സംതതാനി നദീഭേദൈരഗമ്യാനി പരസ്പരമ് । വസന്തി തേഷു സത്ത്വാനി നാനാജാതീനി സര്വശഃ ।। ൭൫.
നദികളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ട് പരസ്പരം എത്താൻ കഴിയാത്ത ഈ പ്രദേശങ്ങളിൽ എല്ലാ വിധ ജീവികളും വിവിധ ജാതികളിലും വസിക്കുന്നു.
ഏതദ്ധൈമവതം വര്ഷം ഭാരതീ യത്ര സന്തതിഃ । ഹേമകൂടം പരം യത്ര നാമ്നാ കിംപുരുഷോത്തമഃ ।। ൭൫.
ഇതാണ് ഹിമവത് പ്രദേശം, ഇവിടെ തന്നെയാണ് ഭാരതവംശം നിലനിൽക്കുന്നത്. ഹേമകൂടം കടന്നാൽ കിംപുരുഷ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ദേശം വരുന്നു.
ഹേമകൂടാത് തു നിഷധം ഹരിവര്ഷം തദുച്യതേ । ഹരിവര്ഷാത് പരം ചൈവ മേരുപാര്ശ്വ ഇലാവൃതമ് ।। ൭൫.
ഹേമകൂടത്തിന് അപ്പുറം നിഷധം, അതാണ് ഹരിവർഷം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഹരിവർഷത്തിന് അപ്പുറം മേരുവിന്റെ അരികിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഇലാവൃതം ഉണ്ട്.
ഇലാവൃതാത് പരം നീലം രമ്യകം നാമ വിശ്രുതമ് । രമ്യകാച്ച പരം ശ്വേതം വിശ്രുതം തദ്ധിരണ്മയമ് । ഹിരണ്മയാത് പരം ചൈവ ശ്രൃങ്ഗവന്തം കുരു സ്മൃതമ് ।। ൭൫.
ഇലാവൃതത്തിന് അപ്പുറം പ്രശസ്തമായ നീല പ്രദേശം, അതിന് ശേഷം രമ്യക എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ദേശം. രമ്യകയ്ക്ക് അപ്പുറം സ്വേതം, അതാണ് ഹിരണ്മയം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഹിരണ്മയത്തിന് അപ്പുറം ശ്രുങ്ഗവാൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന കുരു പ്രദേശം ഉണ്ട്.
ധനുഃസംസ്ഥേ തു ദ്വേ വര്ഷേ വിജ്ഞേയേ ദക്ഷിണോത്തരേ । ദ്വീപാനി ഖലു ചത്വാരി ചതുരസ്ത്രമിലാവൃതമ് ।। ൭൫.
ധനുസ് ആകൃതിയിലുള്ള ഭൂമിയിൽ ദക്ഷിണവും ഉത്തരവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് പ്രദേശങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇലാവൃതം നടുവിൽ വച്ച് നാലു ദ്വീപുകളും നാലു വശങ്ങളുമുള്ളവയാണ്.
അര്വാക് ച നിഷധസ്യാഥ വേദ്യര്ധം ദക്ഷിണം സ്മൃതമ് । പരം ശ്രൃങ്ഗവതോ യച്ച വേദ്യര്ധം ഹി തദുത്തരമ് ।। ൭൫.
നിഷധത്തിന് തെക്കോട്ട് വേദിയുടെ തെക്കേ പകുതിയാണ് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ശ്രുങ്ഗവാന്റെ അപ്പുറം വേദിയുടെ ഉത്തരേ പകുതിയാണ്.
വേദ്യര്ദ്ധേ ദക്ഷിണേ ത്രീണി വര്ഷാണി ത്രീണി ചോത്തരേ । തയോര്മധ്യേ തു വിജ്ഞേയോ യത്ര മേരുസ്ത്വിലാവൃതഃ ।। ൭൫.
വേദിയുടെ തെക്കേ പകുതിയിൽ മൂന്ന് പ്രദേശങ്ങളും, ഉത്തരേ പകുതിയിൽ കൂടി മൂന്ന് പ്രദേശങ്ങളും ഉണ്ട്. ഈ രണ്ടിനും ഇടയിൽ മേരു സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഇലാവൃതം ഉണ്ട്.
ദക്ഷിണേന തു നീലസ്യ നിഷധസ്യോത്തരേണ ച । ഉദഗായതോ മഹാശൈലോ മാല്യവാന്നാമ പര്വതഃ ।। ൭൫.
നീലയുടെ തെക്കിലും നിഷധയുടെ വടക്കിലും വടക്കോട്ട് നീളുന്ന മഹാശൈലമായ മാല്യവാൻ പർവതം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു.
യോജനാനാം സഹസ്ത്രേ ദ്വേ വിഷ്കമ്ഭോച്ഛ്രയ ഏവ ച । ആയാമതശ്ചതുസ്ത്രിംശത് സഹസ്ത്രാണി പ്രകീര്തിതഃ ।। ൭൫.
അത് വീതിയിലും ഉയരത്തിലും രണ്ട് ആയിരം യോജനവും, നീളത്തിൽ മുപ്പത്തി നാലായിരം യോജനവും ആണ് എന്ന് പറയുന്നു.
തസ്യ പ്രതീച്യാം വിജ്ഞേയഃ പര്വതോ ഗന്ധമാദനഃ । ആയാമോച്ഛ്രയവിസ്താരാത് തുല്യോ മാല്യവതാ തു സഃ ।। ൭൫.
അതിന്റെയും പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഗന്ധമാദന പർവതം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതും മാല്യവാനെ പോലെ തന്നെ നീളത്തിലും ഉയരത്തിലും വീതിയിലും തുല്യമാണ്.
പരിമണ്ഡലസ്തയോര്മധ്യേ മേരുഃ കനകപര്വതഃ । ചതുര്വര്ണഃ സസൌവര്ണശ്ചതുരസ്ത്രഃ സമുച്ഛ്രിതഃ ।। ൭൫.
ഈ രണ്ടിനും ഇടയിൽ സ്വർണ്ണപർവതമായ മേരു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അത് വൃത്താകൃതിയിലും നാലു വർണ്ണങ്ങളിലുമുള്ളതും സ്വർണ്ണം പോലെ തിളങ്ങുന്നതും നാലു വശങ്ങളുമുള്ളതും ഉയർന്നതുമാണ്.
അവ്യക്താ ധാതവഃ സര്വേ സമുത്പന്നാ ജലാദയഃ । അവ്യക്താത് പൃഥിവീപദ്മം മേരുസ്തസ്യ ച കര്ണികാ ।। ൭൫.
അവ്യക്തമായ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും, വെള്ളം മുതലായവയും ഉദിച്ചുവന്നു. അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയുടെ താമര പിറന്നു, അതിന്റെ മധ്യഭാഗം മേരുവാണ്.
ചതുഷ്പത്രം സമുത്പന്നം വ്യക്തം പഞ്ചഗുണം മഹത് । തതഃ സര്വാഃ സമുദ്ഭൂതാ വിതതാ ഹി പ്രവൃത്തയഃ ।। ൭൫.
നാലു ദളങ്ങളുള്ള, വ്യക്തമായ, അഞ്ചു ഗുണങ്ങളുള്ള മഹത്തായ താമര പിറന്നു. അതിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയുടെ എല്ലാ പ്രവാഹങ്ങളും വ്യാപിച്ചു.
അനേകകല്പജീവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ പുണ്യകാരിഭിഃ । കൃതാത്മഭിര്മഹാത്മഭിഃ പ്രാപ്യതേ പുരുഷോത്തമഃ ।। ൭൫.
അനേകം കല്പങ്ങളിൽ ജീവിച്ചുള്ള, പുണ്യകർമങ്ങൾ ചെയ്ത, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന മഹാത്മാക്കളായ ജീവികൾക്ക് പരമപുരുഷനെ പ്രാപിക്കാൻ സാധിക്കും.
മഹായോഗീ മഹാദേവോ ജഗദ്ധ്യേയോ ജനാര്ദനഃ । സര്വലോകഗതോഽനന്തോ വ്യാപകോ മൂര്ത്തിരവ്യയഃ ।। ൭൫.
മഹായോഗിയും മഹാദേവനും ലോകം ധ്യാനിക്കേണ്ടവനും ആയ ജനാർദ്ദനൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, അനന്തനും, പരിപൂർണ്ണവ്യാപനശേഷിയുള്ളവനും, അവിനാശിയായ രൂപമുള്ളവനുമാണ്.
ന തസ്യ പ്രാകൃതാ മൂര്തിര്മാംസമേദോഽസ്ഥിസംഭവാ । യോഗിത്വാച്ചേശ്വരത്വാച്ച സത്ത്വരൂപധരോ വിഭുഃ ।। ൭൫.
അവന്റെ രൂപം സാധാരണ ദേഹമല്ല, മാംസം, കൊഴുപ്പ്, അസ്ഥി എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളതുമല്ല. യോഗശക്തിയാൽ, ഈശ്വരത്വത്താൽ, പരമശക്തിയാൽ സത്ത്വസ്വഭാവമുള്ള രൂപം അവൻ ധരിക്കുന്നു.
തന്നിമിത്തം സമുത്പന്നം ലോകേ പദ്മം സനാതനമ് । കല്പശേഷസ്യ തസ്യാദൌ കാലസ്യ ഗതിരീദൃശീ ।। ൭൫.
അവന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കായി ലോകത്ത് ശാശ്വതമായ താമര ഉദിച്ചുവന്നു. കല്പത്തിന്റെ ശേഷിക്കാലം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ സമയത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെയാണ്.
തസ്മിന് പദ്മേ സമുത്പന്നോ ദേവദേവശ്ചതുര്മുഖഃ । പ്രജാപതിപതിര്ദേവ ഈശാനോ ജഗതഃ പ്രഭുഃ ।। ൭൫.
ആ താമരയിൽ ദേവന്മാരുടെ ദേവനായ, നാലുമുഖൻ, പ്രജാപതികളുടെ അധിപൻ, ഈശാനൻ, ലോകത്തിന്റെ പ്രഭു എന്ന ബ്രഹ്മാവു ജനിച്ചു.
തസ്യ ബീജനിസര്ഗം ഹി പുഷ്കരസ്യ യഥാര്ഥവത് । കൃത്സ്നം പ്രജാനിസര്ഗേണ വിസ്തരേണൈവ വര്ണ്യതേ ।। ൭൫.
അന്നേ പുഷ്കരത്തിന്റെ വിത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും, അതോടൊപ്പം സകല ജീവികളുടെ സൃഷ്ടിയും, യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചപോലെ വിശദമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
തദമ്ബു വൈഷ്ണവഃ കായോ യതോ രത്നവിഭൂഷിതഃ । പദ്മാകാരാ സമുത്പന്നാ പൃഥിവീ സവനദ്രുമാ ।। ൭൫.
അവിടെ ആ വെള്ളം വിഷ്ണുവിന്റെ ദേഹമായി, രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതായി മാറി. അതിൽ നിന്ന് കാടുകളും മരങ്ങളും നിറഞ്ഞ, പുഷ്പംപോലെയുള്ള ഭൂമി ഉദിച്ചു.
തത് തസ്യ ലോകപദ്മസ്യ വിസ്തരം സിദ്ധഭാഷിതമ് । വര്ണ്യമാനം വിഭാഗേന ക്രമശഃ ശ്രൃണുത ദ്വിജാഃ ।। ൭൫.
ദ്വിജന്മാരേ, ആ ലോകപുഷ്പത്തിന്റെ വ്യാപ്തി സിദ്ധന്മാർ പറഞ്ഞതുപോലെ, ക്രമമായി വിഭജിച്ച് ഞാൻ വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ.
മഹാവര്ഷാണി ഖ്യാതാനി ചത്വാര്യത്ര ച സംസ്ഥിതാഃ । തത്ര പര്വതസംസ്ഥാനോ മേരുര്നാമ മഹാബലഃ ।। ൭൫.
അവിടെ നാലു മഹാവർഷങ്ങൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ നടുവിൽ മഹാബലശാലിയായ മേരു എന്ന പർവ്വതം നിലകൊള്ളുന്നു.
നാനാവര്ണഃ സ പാര്ശ്വേഷു പൂര്വതഃ ശ്വേത ഉച്യതേ । പീതം ച ദക്ഷിണം തസ്യ ഭൃങ്ഗവര്ണം തു പശ്ചിമമ് ।। ൭൫.
അത് വിവിധ നിറങ്ങളുള്ളതാണു്; കിഴക്കേ ഭാഗം വെള്ളയാണു്, തെക്കേത് മഞ്ഞ, പടിഞ്ഞാറേ ഭാഗം തേൻചിതപ്പോലെയുള്ള നിറം.
ഉത്തരം രക്തവര്ണം തു തസ്യ പാര്ശ്വം മഹാത്മനഃ । മേരുസ്തു ശോഭതേ ശുക്ലോ രാജവംശേ തു ധിഷ്ഠിതഃ ।। ൭൫.
ഉത്തരഭാഗം ചുവപ്പുനിറമാണ്. മേരു പർവ്വതം വെളുത്തും ദീപ്തിയോടെ രാജവംശങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
തരുണാദിത്യസംകാശോ വിധൂമ ഇവ പാവകഃ । യോജനാനാം സഹസ്ത്രാണി ചതുരാശീതിരുച്ഛ്രിതഃ ।। ൭൫.
അത് ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെയും, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയെപ്പോലെയും പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഉയരം എൺപത്തിനാലായിരം യോജനയാണു്.
പ്രവിഷ്ടഃ ഷോഡശാധസ്താദ്വിസ്തൃതഃ ഷോഡശൈവ തു । ശരാവസംസ്ഥിതത്വാച്ച ദ്വാത്രിംശന്മൂര്ധ്നി വിസ്തൃതഃ ।। ൭൫.
അത് പതിനാറു യോജനയോളം താഴേക്ക് കയറിയിരിക്കുന്നു; വീതിയും പതിനാറു യോജനമാണ്. മുകളിലെ ഭാഗം തട്ടുപോലെയായി ഇരുപത്തിരണ്ടു യോജനവീതിയിലേക്കു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
വിസ്താരസ്ത്രിഗുണശ്ചാസ്യ പരിണാഹഃ സമന്തതഃ । മണ്ഡലേന പ്രമാണേന വ്യസ്യമാനം തദിഷ്യതേ ।। ൭൫.
അതിന്റെയെല്ലാ വശങ്ങളിലും പരിസരം വീതിയുടെ മൂന്നിരട്ടിയാണ്; വൃത്താകൃതിയിലുള്ള അളവാണിത് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
നവതിശ്ച സഹസ്ത്രാണി യോജനാനാം സമന്തതഃ । തതഃ ഷട്കാധികാനാം ച വ്യസ്യമാനം പ്രകീര്ത്തിതമ് । ചതുരസ്ത്രേണ മാനേന പരിണാഹഃ സമന്തതഃ ।। ൭൫.
അതിന്റെയൊറ്റ ചുറ്റളവ് തൊണ്ണൂറായിരം യോജനയാണു്. ചതുരശ്രത്തിൽ അളക്കുമ്പോൾ, ഒറ്റ ചുറ്റളവ് തൊണ്ണൂറായിരത്താറായിരം യോജനയാണെന്നു പറയുന്നു.
സ പര്വതോ മഹാദിവ്യോ ദിവ്യൌഷധിസമന്വിതഃ । സവനൈരാവൃതഃ സര്വോ ജാതരൂപമയൈഃ ശുഭൈഃ ।। ൭൫.
ആ മഹാദിവ്യമായ പർവ്വതം ദൈവീയ ഔഷധങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്. അതിന്റെ ചുറ്റും മുഴുവനും പൊന്നുപോലെയുള്ള മനോഹരമായ സമതലങ്ങൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തത്ര ദേവഗണാഃ സര്വേ ഗന്ധര്വോരഗരാക്ഷസാഃ । ശൈലരാജേ പ്രമോദന്തേ തഥൈവാപ്സരസാം ഗണാഃ ।। ൭൫.
അവിടെ ദേവതകൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, അപ്പസരസുകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ എന്നിവരൊക്കെയും ആ പർവ്വതരാജാവിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു.