യുഗാനി ത്രീണ്യഹം വിപ്ര ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തഥൈവ ച । ത്രയോഽപി സത്ത്വാദിഗുണാസ്ത്രയോ വേദാസ്ത്രയോഽഗ്നയഃ ।। ൭൦.
വിപ്രാ, ഞാൻ മൂന്നു യുഗങ്ങളാണ്; ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഇവ ഉയരുന്നത്; മൂന്നു വേദങ്ങൾ, മൂന്നു അഗ്നികൾ.
ത്രയോ ലോകാസ്ത്രയഃ സംധ്യാസ്ത്രയോ വര്ണാസ്തഥൈവ ച । സവനാനി തു താവന്തി ത്രിധാ ബദ്ധമിദം ജഗത് ।। ൭൦.
മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, മൂന്നു സംധ്യകൾ, മൂന്നു വർണ്ണങ്ങൾ; അർപ്പണങ്ങൾക്കും അതുപോലെ മൂന്നു വകഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഈ ലോകം മൂന്നു വിധത്തിൽ ബന്ധിതമാണ്.
യ ഏവം വേത്തി വിപ്രര്ഷേ പരം നാരായണം തഥാ । അപരം പദ്മയോനിം തു ബ്രഹ്മാണം ത്വപരം തു മാമ് । ഗുണതോ മുഖ്യതസ്ത്വേക ഏവാഹം മോഹ ഇത്യുത ।। ൭൦.
ഇങ്ങനെ ആരറിയുന്നുവോ, വിപ്രർഷേ, പരമനായ നാരായണനെയും, പദ്മത്തിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിനെയും, എന്നെയും വേറിട്ടവനായി, ഗുണപരമായി ഞാൻ പ്രധാനനാണ്; മറ്റെല്ലാം ഭ്രമം മാത്രമാണ്.
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ഏവമുക്തസ്തതോ ദേവാ ഋഷയശ്ച പിനാകിനാ । അഹം ച നൃപതേ തസ്യ ദേവസ്യ പ്രണതോഽഭവമ് ।। ൭൧.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഞാനും, രാജാവേ, ആ പിനാകധാരിയെ വണങ്ങി.
പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവം യാവത് പശ്യാമഹേ നൃപ । താവത് തസ്യൈവ രുദ്രസ്യ ദേഹസ്ഥം കമലാസനമ് ।। ൭൧.
ദേവനെ തലകുനിഞ്ഞ് വണങ്ങിയതിനു ശേഷം, രാജാവേ, ഞങ്ങൾ നോക്കിയപ്പോൾ, രുദ്രന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ കമലാസനനെയും കണ്ടു.
നാരായണം ച ഹൃദയേ ത്രസരേണുസുസൂക്ഷ്മകമ് । ജ്വലദ്ഭാസ്കരവര്ണാഭം പശ്യാമ ഭവദേഹതഃ ।। ൭൧.
അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, പൊടിപോലെ സൂക്ഷ്മനായ, കത്തുന്ന പൊന്നിന്റെ നിറമുള്ള നാരായണനെയും ഭവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾ കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ വിസ്മിതാഃ സര്വേ യാജകാ ഋഷയോ മമ । ജയശബ്ദരവാംശ്ചക്രുഃ സാമഋഗ്യജുഷാം സ്വനമ് ।। ൭൧.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ കൂടെ യജ്ഞം നടത്തുന്ന ഋഷിമാർ എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു; അവർ ജയഘോഷവും സാമവേദം, ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം എന്നിവയുടെ പാരായണവും നടത്തി.
കൃത്വോചുസ്തേ തദാ ദേവം കിമിദം പരമേശ്വര । ഏകസ്യാമേവ മൂര്തൌ തേ ലക്ഷ്യന്തേ ച ത്രിമൂര്ത്തയഃ ।। ൭൧.
അപ്പോൾ അവർ ആ പരമേശ്വരനോടു ചോദിച്ചു: ഇതെന്താണ്, ഒരു രൂപത്തിൽ തന്നെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.
രുദ്ര ഉവാച । യജ്ഞേഽസ്മിന് യദ്ധുതം ഹവ്യം മാമുദ്ദിശ്യ മഹര്ഷയഃ । തേ ത്രയോഽപി വയം ഭാഗം ഗൃഹ്ണീമഃ കവിസത്തമാഃ ।। ൭൧.
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷിമാരെ, ഈ യാഗത്തിൽ എനിക്ക് ഉദ്ദേശിച്ച് നിങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്ന ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ ഞങ്ങൾ മൂവരും ഓരോരുത്തരും പങ്കായി സ്വീകരിക്കുന്നു, കവി ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ.
നാസ്മാകം വിവിധോ ഭാവോ വര്തതേ മുനിസത്തമാഃ । സമ്യഗ്ദൃശഃ പ്രപശ്യന്തി വിപരീതേഷ്വനേകശഃ ।। ൭൧.
മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ വ്യത്യസ്തമായ ഭാവങ്ങൾ ഇല്ല. ശരിയായ ദൃഷ്ടിയുള്ളവർ കാര്യങ്ങൾ ശരിയായി കാണുന്നു, മറിച്ചുള്ളവയിൽ പലവിധം കാണുന്നവരും ഉണ്ടാവും.
ഏവമുക്തേ തു രുദ്രേണ സര്വേ തേ മുനയോ നൃപ । പപ്രച്ഛുഃ ശംകരം ദേവം മോഹശാസ്ത്രപ്രയോജനമ് ।। ൭൧.
രുദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, രാജാവേ, ആ 모든 മുനിമാരും ശംകരനോടു മോഹശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ചോദിച്ചു.
ഋഷയ ഊചുഃ । മോഹനാര്ഥം തു ലോകാനാം ത്വയാ ശാസ്ത്രം പൃഥക് കൃതമ് । തത് ത്വയാ ഹേതുനാ കേന കൃതം ദേവ വദസ്വ നഃ ।। ൭൧.
മുനിമാർ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളെ മോഹിപ്പിക്കാൻ നീ വേറിട്ടൊരു ശാസ്ത്രം സൃഷ്ടിച്ചു. ദേവനേ, അതിനുള്ള കാരണം എന്താണെന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് പറയൂ.
രുദ്ര ഉവാച । അസ്തി ഭാരതവര്ഷേണ വനം ദണ്ഡകസംജ്ഞിതമ് । തത്ര തീവ്രം തപോ ഘോരം ഗൌതമോ നാമ വൈ ദ്വിജഃ ।। ൭൧.
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഭാരതവർഷത്തിൽ ദണ്ഡകവനം എന്നൊരു കാട് ഉണ്ട്. അവിടെ ഗൗതമൻ എന്നൊരു ബ്രാഹ്മണൻ ഭയങ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്തു.
ചകാര തസ്യ ബ്രഹ്മാ തു പരിതോഷം ഗതഃ പ്രഭുഃ । ഉവാച തം മുനിം ബ്രഹ്മാ വരം ബ്രൂഹി തപോധന ।। ൭൧.
അവന്റെ തപസ്സിൽ സന്തോഷംകൊണ്ട ബ്രഹ്മാവ് അവൻ്റെ മുന്നിൽ വന്ന്, 'തപസ്സിൽ സമ്പന്നനായവനേ, ഒരു വരം ചോദിക്കൂ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഏവമുക്തസ്തദാ തേന ബ്രഹ്മണാ ലോകകര്തൃണാ । ഉവാച സദ്യഃ പങ്ക്തിം മേ ധാന്യാനാം ദേഹി പദ്മജ ।। ൭൧.
ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഗൗതമൻ ഉടനെ പറഞ്ഞു: 'കമലജനനായ ബ്രഹ്മാവേ, ധാന്യങ്ങളുടെ ഒരു നിര എനിക്ക് തരിക.'
ഏവമുക്തോ ദദൌ തസ്യ തമേവാര്ഥം പിതാമഹഃ । ലബ്ധ്വാ തു തം വരം വിപ്രഃ ശതശ്രൃങ്ഗേ മഹാശ്രമമ് ।। ൭൧.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, പിതാമഹൻ ആ വരം അവനു തന്നു. ആ വരം ലഭിച്ച ശേഷം, ആ ബ്രാഹ്മണൻ ശതശൃംഗത്തിൽ വലിയൊരു ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു.
ചകാര തസ്യോഷസി ച പാകാന്തേ ശാലയോ ദ്വിജാഃ । ലൂയന്തേ തേന മുനിനാ മധ്യാഹ്നേ പച്യതേ തഥാ । സര്വാതിഥ്യമസൌ വിപ്രോ ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദദാത്യലമ് ।। ൭൧.
അവിടെ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ആശ്രമത്തിന്റെ അതിരിൽ ഗൗതമൻ നെല്ല് കൃഷി ചെയ്തു. അവൻ തന്നെ അതു വിളവെടുത്തു, ഉച്ചയ്ക്ക് പാചകം ചെയ്തു, എല്ലാ അതിഥികൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കു മനസ്സാരമായി അന്നദാനം നടത്തി.
കസ്യചിത് ത്വഥ കാലസ്യ മഹതി ദ്വാദശാബ്ദികാ । അനാവൃഷ്ടിര്ദ്വിജവരാ അഭവല്ലോമഹര്ഷിണീ ।। ൭൧.
അതിനുശേഷം, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, മഹത്തായ ഒരു പന്ത്രണ്ടുവർഷത്തെ വരൾച്ച സംഭവിച്ചു, ബ്രാഹ്മണ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അതു എല്ലാവർക്കും വലിയ കഷ്ടം ഉണ്ടാക്കി.
താം ദൃഷ്ട്വാ മുനയഃ സര്വേ അനാവൃഷ്ടിം വനേചരാഃ । ക്ഷുധയാ പീഡ്യമാമാസ്തു പ്രയയുര്ഗൌതമം തദാ ।। ൭൧.
ആ വരൾച്ച കണ്ടപ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിച്ചിരുന്ന എല്ലാ മുനിമാരും വിശപ്പിൽ പീഡിതരായി, അപ്പോൾ ഗൗതമനോടു ചെന്നു.
അഥ താനാഗതാന് ദൃഷ്ട്വാ ഗൌതമഃ ശിരസാ നതഃ । ഉവാച സ്ഥീയതാം മഹ്യം ഗൃഹേ മുനിവരാത്മജാഃ ।। ൭൧.
അവർ വന്നതറിഞ്ഞ ഗൗതമൻ തലവാഴ്ത്തി പറഞ്ഞു: 'മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ പുത്രന്മാരേ, എന്റെ വീട്ടിൽ തന്നെ നിങ്ങൾ താമസിക്കൂ.'
ഏവമുക്താസ്തു തേ തേന തസ്ഥുര്വിവിധഭോജനമ് । ഭുഞ്ജമാനാ അനാവൃഷ്ടിര്യാവത് സാ നിവൃതാഽഭവത് ।। ൭൧.
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, അവർ അവിടെ തന്നെ തങ്ങിയിരുന്നു, പലവിധം ഭക്ഷണം ആസ്വദിച്ചു, ആ വരൾച്ച അവസാനിക്കുന്നതുവരെ.
നിവൃത്തായാം തു വൈ തസ്യാമനാവൃഷ്ട്യാം തു തേ ദ്വിജാഃ । തീര്ഥയാത്രാനിമിത്തം തു പ്രയാതും മനസോഽഭവന് ।। ൭൧.
അവരുടെ വരൾച്ച അവസാനിച്ചപ്പോൾ, ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കായി പോകണമെന്ന് മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചു.
തത്ര ശാണ്ഡില്യനാമാനം താപസം മുനിസത്തമമ് । പ്രത്യുവാചേതി സംചിന്ത്യ മീരീചഃ പരമോ മുനിഃ ।। ൭൧.
അവിടെ, ശാണ്ഡില്യൻ എന്ന തപസ്സിയെ, മഹാമുനിയായ മാരീചൻ ആലോചിച്ച് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
മാരീച ഉവാച । ശാണ്ഡില്യ ശോഭനം വക്ഷ്യേ പിതാ തേ ഗൌതമോ മുനിഃ । തമനുക്ത്വാ ന ഗച്ഛാമസ്തപശ്ചര്തും തപോവനമ് ।। ൭൧.
മാരീചൻ പറഞ്ഞു: ശാണ്ഡില്യാ, ഞാൻ ഉചിതമായത് പറയുന്നു. നിന്റെ അച്ഛൻ ഗൗതമൻ ഒരു മുനിയാണല്ലോ. അവനോട് പറയാതെ നാം കാടിൽ പോയി തപസ്സു ചെയ്യാൻ പാടില്ല.
ഏവമുക്തേഽഥ ജഹസുഃ സര്വേ തേ മുനയസ്തദാ । കിമസ്മാഭിഃ സ്വകോ ദേഹോ വിക്രീതോഽസ്യാന്നഭക്ഷണാത് ।। ൭൧.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, എല്ലാ മുനിമാരും പറഞ്ഞു: 'നാം അവന്റെ അന്നം കഴിച്ചതിനാൽ നമ്മുടെ ശരീരം അവനു വിറ്റു പോയതാണോ?'
ഏവമുക്ത്വാ പുനശ്ചോചുഃ സോപാധിഗമനം പ്രതി । കൃത്വാ മായാമയീം ഗാം തു തച്ഛാലൌ തേ വ്യസര്ജയന് ।। ൭൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവർ വീണ്ടും പോകാനുള്ള വഴി ചർച്ച ചെയ്തു. അവർ മായയാൽ ഒരു പശു സൃഷ്ടിച്ച്, അതിനെ അവന്റെ നെല്ല് വയലിൽ വിട്ടു.
താം ചരന്തീം തതോ ദൃഷ്ട്വാ ശാലൌ ഗാം ഗൌതമോ മുനിഃ । ഗൃഹീത്വാ സലിലം പാണൌ യാഹി രുദ്രേത്യഭാഷത । തതോ മായാമയീ സാ ഗൌഃ പപാത ജലബിന്ദുഭിഃ ।। ൭൧.
അവിടെയുള്ള കാട്ടിൽ ആ പശുവിനെ അലയുന്നവണ്ണം കണ്ടു, ഗൗതമമുനിവർ കൈയിൽ വെള്ളം എടുത്ത്, 'നീ രുദ്രന്റെ അടുക്കൽ പോവു' എന്നു പറഞ്ഞു. ഉടനെ ആ മായാമയമായ പശു വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ കൊണ്ടു തട്ടപ്പെട്ട് നിലത്ത് വീണു.
നിഹതാം താം തതോ ദൃഷ്ട്വാ മുനീന് ജിഗമിഷൂംസ്തഥാ । ഉവാച ഗൌതമോ ധീമാംസ്താന് മുനീന് പ്രണതഃ സ്ഥിതഃ ।। ൭൧.
അങ്ങനെ അവളെ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കണ്ടു, മുനികൾ പുറപ്പെടാൻ ഒരുക്കം കാണുമ്പോൾ, ധീരനായ ഗൗതമൻ വിനയപൂർവ്വം അവരോട് പറഞ്ഞു.
കിമര്ഥം ഗമ്യതേ വിപ്രാഃ സാധു ശംസത മാചിരമ് । മാം വിഹായ സദാ ഭക്തം പ്രണതം ച വിശേഷതഃ ।। ൭൧.
എന്തുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ പോകുന്നത്, മഹർഷിമാരേ? ദയവായി ഉടൻ പറഞ്ഞുതരൂ. എനിക്ക് എപ്പോഴും ഭക്തിയോടെ, പ്രത്യേകിച്ച് വിനയത്തോടെ സേവിക്കുന്നവനായി ഞാൻ ഇരിക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളെന്തിന് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?
ഋഷയ ഊചുഃ । ഗോവധ്യേയമിഹ ബ്രഹ്മന് യാവത് തവ ശരീരഗാ । താവദന്നം ന ഭുഞ്ജാമോ ഭവതോഽന്നം മഹാമുനേ ।। ൭൧.
മുനികൾ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണനേ, ഇവിടെ പശുവിനെ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് നിന്റെ ശരീരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുവരെ, മഹർഷിയേ, നിന്റെ അന്നം ഞങ്ങൾ കഴിക്കില്ല.