഃ । കാലജനകം ദേവാദയോ നമസ്യന്തി । തഥാ ച പഞ്ചകൂടസ്യ കൈലാസസ്യ ചാന്തരേ സഹസ്ത്രയോജനായാമം വിസ്തീര്ണം ശതയോജനം ഹംസപാണ്ഡുരം ക്ഷുദ്രസത്ത്വൈരനാധൃഷ്യം സ്വര്ഗസോപാനമിവ ഭൂമണ്ഡലമ്

അവിടെ ആദിത്യദേവന്റെ മഹത്തായ ആലയം ഉണ്ട്. ഓരോ മാസവും സൂര്യഭഗവാൻ, സൃഷ്ടികർത്താവായ പ്രജാപതി, അവിടെ അവതരിക്കുന്നു. ദേവാദികൾ സമയത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെ അവിടെ വന്ദിക്കുന്നു. അതുപോലെ പഞ്ചകൂട്ട് കയിലാസം എന്നീ പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ, ആയിരം യോജന നീളവും നൂറ് യോജന വീതിയുമുള്ള, ഹംസപോലെ വെള്ളപൊലിവുള്ള, ചെറുജീവികൾക്ക് സമീപിക്കാനാവാത്ത, സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള പടവുപോലെയുള്ള ഒരു ഭൂമി ഉണ്ട്.

അഥ പശ്ചിമദിഗ്ഭാഗേ വ്യവസ്ഥിതാ ഗിരിദ്രോണ്യഃ കീര്ത്യന്തേ । സുപാര്ശ്വശിഖിശൈലയോര്മധ്യേ സമന്താദ് യോജനശതമേകം ഭൌമശിലാതലം നിത്യതപ്തം ദുഃസ്പര്ശമ് । തസ്യ മധ്യേ ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തീര്ണം മണ്ഡലം വഹ്നിസ്ഥാനമ് । സ ച സര്വകാലമനിന്ധനോ ഭഗവാന് ലോകക്ഷയകാരീ സംവര്തകോ ജ്വലതേ । അന്തരേ ച ശൈലവരയോഃ കുമുദാഞ്ജനയോഃ ശതയോജനവിസ്തീര്ണാമാതുലുങ്ഗസ്ഥലീ സര്വസത്ത്വാനാമഗമ്യാ । പീതവര്ണൈഃ ഫലൈരാവൃതാ സതീ സാ സ്ഥലീ ശോഭതേ । തത്ര ച പുണ്യോ ഹ്രദഃ സിദ്ധൈരുപേതഃ। ബൃഹസ്പതേസ്തദ്വനമ്।। തഥാ ച ശൈലയോഃ പിഞ്ജരഗൌരയോരന്തരേണ സരോദ്രോണീ ഹ്യനേകശതയോജനായതാ മഹദ്ഭിശ്ച ഷട്പദോദ്ഘുഷ്ടൈഃ കുമുദൈരുപശോഭിതാ

പശ്ചിമദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പർവതയിടികൾ ഇപ്പോൾ പറയാം. സുപ്പാർശ്വവും ശിഖി പർവതവും തമ്മിൽ, ചുറ്റും നൂറ് യോജന വ്യാപിച്ച, എപ്പോഴും ചൂടുള്ള, സ്പർശിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ഒരു പാറതടം ഉണ്ട്. അതിന്റെ നടുവിൽ മുപ്പത് യോജന വീതിയിലുള്ള ഒരു വൃത്താകൃതിയിലുള്ള അഗ്നിസ്ഥലം ഉണ്ട്. അവിടെ ഇന്ധനം ഇല്ലാതെ എല്ലായ്പ്പോഴും ജ്വലിക്കുന്ന ലോകനാശം വരുത്തുന്ന സമ്വർത്തകാഗ്നി ഉണ്ട്. കുമുദം, അഞ്ജനം എന്നി പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ നൂറ് യോജന വീതിയിലുള്ള, എല്ലായ്ജീവികൾക്കും എത്താനാവാത്ത, മഞ്ഞനിറം പഴങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അതുലുങ്ഗസ്ഥലിയും ഉണ്ട്. അവിടെ സിദ്ധന്മാർ വസിക്കുന്ന ഒരു പുണ്യഹൃദവും ബൃഹസ്പതിയുടെ വനവും ഉണ്ട്. അതുപോലെ പഞ്ഞനിറം, വെള്ളനിറം പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ, അനേകം നൂറ് യോജന നീളമുള്ള, വലിയതും കമലങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ, തേനീച്ചകളുടെ ഗീതം മുഴങ്ങുന്ന ഒരു താഴ്വര ഉണ്ട്.

തത്ര ച ഭഗവതോ വിഷ്ണോഃ പരമേശ്വരസ്യായതനമ് । തഥാ ച ശുക്ലപാണ്ഡുരയോരപി മഹാഗിര്യോരന്തരേ ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തീര്ണോ നവത്യായത ഏകഃ ശിലോദ്ദേശോവൃക്ഷവിവര്ജിതഃ । തത്ര നിഷ്പങ്കാ ദീര്ഘികാ സവൃക്ഷാ ച സ്ഥലപദ്മിനീ അനേകജാതീയൈശ്ച പദ്മൈഃ ശോഭിതാ । തസ്യാശ്ച മധ്യേ പഞ്ചയോജനപ്രമാണോ മഹാന്യഗ്രോധവൃക്ഷഃ । തസ്മിംശ്ചന്ദ്രശേഖരോമാപതിര്നീലവാസാശ്ച ദേവോ നിവസതി യക്ഷാദിഭിരീഡ്യമാനഃ । സഹസ്ത്രശിഖരസ്യ ഗിരേഃ കുമുദസ്യ ചാന്തരേ പഞ്ചാശദ്യോജനായാമം വിംശദ്യോജനവിസ്തൃതമിക്ഷുക്ഷേപോച്ചശിഖരമനേകപക്ഷിസേവിതമ് । അനേകവൃക്ഷഫലൈര്മധുരസ്ത്രവൈരുപശോഭിതമ് । തത്ര ചേന്ദ്രസ്യ മഹാനാശ്രമോ ദിവ്യാഭിപ്രായനിര്മിതഃ । തഥാ ച ശങ്ഖകൂടഋഷഭയോര്മധ്യേ പുരുഷസ്ഥലീരമ്യാഽനേകഗുണാനേകയോജനായതാ ബില്വപ്രമാണൈഃ കങ്കോലകൈഃ സുഗന്ധിഭിരുപേതാ । തത്ര പുരുഷകരസോന്മത്താ നാഗാദ്യാഃ പ്രതിവസന്തി

അവിടെ പരമേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉത്തമമായ ആലയം ഉണ്ട്. അതുപോലെ വെള്ളയും പാണ്ടുരം നിറമുള്ള വലിയ പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ, മുപ്പത് യോജന വീതിയിലും തൊണ്ണൂറ് യോജന നീളത്തിലും പാറകൾ മാത്രം ഉള്ള, മരങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത ഒരു പ്രദേശം ഉണ്ട്. അവിടെ വൃക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു സുതാരമായ കുളം, നിലത്തു വളർന്ന കമലങ്ങൾ, പലതരം കമലപൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ നടുവിൽ അഞ്ചു യോജന വലിപ്പമുള്ള വലിയ ആൽമരം ഉണ്ട്. അതിൽ നീലവസ്ത്രം ധരിച്ച മഹേശ്വരൻ യക്ഷന്മാരുടെയും മറ്റും ആരാധനയോടെ വസിക്കുന്നു. സഹസ്രശിഖരവും കുമുദപർവതവും തമ്മിൽ, അമ്പത് യോജന നീളവും ഇരുപത് യോജന വീതിയുമുള്ള, ഇക്ഷുക്ഷേപം പോലെ ഉയരമുള്ള, അനേകം പക്ഷികൾ വസിക്കുന്ന, പലതരം പഴങ്ങളും മധുരരസവും നിറഞ്ഞ ഒരു പർവതശിഖരം ഉണ്ട്. അവിടെ ദിവ്യശക്തിയാൽ നിർമ്മിച്ച ഇന്ദ്രന്റെ വലിയ ആശ്രമം ഉണ്ട്. അതുപോലെ ശംഖകൂട്ട്, ഋഷഭം എന്നീ പർവതങ്ങൾക്കിടയിൽ, അനേകം ഗുണങ്ങളുള്ള, അനേകം യോജന നീളമുള്ള, ബിൽവപ്പഴം വലിപ്പമുള്ള സുഗന്ധമുള്ള കങ്കോളകഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ പുരുഷസ്ഥലിയും ഉണ്ട്. അവിടെ പുരുഷകാരം പോലുള്ള ദേഹമുള്ള മദോന്മത്തനായ ആനകളും മറ്റും വസിക്കുന്നു.

തഥാ കപിഞ്ജലനാഗശൈലയോരന്തരേ ദ്വിശതയോജനമായാമവിസ്തീര്ണാ ശതയോജനസ്ഥലീ നാനാവനവിഭൂഷിതാ ദ്ര്ാക്ഷാഖര്ജൂരഖണ്ഡൈരുപേതാ അനേകവൃക്ഷവല്ലീഭിരനേകൈശ്ച സരോഭിരുപേതാ സാ സ്ഥലീ । തഥാ ച പുഷ്കരമഹാമേഘയോരന്തരേ ഷഷ്ടിയോജനവിസ്തീര്ണാ ശതായാമാ പാണിതലപ്രഖ്യാ മഹതീ സ്ഥലീ വൃക്ഷവീരുധവിവര്ജിതാ ।തസ്യാശ്ച പാര്ശ്വേ ചത്വാരി മഹാവനാനി സരാംസി ചാനേകയോജനാനാമ് ।ദശ പഞ്ച സപ്ത തഥാഷ്ടൌ ത്രിംശദ് വിംശതി യോജനാനാം സ്ഥല്യോ ദ്രോണ്യശ്ച । തത്ര കാശ്ചിന്മഹാഘോരാഃ പര്വതക്ഷയാഃ

കപിഞ്ജലപർവതവും നാഗപർവതവും തമ്മിൽ ഇടയിൽ ഇരുനൂറ് യോജന നീളവും വീതിയും ഉള്ള, നാനാഭാവത്തിലുള്ള വനങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, മുന്തിരി, ഈന്തപ്പഴം എന്നിവയുടെ കുലകൾ നിറഞ്ഞ, അനേകം വൃക്ഷങ്ങളും വളരുന്ന ചെടികളും, അനേകം തടാകങ്ങളും ഉള്ള ഒരു വലിയ ഭൂമി ഉണ്ട്. അതുപോലെ, പുഷ്കരപർവതത്തിനും മഹാമേഘപർവതത്തിനും ഇടയിൽ അറുപത് യോജന വീതിയിലും നൂറ് യോജന നീളത്തിലും, കൈത്തലത്തിന്റെ സമതലപോലെയുള്ള, വൃക്ഷങ്ങളോ ചെടികളോ ഇല്ലാത്ത വലിയൊരു ഭൂമി ഉണ്ട്. അതിന്റെ അരികിൽ നാലു വലിയ വനങ്ങളും അനേകം യോജന വലിപ്പമുള്ള തടാകങ്ങളും ഉണ്ട്. അവിടെ പത്ത്, അഞ്ച്, ഏഴ്, എട്ട്, മുപ്പത്, ഇരുപത് യോജന വലിപ്പമുള്ള സമതലങ്ങളും താഴ്വരകളും കാണാം. അവയിൽ ചിലത് പർവതങ്ങൾ തകർന്നതുകൊണ്ട് അതീവ ഭയാനകമാണ്.

രുദ്ര ഉവാച । അതഃ പരം പര്വതേഷു ദേവാനാമവകാശാ വര്ണ്യന്തേ । തത്ര യോഽസൌ ശാന്താഖ്യഃ പര്വതസ്തസ്യോപരി മഹേന്ദ്രസ്യ ക്രീഡാസ്ഥാനമ് । തത്ര ദേവരാജസ്യ പാരിജാതകവൃക്ഷവനമ് । തസ്യ പൂര്വപാര്ശ്വേ കുഞ്ജരോ നാമ ഗിരിഃ । തസ്യോപരി ദാനവാനാമഷ്ടൌ പുരാണി ച । ൧ തഥാ വജ്രകേ പര്വതവരേ രാക്ഷസാനാമനേകാനി പുരാണി । തേ ച നാമ്നാ നീലകാഃ കാമരൂപിണഃ । മഹാനീലേഽപി ശൈലേന്ദ്രപുരാണി । പഞ്ചദശസഹസ്ത്രാണി കിന്നരാണാം ഖ്യാതാനി । തത്ര ദേവദത്തചന്ദ്രാദയോ രാജാനഃ । പഞ്ചദശകിന്നരാണാം ഗര്വിതാഃ । താനി സൌവര്ണാനി ബിലപ്രവേശനാനി ച പുരാണി । ചന്ദ്രോദയേ ച പര്വതവരേ നാഗാനാമധിവാസഃ । തേ ച ബിലപ്രവേശാഃ ബിലേഷു വൈനതേയവിഷയാവര്ത്തിനോ വ്യവസ്ഥിതാനുരാഗേ ച ദാനവേന്ദ്രാ വ്യവസ്ഥിതാഃ । വേണുമത്യപി വിദ്യാധരപുരത്രയം । ത്രിംശദ്യോജനശതവിസ്തീര്ണമേകൈകം താവദായതമ് । ഉലൂകരോമശമഹാവേത്രാദയശ്ച രാജാനോ വിദ്യാധരാണാമ് । ൨ ഏകൈകേ ച ശൈലരാജനി സ്വയമേവ ഗരുഡോ വ്യവസ്ഥിതഃ । കുഞ്ജരേ തു പര്വതവരേ നിത്യം പശുപതിഃ സ്ഥിതഃ । വൃഷഭാങ്കോ മഹാദേവഃ ശംകരോ യോഗിനാം വരഃ അനേകഗണഭൂതകോടിസഹസ്ത്രവാരോ ഭഗവാന് അനാദിപുരുഷോ വ്യവസ്ഥിതഃ । വസുധാരേ ച പുഷ്പവതാം വസൂനാം ച സമാവാസഃ । ൩ വസുധാരരത്നധാരയോര്മൂര്ധ്നി അഷ്ടൌ സപ്ത ച സംഖ്യയാ । പുരാണി വസുസപ്തര്ഷീണാം ചേതി । ഏകശ്രൃങ്ഗേ ച പര്വതോത്തമേ പ്രജാപതേഃ സ്ഥാനം ചതുര്വക്ത്രസ്യ ബ്രഹ്മണഃ। ഗജപര്വതേ ച മഹാഭൂതപരിവൃതാ സ്വയമേവ ഭഗവതീ തിഷ്ഠതി । ൪ വസുധാരേ ച പര്വതവരേ മുനിസിദ്ധവിദ്യാധരാണാമായതനമ് । ചതുരാശീത്യപരപുര്യോ മഹാപ്രാകാരതോരണാഃ । തത്ര ചാനേകപര്വതാ നാമ ഗന്ധര്വാ യുദ്ധശാലിനോ വസന്തി । തേഷാം ചാധിപതിര്ദേവോ രാജരാജൈകപിങ്ഗലഃ । സുരരാക്ഷസാഃ പഞ്ചകൂടേദാനവാഃ ശതശ്രൃങ്ഗേയക്ഷാണാം പുരശതമ് । ൫ താമ്രാഭേ തക്ഷകസ്യപുരശതമ് । വിശഖപര്വതേ ഗുഹസ്യായതനമ് । ശ്വേതോദയേ ഗിരിവരേ മഹാഗന്ധര്വഭവനമ് । ഹരികൂടേ ഹരിര്ദേവഃ । കുമുദേ കിന്നരാവാസഃ । അഞ്ജനേ മഹോരഗാഃ । സഹസ്ത്രശിഖരേ ച ദൈത്യാനാമുഗ്രകര്മിണാമാവാസഃ । പുരാണാം സഹസ്ത്രമേകം ഹേമമാലിനാമ് മുകുടേ പന്നപ്രപക്ഷേ പര്വതവരേ ചത്വാര്യായതനാനി തു। ഏവം മേരുപര്വതേഷു ദേവാനാമധിവാസഃ । മര്യാദാപര്വതേ ദേവകൂടേ പുരവിന്യാസഃ കീര്ത്യതേ । തസ്യോപരി യോജനശതം ഗരുഡസ്യ ജാതം ക്ഷേത്രമ് । തസ്യൈവ പാര്ശ്വതസ്ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തീര്ണാശ്ചത്വാരിംശദായതാഃ സപ്തഗന്ധര്വനഗരാഃ । ആഗ്നേയാശ്ച നാമ്നാ ഗന്ധര്വാതിബലിനഃ । തത്ര ചാന്യത് ത്രിംശദ്യോജനമണ്ഡലം പുരമ് സൈംഹികേയാനാമ് । തത്ര ച ദേവര്ഷിചരിതാനി ദേവകൂടേ ദൃശ്യന്തേ । പുരം ച കാലകേയാനാം തത്രൈവ । തഥാ ചാന്തരതടേഽന്യേസുനാന്നാമ തസ്യൈവ ദക്ഷിണേ ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തൃതം ദ്വിഷഷ്ടിയോജനായാമം പുരമ് കാമരൂപിണാം ദൃപ്താനാം മധ്യമേ ച തസ്യ ഹേമകൂടേ മഹാദേവസ്യ ന്യഗ്രോധഃ । അഥാതഃ കൈലാസവര്ണകോ ഭവതി। കൈലാസസ്യ തടേ യോജനശതമായാമവസ്തൃതമ് ഭുവനമാലാഭിവ്യാപ്തമ് । തസ്യാശ്ച മധ്യേ സഭാ । തത്ര ച തത്പുഷ്കരം നാമ വിമാനം തിഷ്ഠതി । ധനദസ്യ ച തദ്വിമാനമധിവാസശ്ച । തത്ര പദ്മമഹാപദ്മമകരകച്ഛപകുമുദശങ്ഖനീലനന്ദമഹാനിധയഃ പ്രതിവസന്തി । തത്ര ചന്ദ്രാദീനാം ലോകപാലാനാമാവാസഃ । തത്ര ച മന്ദാകിനീ നാമ നദീ । തഥാ കനകമന്ദാ മന്ദാ ചേതി നാമഭിഃ സരിതഃ । തത്രാന്യാ അപി നദ്യഃ സന്തി । പൂര്വപാര്ശ്വേ ച ശതയോജനമായാമാസ്ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തൃതാ ദശഗന്ധര്വപുര്യഃ താസു ച സകുബാഹുഹരികേശചിത്രസേനാദയോ രാജാനഃ । തസ്യൈവ ച പശ്ചിമകൂടേ അശീതിയോജനായാമം ചത്വാരിംശദ്വിസ്തൃതമേകൈകം യക്ഷനഗരമ് । തേഷു ച മഹാമാലിസുനേത്ര ചക്രാദയോ നായകാഃ । തസ്യൈവ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ കുഞ്ജദരീഷു ഗുഹാസു സമുദ്രാഃ സമുദ്രം യാവത്കിന്നരാണാം പുരശതമ് । തേഷു ച ദ്രുമസുഗ്രീവാദിഭഗദത്തപ്രമുഖം രാജശതമ് । തത്ര ച രുദ്രസ്യോമയാ സാര്ദ്ധം വിവാഹസ്സംവൃത്തഃ । തപശ്ച കൃതവതീ ഗൌരീ । കിരാതരൂപിണാ ച രുദ്രേണ സ്ഥിതമ് । തത്രൈവ തത്ര സ്ഥിതേന സോമേന ശംകരേണ ജമ്ബൂദ്വീപാവലോകനം കൃതമ് । തത്ര ചാനേകകിന്നരഗന്ധര്വോപഗീതമുമാവനം നാമാപ്സരോഭിരനേകപുഷ്പലതാവല്ലീഭിരുപേതമ് । യത്ര ഭഗവതാ മഹേശ്വരേണാര്ദ്ധനാരീനരവപുഃ പ്രാപ്തമ് । തത്ര ച കാര്തികേയസ്യ ശരദ്വനമ് । പുഷ്പചിത്രക്രൌഞ്ചയോര്മധ്യേ കാര്തികേയാഭിഷേകഃ കൃതഃ തസ്യ ച പൂര്വതടേ സിദ്ധമുനിഗണാവാസഃ കലാപഗ്രാമോ നാമ । തഥാ ച മാര്കണ്ഡേയവസിഷ്ഠപരാശരനലവിശ്വാമിത്രോദ്ദാലകാദീനാം മഹര്ഷീണാമനേകാനി സഹസ്ത്രാണ്യാശ്രമാണാം ഹി ഭവതി । തഥാ ച പശ്ചിമസ്യാചലേന്ദ്രസ്യ നിഷധസ്യ ഭാഗം ശ്രൃണുത । തസ്യ ച മധ്യമകൂടേ വിഷ്ണ്വായതനം മഹാദേവസ്യ । തസ്യൈവോത്തരതടേ ത്രിംശദ്യോജനവിസ്തൃതം മഹത്പുരം ലമ്ബാഖ്യാതം രാക്ഷസാനാമ് । തസ്യൈവ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ബിലപ്രവേശനഗരമ് । പ്രഭേദകസ്യ പശ്ചിമേന ദേവദാനവസിദ്ധാദീനാം പുരാണി । തസ്യ ഗിരേര്മൂര്ധ്നി മഹതീ സോമശിലാ തിഷ്ഠതി । തസ്യാം ച പര്വണി സോമഃ സ്വയമേവാവതരതി । തസ്യൈവോത്തരപാര്ശ്വേ ത്രികൂടം നാമ । തത്ര ബ്രഹ്മാ തിഷ്ഠതി ക്വചിത് । തഥാ ച വഹ്ന്യായതനമ് । മൂര്ത്തിമാന് വഹ്നിരുപാസ്യതേ ദേവൈഃ । ൬ ഉത്തരേ ച ശ്രൃങ്ഗാഖ്യേ പര്വതവരേ ദേവതാനാമായതനാനി । പൂര്വേ നാരായണസ്യായതനമ് । മധ്യേ ബ്രഹ്മണഃ । ശംകരസ്യ പശ്ചിമേ । തത്ര ച യക്ഷാദീനാം കേചിത് പുരാണി തസ്യ ചോത്തരതീരേ ജാതുഛേ മഹാപര്വതേ ത്രിംശദ്യോജനമണ്ഡലം നന്ദജലം നാമ സരസ് തത്ര നന്ദോ നാമ നാഗരാജാ വസതി ശതശീര്ഷപ്രചണ്ഡ ഇതി।।൭ ഇത്യേതേഽഷ്ടൌ ദേവപര്വതാ വിജ്ഞേയാഃ । തേനാനുക്രമേണ ഹേമരജതരത്നവൈദൂര്യമാനഃ ശിലാഹിങ്ഗുലാദിവര്ണാഃ । ഇയം ച പൃഥ്വീ ലക്ഷകോടിശതാനേകസംഖ്യാതാനാം പൂര്ണാ തേഷു ച സിദ്ധവിദ്യാധരാണാം നിലയാഃ തേ ച മേരോഃ പാര്ശ്വതഃ കേസരവലയാലവാലം സിദ്ധലോകേതി കീര്ത്ത്യതേ । ഇയം പൃഥ്വീ പദ്മാകാരേണ വ്യവസ്ഥിതാ । ഏഷ ച സര്വപുരാണേഷു ക്രമഃ സാമാന്യതഃ പ്രതിപാദ്യതേ

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഇനി പർവതങ്ങളിൽ ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ശാന്തപർവതത്തിൽ മഹേന്ദ്രന്റെ കളിസ്ഥലം ഉണ്ട്. അതിൽ ദേവരാജാവിന്റെ പാർിജാതവൃക്ഷവനം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് കുഞ്ചര എന്ന പർവതം ഉണ്ട്. അതിന്റെ മുകളിൽ അസുരന്മാരുടെ എട്ടു പുരാതന നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതുപോലെ വജ്രക എന്ന ഉത്തമപർവതത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാരുടെ നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവരെ നീലക എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു, ആകൃതി മാറ്റാൻ കഴിയുന്നവരാണ്. മഹാനീലപർവതത്തിൽ വിദ്യാധരന്മാരുടെ പുരാതന നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. കിന്നരന്മാരുടെ പതിനയ്യായിരം പ്രശസ്ത നഗരങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ട്. അവിടെ ദേവദത്തൻ, ചന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ രാജാക്കന്മാർ കിന്നരന്മാരുടെ അഭിമാനമുള്ള ഭരണാധികാരികളാണ്. ആ നഗരങ്ങൾ പൊന്നുപോലും, നിലത്തടിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവാതിലുകളുമുണ്ട്. ചന്ദ്രോദയപർവതത്തിൽ നാഗന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. അവിടെയുള്ള ഗുഹകളിൽ പ്രവേശനവാതിലുകളുണ്ട്; അവിടം ദാനവരാജാക്കന്മാർ തങ്ങളുടെ ഭുമികളിൽ സ്ഥിരമായി പാർക്കുന്നു. വേണുമതിയിൽ വിദ്യാധരന്മാരുടെ മൂന്നു നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; ഓരോന്നും നൂറ് യോജന വീതിയും നീളവും ഉള്ളവയാണ്. അവിടം ഉലൂകരോമ, മഹാവേത്രൻ തുടങ്ങിയ വിദ്യാധരരാജാക്കന്മാർ പാർക്കുന്നു. ഓരോ പർവതരാജാവിനെയും കുറിച്ച് പറയുംപോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ഗരുഡൻ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. കുഞ്ചരപർവതത്തിൽ പാശുപതി എപ്പോഴും പാർക്കുന്നു. മഹാദേവൻ, വൃഷഭവാഹനൻ, ശംകരൻ, യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, അനേകം ഭൂതഗണങ്ങളുടെ നാഥൻ, ആദിപുരുഷൻ അവിടെ സ്ഥിരമായി പാർക്കുന്നു. വസുധാരയിൽ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞവരും വസുക്കളും പാർക്കുന്നു. വസുധാരയും രത്നധാരയും എന്ന രണ്ടു പർവതങ്ങളിൽ എട്ട്, ഏഴ് എന്നിങ്ങനെ സംഖ്യയിൽ പുരാതന നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവ വസുക്കളുടെയും സപ്തർഷിമാരുടെയും നഗരങ്ങളാണ്. ഏകശൃംഗപർവതത്തിൽ പ്രജാപതിയായ നാലുമുഖ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം ഉണ്ട്. ഗജപർവതത്തിൽ ഭഗവതിയായ അമ്മ തന്നെ മഹാഭൂതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പാർക്കുന്നു. വസുധാരപർവതത്തിൽ മുനിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ എന്നിവരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. അവിടെ നാല്പത്തി നാലു മറ്റുഗണനഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; വലിയ മതിലുകളും ഗോപുരങ്ങളും ഉള്ളവ. അവിടെ അനേകപർവതം എന്ന സ്ഥലത്ത് യുദ്ധശൂരന്മാരായ ഗന്ധർവന്മാർ പാർക്കുന്നു. അവർക്കു രാജാവായി രാജരാജൈകപിംഗളൻ എന്ന ദേവൻ ഉണ്ട്. പഞ്ചകൂട്ട്, ശതശൃംഗം എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിൽ ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; യക്ഷന്മാർക്കും നൂറ് നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. താമ്രാഭയിൽ തക്ഷകന്റെ നൂറ് നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. വിശാഖപർവതത്തിൽ ഗുഹയുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. ശ്വേതോദയപർവതത്തിൽ മഹാഗന്ധർവഭവനം ഉണ്ട്. ഹരികൂറ്റിൽ ഹരിദേവൻ പാർക്കുന്നു. കുമുദത്തിൽ കിന്നരന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. അഞ്ജനയിൽ മഹാസർപ്പങ്ങൾ പാർക്കുന്നു. സഹസ്രശിഖരത്തിൽ ഉഗ്രകർമികളായ ദൈത്യന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. ഹേമമാലികൾക്കു ആയിരം പുരാതന നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. മുകുടപർവതത്തിൽ നാലു വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇങ്ങനെ മേറുപർവതങ്ങളിൽ ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതിന്റെ അതിരുപർവതമായ ദേവകൂട്ടിൽ നഗരങ്ങളുടെ വിന്യാസം വിവരിക്കുന്നു. അതിന്റെ മുകളിൽ നൂറ് യോജന ദൂരത്ത് ഗരുഡന്റെ ജന്മസ്ഥലം ഉണ്ട്. അതിന്റെ അരികിൽ മുപ്പത് യോജന വീതിയിലും നാല്പത് യോജന നീളത്തിലും ഏഴു ഗന്ധർവനഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവിടെയുള്ള ഗന്ധർവന്മാർ അഗ്നേയൻമാർ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ശക്തരായവരാണ്. അവിടം മുപ്പത് യോജന വലിപ്പമുള്ള സിംഹികേയരുടെ നഗരം ഉണ്ട്. ദേവകൂട്ടിൽ ദേവർഷിമാരുടെ ചരിത്രങ്ങൾ കാണാം. അവിടം കാലകേയരുടെ നഗരം ഉണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ ദക്ഷിണഭാഗത്ത് സുനാൻ എന്ന പേരിൽ മുപ്പത് യോജന വീതിയിലും അറുപത്തിരണ്ട് യോജന നീളത്തിലും കാമരൂപികളായ അഭിമാനികളുടേയും നഗരം ഉണ്ട്. അതിന്റെ മധ്യഭാഗമായ ഹേമകൂട്ടിൽ മഹാദേവന്റെ ആലിലവൃക്ഷം ഉണ്ട്. ഇനി കൈലാസത്തിന്റെ വിവരണം. കൈലാസത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് നൂറ് യോജന നീളത്തിൽ ലോകങ്ങളുടെ മാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട പ്രദേശം ഉണ്ട്. അതിന്റെ നടുവിൽ ഒരു സഭ ഉണ്ട്. അവിടെ തത്പുഷ്കരം എന്ന പേരിൽ ഒരു വിഹായസവിമാനം നിലകൊള്ളുന്നു. ധനദന്റെ ആ വാസസ്ഥലമാണ്. അവിടെ പത്മം, മഹാപത്മം, മകരം, കച്ചപം, കുമുദം, ശംഖം, നീലം, നന്ദം, മഹാനിധി എന്നിങ്ങനെ മഹാസമ്പത്തുകൾ പാർക്കുന്നു. അവിടെ ചന്ദ്രൻ മുതലായ ലോകപാലന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. അവിടെ മന്ദാകിനി എന്ന നദി ഒഴുകുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ കനകമന്ദാ, മന്ദാ എന്നിങ്ങനെ പേരുള്ള നദികളും ഉണ്ട്. അവിടെ മറ്റു നദികളും ഉണ്ട്. കിഴക്കുവശത്ത് നൂറ് യോജന നീളത്തിലും മുപ്പത് യോജന വീതിയിലും പത്ത് ഗന്ധർവനഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവിടെ സകുബാഹു, ഹരികേശ, ചിത്രസേനൻ തുടങ്ങിയ രാജാക്കന്മാർ ഭരണാധികാരികളാണ്. അതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് കൂറ്റിൽ എൺപത് യോജന നീളത്തിലും നാല്പത് യോജന വീതിയിലും ഓരോ യക്ഷനഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയിൽ മഹാമാലി, സുനേത്രൻ, ചക്രൻ തുടങ്ങിയവരാണ് നേതാക്കൾ. അതിന്റെ തെക്കുവശത്ത് കുഞ്ചദരികളിലെ ഗുഹകളിൽ സമുദ്രം വരെ കിന്നരന്മാരുടെ നൂറ് നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവിടെ ദ്രുമൻ, സുഗ്രീവൻ തുടങ്ങിയവരെ പ്രധാനമാക്കി നൂറ് രാജാക്കന്മാർ ഉണ്ട്. അവിടം രുദ്രനും ഉമയും തമ്മിൽ വിവാഹം നടന്നത്. ഗൗരി തപസ്സ് ചെയ്തു; രുദ്രൻ കിരാതരൂപത്തിൽ അവിടെ നിലകൊണ്ടു. അവിടെ തന്നെ സോമനും ശങ്കരനും ചേർന്ന് ജംബുദ്വീപം നിരീക്ഷിച്ചു. അവിടെ അനേകം കിന്നരരും ഗന്ധർവരും പാടുന്ന ഉമാവനം ഉണ്ട്; അതിൽ അനേകം പൂക്കളും വളരുന്ന ചെടികളും ഉണ്ട്. അവിടം മഹേശ്വരൻ അർദ്ധനാരീശ്വരരൂപം പ്രാപിച്ചു. അവിടെ കാർത്തികേയന്റെ ശരദ്വനം ഉണ്ട്. പുഷ്പവും ചിത്രക്രൗഞ്ചവും തമ്മിൽ ഇടയിൽ കാർത്തികേയന്റെ അഭിഷേകം നടന്നു; അതിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് സിദ്ധമുനികൾ പാർക്കുന്ന കലാപഗ്രാമം ഉണ്ട്. മാർക്കണ്ടേയൻ, വസിഷ്ഠൻ, പരാശരൻ, നളൻ, വിശ്വാമിത്രൻ, ഉദ്ദാലകൻ തുടങ്ങിയ മഹർഷിമാരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് ആശ്രമങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ട്. ഇനി പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്തുള്ള നിഷധപർവതത്തിന്റെ ഭാഗം കേൾക്കൂ. അതിന്റെ നടുവിലുള്ള കൂറ്റിൽ വിഷ്ണുവിന്റെയും മഹാദേവന്റെയും വാസസ്ഥലമാണ്. അതിന്റെ വടക്കുവശത്ത് മുപ്പത് യോജന വീതിയുള്ള വലിയ ലംബ നഗരം ഉണ്ട്; അത് രാക്ഷസന്മാരുടെ നഗരമാണ്. അതിന്റെ തെക്കുവശത്ത് നിലത്തടിയിലേക്കുള്ള നഗരം ഉണ്ട്. പ്രഭേദകന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും പുരാതന നഗരങ്ങൾ ഉണ്ട്. ആ പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ വലിയ സോമശില ഉണ്ട്; അതിൽ പൗർണമി ദിവസം സോമൻ സ്വയം ഇറങ്ങിവരുന്നു. അതിന്റെ വടക്കുവശത്ത് ത്രികൂട്ട് എന്ന സ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ ബ്രഹ്മാവു ചിലപ്പോൾ പാർക്കുന്നു. അതുപോലെ അഗ്നിയുടെ വാസസ്ഥലവും ഉണ്ട്; ദേവന്മാർ അവിടം അഗ്നിയെ സാക്ഷാൽ രൂപത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു.

രുദ്ര ഉവാച । അഥ നദീനാമവതാരം ശ്രൃണുത । ആകാശസമുദ്രോ യഃ കീര്ത്യതേ സാമാഖ്യസ് തസ്മാദാകാശഗാമിനീ നദീ പ്രവൃത്താ । സാ ചാനവരതമിന്ദ്രഗജേന ക്ഷോഭ്യതേ । സാ ച ചതുരശീതിസഹസ്ത്രോച്ഛ്രായാ । സാ മേരോഃ സുദര്ശനം കരോതി । സാ ച മേരുകൂടതടാന്തേഭ്യഃ പ്രസ്ഖലിതാ ചതുര്ധാ സംജാതാ । ഷഷ്ടിം ച യോജനസഹസ്ത്രം നിരാലമ്ബാ പതമാനാ പ്രദക്ഷിണമനുസരന്തീ ചതുര്ദ്ധാ ജഗാമ । സീതാ ചാലകനന്ദാ ചക്ഷുര്ഭദ്രാ ചേതി നാമഭിഃ । യഥോദ്ദേശം സാ ചാനേകശതസഹസ്ത്രപര്വതാനാം ദാരയന്തീ ഗാം ഗതേതി ഗങ്ഗേത്യുച്യതേ അഥ ഗന്ധമാദനപാര്ശ്വേഽമരഗണ്ഡികാ വര്ണ്യതേ । ഏകത്രിംശദ്യോജനസഹസ്ത്രാണി ആയാമഃ ചതുഃശതവിസ്തീര്ണമ്। തത്ര കേതുമാലാഃ സര്വേ ജനപദാഃ । കൃഷ്ണവര്ണാഃ പുരുഷാ മഹാബലിനഃ । ഉത്പലവര്ണാഃ സ്ത്രിയഃ ശുഭദര്ശനാഃ । തത്ര ച മഹാവൃക്ഷാഃ പനസാഃ സന്തി । തത്രേശ്വരോ ബ്രഹ്മപുത്രസ്തിഷ്ഠതി । തത്രോദപാനാച്ച ജരാരോഗവിവര്ജിതാ വര്ഷായുതായുഷശ്ച നരാഃ । മാല്യവതഃ പൂര്വപാര്ശ്വേ പൂര്വഗണ്ഡികാ ഏകശ്രൃങ്ഗാദ്യോജനസഹസ്ത്രാണി മാനതസ്തത്ര ച ഭദ്രാശ്വാ നാമ ജനപദാഃ ഭദ്രസാലവനം ച തത്ര വ്യവസ്ഥിതമ് । കാലാമ്രവൃക്ഷാഃ പുരുഷാഃ ശ്വേതാഃ പദ്മവര്ണിനഃ സ്ത്രിയഃ കുമുദവര്ണാ ദശവര്ഷസഹസ്ത്രാണി തേഷാമായുഃ । തത്ര ച പഞ്ച കുലപര്വതാഃ । തദ്യഥാ ശൈലവര്ണഃ മാലാഖ്യഃ കോരജശ്ച ത്രിപര്ണഃ നീലശ്ചേതി തദ്വിനിര്ഗതാഃ। തദമ്ഭഃസ്ഥിതാനാം ദേശാനാം താന്യേവ നാമാനി । തേ ച ദേശാ ഏതാ നദീഃ പിബന്തി। തദ്യഥാ സീതാ സുവാഹിനീ ഹംസവതീ കാസാ മഹാചക്രാ ചന്ദ്രവതീ കാവേരീ സുരസാ ശാഖാവതീ ഇന്ദ്രവതീ അങ്ഗാരവാഹിനീ ഹരിതോയാ സോമാവര്താ ശതഹ്രദാ വനമാലാ വസുമതീ ഹംസാ സുപര്ണാ പഞ്ചഗങ്ഗാ ധനുഷ്മതീ മണിവപ്രാ സുബ്രഹ്മഭാഗാ വിലാസിനീ കൃഷ്ണതോയാ പുണ്യോദാ നാഗവതീ ശിവാ ശേവാലിനീ മണിതടാ ക്ഷീരോദാ വരുണാവതീ വിഷ്ണുപദീ മഹാനദീ ഹിരണ്യസ്കന്ധവാഹാ സുരാവതീ കാമോദാ പതാകാശ്ചേത്യേതാ മഹാനദ്യഃ । ഏതാശ്ച ഗങ്ഗാസമാഃ കീര്തിതാഃ। ആജന്മാന്തം പാപം വിനാശയന്തി । ക്ഷുദ്രനദ്യശ്ച കോടിശഃ। താശ്ച നദീര്യേ പിബന്തി തേ ദശവര്ഷസഹസ്ത്രായുഷഃ। രുദ്രോമാഭക്താ ഇതി

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഇനി നദികളുടെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ. ആകാശസമുദ്രം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന സമുദ്രത്തിൽ നിന്നാണ് ആകാശത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്ന മഹാനദി ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ആ നദി എപ്പോഴും ഇന്ദ്രന്റെ ആനയാൽ കലക്കപ്പെടുന്നു. അതിന് എൺപത്തിനാലായിരം അളവിൽ ഉയരമുണ്ട്. അതു മേറുപർവതത്തെ അതിമനോഹരമാക്കുന്നു. മേറുപർവതത്തിന്റെ കൂറ്റുകളിൽ നിന്ന് ആ നദി നാലായി പിരിഞ്ഞു വീഴുന്നു. അറുപതിനായിരം യോജന ദൂരം ആ നദി ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പിന്തുണയില്ലാതെ വീണു, മേറുവിനെ ചുറ്റി നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും ഒഴുകുന്നു. അവയ്ക്ക് സീത, അലകനന്ദ, ചക്ഷുഭദ്ര എന്നിങ്ങനെയാണ് പേരുകൾ. അവയുടെ വഴി അനുസരിച്ച്, ആ നദികൾ അനേകം പർവതങ്ങൾ താണ്ടി ഭൂമിയിലെത്തുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവയെ ഗംഗ എന്നുപറയുന്നത്. പിന്നെ ഗന്ധമാദനപർവതത്തിന്റെ അരികിൽ അമരഗണ്ഡിക എന്ന പ്രദേശം ഉണ്ട്; അതിന് മുപ്പത്തിയൊന്നു ആയിരം യോജന നീളവും നാലുനൂറ് യോജന വീതിയും ഉണ്ട്. അവിടെ എല്ലാ കേതുമാല ജനപദങ്ങളും പാർക്കുന്നു; പുരുഷന്മാർ കറുത്ത നിറം, വലിയ ശക്തി; സ്ത്രീകൾ ഉത്പലപൂവിന്റെ നിറം, മനോഹരരൂപം. അവിടെ വലിയ പലചക്കമരങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവിടം ബ്രഹ്മപുത്രനായ ഇശ്വരൻ പാർക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള കിണറുകളിൽ നിന്നു കുടിക്കുന്നവർക്ക് വയസ്സോ രോഗമോ ഇല്ലാതെ പത്തായിരം വർഷം ആയുസ്സു ലഭിക്കും. മാല്യവത്പർവതത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് പൂർവഗണ്ഡിക ഉണ്ട്; അതിന് ഏകശൃംഗം മുതൽ ആയിരം യോജന നീളമുണ്ട്. അവിടെ ഭദ്രാശ്വ ജനപദവും ഭദ്രശാലവനവും ഉണ്ട്. പുരുഷന്മാർ വെള്ള നിറം, സ്ത്രീകൾ കുമുദപൂവിന്റെ നിറം; അവർക്കും പത്തായിരം വർഷം ആയുസ്സാണ്. അവിടെ അഞ്ചു കുടുംബപർവതങ്ങൾ ഉണ്ട്: ശൈലവർണൻ, മാലാഖ്യൻ, കോരജൻ, ത്രിപർണ്ണൻ, നീലൻ. അവിടം നിന്നു ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവർക്ക് ആ പ്രദേശങ്ങൾക്കും അതേ പേരുകളാണ്. ആ പ്രദേശങ്ങൾ ഈ നദികൾ കുടിക്കുന്നു: സീത, സുഭവിനി, ഹംസവതി, കാസ, മഹാചക്ര, ചന്ദ്രവതി, കാവേരി, സുരസ, ശാഖാവതി, ഇന്ദ്രവതി, അങ്കാരവാഹിനി, ഹരിതോയ, സോമാവർത്ത, ശതഹ്രദ, വനമാല, വസുമതി, ഹംസ, സുപർണ്ണ, പഞ്ചഗംഗ, ധനുഷ്മതി, മണിവപ്ര, സുബ്രഹ്മഭാഗ, വിലാസിനി, കൃഷ്ണതോയ, പുണ്യോദ, നാഗവതി, ശിവ, ശേവാലിനി, മണിതട, ക്ഷീരോദ, വരുണാവതി, വിഷ്ണുപദി, മഹാനദി, ഹിരണ്യസ്കന്ധവാഹ, സുരാവതി, കാമോദ, പതാക എന്നിങ്ങനെ. ഇവയെല്ലാം ഗംഗയുടെ തുല്യമായ മഹാനദികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ജനനത്തിൽ നിന്ന് മരണം വരെ പാപം നീക്കുന്നു. അനേകം ചെറിയ നദികളും ഉണ്ട്. അവയിൽ നിന്ന് കുടിക്കുന്നവർക്ക് പത്തായിരം വർഷം ആയുസ്സാണ്. രുദ്രൻ പറയുന്നു: എനിക്കു ഭക്തിയില്ലാതിരിക്കുക.

രുദ്ര ഉവാച । നിസര്ഗ ഏഷ ഭദ്രാശ്വാനാം കീര്തിതഃ കേതുമാലാനാം വിസ്തരേണ കഥിതം । നൈഷധസ്യാചലേനദ്രസ്യ പശ്ചിമേന കുലാചലജനപദനദ്യഃ കീര്ത്യന്തേ । തഥാ ച വിശാഖകമ്ബലജയന്തകൃഷ്ണഹരിതാശോകവര്ദ്ധമാനാ ഇത്യേതേഷാം സപ്തകുലപര്വതാനാം കോടിശഃ പ്രസൂതിഃ । തന്നിവാസിനോ ജനപദാസ്തന്നാമാന ഏവ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ । തദ്യഥാ സൌരഗ്രാമാത്തസാംതപോ കൃതസുരാശ്രവണ കമ്ബലമാഹേയാചലകൂടവാസമൂലതപക്രൌഞ്ചകൃഷ്ണാങ്ഗമണിപങ്കജചൂഡമലസോമീയസമുദ്രാന്തക കുരകുഞ്ചസുവര്ണഃ തടകകുഹ ശ്വേതാങ്ഗകൃഷ്ണപാടവിദകപിലകര്ണികമഹിഷകുബ്ജകരനാടമഹോത്കടശുകനാസഗജഭൂമകകുരഞ്ജന മനാഹകിംകിസപാര്ണഭൌമകചോരകധൂമജന്മ അങ്ഗാരജതീവനജീവലൌകിലവാചാം സഹാങ്ഗമധുരേയശുകേചകേയശ്രവണമത്ത കാസികഗോദാവാമകുലപഞ്ജാവര്ജ്ജഹമോദശഅലക ഏതേ ജനപദാസ്തത്പര്വതോത്ഥാ നദീഃ പിബന്തി । തദ്യഥാ പ്ലക്ഷാ മഹാകദമ്ബാ മാനസീ ശ്യാമാ സുമേധാ ബഹുലാ വിവര്ണാ പുങ്ഖാ മാലാ ദര്ഭവതീ ഭദ്രാനദീ ശുകനദീ പല്ലവാ ഭീമാ പ്രഭ़ഞ്ജനാ കാമ്ബാ കുശാവതീ ദക്ഷാ കാസവതീ തുങ്ഗാ പുണ്യോദാ ചന്ദ്രാവതീ സുമൂലാവതീ കകുദ്മിനീ വിശാലാ കരണ്ടകാ പീവരീ മഹാമായാ മഹിഷീ മാനുഷീ ചണ്ഡാ ഏതാ നദീഃ പ്രധാനാഃ। ശേഷാഃ ക്ഷുദ്രനദ്യഃ സഹസ്ത്രശശ്ചേതി

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഭദ്രാശ്വരുടെ സ്വഭാവം മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെയും, കേതുമാല ദേശത്തെ വിശദമായി വിവരിച്ചതുപോലെയും, ഇപ്പൊഴിതാ നൈഷധപർവതത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് കുലപർവതങ്ങളുടെ പ്രദേശത്തെ നദികൾ പറയാം. വിശാഖ, കംബല, ജയന്ത, കൃഷ്ണ, ഹരിത, അശോക, വർദ്ധമാന എന്നിങ്ങനെ ഏഴു കുലപർവതങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അനേകം നദികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. അവിടുത്തെ ജനങ്ങൾക്കും ആ പർവതങ്ങളുടെ പേരിലാണ് പേരുകൾ. ഉദാഹരണത്തിന്: സൌരഗ്രാമം, തസാന്തപം, കൃതസുരാശ്രവണം, കംബലമാഹേയം, അചലകൂട്ടം, വാസമൂലം, തപക്രൗഞ്ചം, കൃഷ്ണം, അങ്കമണി, പങ്കജചൂഡം, മലസോമിയം, സമുദ്രാന്തകം, കുറകുഞ്ചം, സുവർണം, തടകുകുഹം, ശ്വേതാംഗം, കൃഷ്ണപാടം, വിദകം, പിലകര്ണി, കാമഹിഷം, കുബ്ജം, കരണാടം, മഹോത്കടം, ശുകനാസം, ഗജഭൂമം, കാകുരഞ്ജനം, മനാഹം, കിംകിസം, പാർണം, ഭൗമകം, ചോറകം, ധൂമജന്മം, അങ്കം, രാജതം, ഇവനം, ജീവലൗ, കിലവാചം, സഹംഗം, മധുരേയ, ശുകേചം, കേയശ്രവണ, മത്ത, കാസി, ഗോദാവ, അമകുലപഞ്ചം, വർജ്ജം, ഹമോദം, ശാലകം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ജനപദങ്ങൾ. ഇവർക്ക് ജീവിക്കാൻ വേണ്ടിയുള്ള വെള്ളം അവിടുത്തെ പർവതങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നദികളിൽ നിന്നാണ്. പ്രധാന നദികൾ ഇവയാണ്: പ്ലക്ഷം, മഹാകദംബം, മാനസി, ശ്യാമ, സുമേധ, ബഹുല, വിവർണ, പുങ്ഖ, മാല, ദർഭവതി, ഭദ്രാനദി, ശുകനദി, പല്ലവ, ഭീമ, പ്രഭഞ്ജന, കാംബ, കുശാവതി, ദക്ഷ, കാസാവതി, തുങ്ഗ, പുണ്യോദ, ചന്ദ്രാവതി, സുമൂലാവതി, കകുദ്മിനി, വിശാല, കരണ്ടക, പീവരി, മഹാമായ, മഹിഷി, മാനുഷി, ചണ്ട. ഇതാണ് പ്രധാന നദികൾ; അവയല്ലാത്തവ ആയിരക്കണക്കിന് ചെറിയ നദികളും ഉണ്ട്.