സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ സ്ഥിതാ ആസന് യാവദ് ദേവാഃ സവാസവാഃ । താവത് തത്രൈവ ഭഗവാനാഗതോ വൃഷഭധ്വജഃ ।। ൭൦.
ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം പിടിച്ച് നിന്നിരിക്കുമ്പോള് തന്നെയാണ് കാളയടയാളമുള്ള ഭഗവാന് അവിടെ എത്തിയത്.
മഹാദേവോ വിരൂപാക്ഷസ്ത്ര്യമ്ബകോ നീലലോഹിതഃ । സോഽപി രൌദ്രേ സ്ഥിതഃ സ്ഥാനേ ബഭൂവ പരമേശ്വരഃ ।। ൭൦.
മഹാദേവന്, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവന്, നീലയും ചുവപ്പും നിറമുള്ളവന്, വിരൂപാക്ഷന്—അവന് അതി ഭയങ്കരമായ രൂപത്തില് പരമേശ്വരനായി അവിടെ നിന്നു.
താന് സര്വാനാഗതാന് ദൃഷ്ട്വാ ദേവാനൃഷിമഹോരഗാന് । സനത്കുമാരോ ഭഗവാനാജഗാമാബ്ജസംഭവഃ ।। ൭൦.
അവിടെ എത്തിയിരുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരെയും, മഹര്ഷിമാരെയും, വലിയ പാമ്പുകളെയും കണ്ടു, കമലത്തില് ജനിച്ച ഭഗവാന് സനത്കുമാരന് അവിടെ എത്തി.
ത്രസരേണുപ്രമാണേന വിമാനേ സൂര്യസന്നിഭേ । അവസ്ഥിതോ മഹായോഗീ ഭൂതഭവ്യഭവിഷ്യവിത് ।। ൭൦.
അവന്, ഭാവി, ഭൂതം, ഭാവിഷ്യത്ത് എല്ലാം അറിയുന്ന മഹായോഗി, സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള പ്രകാശമുള്ള, ഒരു പൊടി കണത്തിന്റെ വലിപ്പമുള്ള വിമാനത്തില് നിന്നു.
ആഗമ്യ ശിരസാ രുദ്രം സ വവന്ദേ മഹാമുനിഃ । മയാ പ്രണമിതസ്തസ്ഥൌ സമീപേ ശൂലപാണിനഃ ।। ൭൦.
അവിടെ എത്തി, ആ മഹാമുനി രുദ്രനോട് തലകൂന്തി വണങ്ങി; ഞാനും ശൂലധാരിയുടെ അടുത്ത് വണങ്ങി നിന്നു.
താനഹം സംസ്ഥിതാന് ദേവാന് നാരദാദീനൃഷീംസ്തഥാ । സനത്കുമാരരുദ്രൌ ച ദൃഷ്ട്വാ മേ മനസി സ്ഥിതമ് ।। ൭൦.
അവിടെ കൂടിയിരുന്ന ദേവന്മാരെയും നാരദന് തുടങ്ങിയ ഋഷിമാരെയും, സനത്കുമാരനും രുദ്രനും കണ്ടപ്പോള് എന്റെ മനസ്സില് ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു.
ക ഏഷാം ഭവതേ യാജ്യോ വരിഷ്ഠശ്ച നൃപോത്തമ । കേന തുഷ്ടേന തുഷ്ടാഃ സ്യുഃ സര്വ ഏതേ സരുദ്രകാഃ ।। ൭൦.
രാജാവേ, ഇവരില് ആര് നിന്നാല് യാഗത്തില് ആരാധിക്കേണ്ടതും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്? ആരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചാല് രുദ്രനെയും മറ്റുള്ളവരെയും എല്ലാം സന്തോഷിപ്പിക്കാനാകും?
ഏവം കൃത്വാ സ്ഥിതേ രാജന് രുദ്രഃ പൃഷ്ടോ മയാഽനഘ । ഏവമര്ഥം ക ഇജ്യോഽത്ര യുഷ്മാകം സുരസത്തമാഃ ।। ൭൦.
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച ശേഷം, രാജാവേ, ഞാന് രുദ്രനോട് ചോദിച്ചു: പാപരഹിതനേ, നിങ്ങളില് ആരെയാണ് ഈ യാഗത്തില് ആരാധിക്കേണ്ടത്?
ഏവമുക്തേ തദോവാച രുദ്രോ മാം സുരസന്നിധൌ ।। ൭൦.
ഞാന് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിന് ശേഷം, ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയില് രുദ്രന് എന്നോട് പറഞ്ഞു.
രുദ്ര ഉവാച । ശ്രൃണ്വന്തു ബിബുധാഃ സര്വേ തഥാ ദേവര്ഷയോഽമലാഃ । ബ്രഹ്മര്ഷയശ്ച വിഖ്യാതാ സര്വേ ശ്രൃണ്വന്തു മേ വചഃ । ത്വം ചാഗസ്ത്യ മഹാബുദ്ധേ ശ്രൃണു മേ ഗദതോ വചഃ ।। ൭൦.
രുദ്രന് പറഞ്ഞു: എല്ലാ ദേവന്മാരും, വിശുദ്ധരായ ദേവര്ഷിമാരും, പ്രശസ്തരായ ബ്രഹ്മര്ഷിമാരും എന്റെ വാക്കുകള് കേള്ക്കട്ടെ. മഹാബുദ്ധിയായ അഗസ്ത്യ, നീയും ഞാന് പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കണം.
യോ യജ്ഞൈരീഡ്യതേ ദേവോ യസ്മാത് സര്വമിദം ജഗത് । ഉത്പന്നം സര്വദാ യസ്മിംല്ലീനം ഭവതി സാമരമ് ।। ൭൦.
യാഗങ്ങളിലൂടെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ദേവന്, ഈ ലോകം മുഴുവന് ഉല്പ്പന്നമായതും ദേവന്മാരോടുകൂടി എല്ലാം ലയിക്കുന്നതും ആ ദേവനില് തന്നെയാണ്.
നാരായണഃ പരോ ദേവഃ സത്ത്വരൂപോ ജനാര്ദനഃ । ത്രിധാത്മാനം സ ഭഗവാന് സസര്ജ പരമേശ്വരഃ ।। ൭൦.
നാരായണന് എന്ന പരമദേവന്, സത്വസ്വഭാവമുള്ള ജനാര്ദ്ദനന്—അവന് പരമേശ്വരന് താനെ മൂന്നു രൂപങ്ങളായി സൃഷ്ടിച്ചു.
രജസ്തമോഭ്യാം യുക്തോഽഭൂദ് രജഃ സത്ത്വാധികം വിഭുഃ । സസര്ജ നാഭികമലേ ബ്രഹ്മാണം കമലാസനമ് ।। ൭൦.
രാജസ്സും തമസ്സും കൂടിയവനായി, രാജസ് സത്ത്വത്തെക്കാൾ അധികം ഉണ്ടായിരുന്നതിനാൽ, അതി മഹത്വമുള്ളവൻ തന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നുള്ള താമരയിൽ താമസിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
രജസാ തമസാ യുക്തഃ സോഽപി മാം ത്വസൃജത് പ്രഭുഃ । യത്സത്ത്വം സ ഹരിര്ദേവോ യോ ഹരിസ്തത്പരം പദമ് ।। ൭൦.
അവനും രാജസ്സും തമസ്സും ചേർന്നവനായി, എന്നെയും സൃഷ്ടിച്ചു, പ്രഭുവേ. ആ സത്ത്വം ഹരിയാണ് ദേവനും, ഹരിയാണ് പരമപദവും.
യേ സത്ത്വരജസീ സോഽപി ബ്രഹ്മാ കമലസംഭവഃ । യോ ബ്രഹ്മാ സൈവ ദേവസ്തു യോ ദേവഃ സഃ ചതുര്മുഖഃ । യദ്രജസ്തമസോപേതം സോഽഹം നാസ്ത്യത്ര സംശയഃ ।। ൭൦.
സത്ത്വവും രാജസ്സും ഉള്ളവൻ തന്നെ താമരയിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവാണ്. ബ്രഹ്മാവാണ് ദേവനും, ആ ദേവൻ നാലുമുഖനാണ്. രാജസ്സും തമസ്സും ഉള്ളത് ഞാൻ തന്നെയാണ്—ഇതിൽ സംശയം ഇല്ല.
സത്ത്വം രജസ്തമശ്ചൈവ ത്രിതയം ചൈതദുച്യതേ । സത്ത്വേന മുച്യതേ ജന്തുഃ സത്ത്വം നാരായണാത്മകമ് ।। ൭൦.
സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ്—ഇത് മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളാണ്. സത്ത്വം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ മോചിതരാകുന്നത്; സത്ത്വം നാരായണന്റെ സ്വഭാവമാണ്.
രജസാ സത്ത്വയുക്തേന ഭവേത് സൃഷ്ടീ രജോഽധികാ । തച്ച പൈതാമഹം വൃത്തം സര്വശാസ്ത്രേഷു പഠ്യതേ ।। ൭൦.
രാജസ്സും സത്ത്വവും ചേർന്നാൽ സൃഷ്ടി ഉണ്ടാകുന്നു, രാജസ് അധികം ഉള്ളപ്പോൾ. ഇതാണ് പിതാമഹരുടെ പാരമ്പര്യമായ കാര്യവും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പറയുന്നത്.
യദ്വേദബാഹ്യം കര്മ സ്യാച്ഛാസ്ത്രമുദ്ദിശ്യ സേവ്യതേ । തദ്രൌദ്രമിതി വിഖ്യാതം കനിഷ്ഠം ഗദിതം നൃണാമ് ।। ൭൦.
വേദത്തിന് പുറത്തുള്ള, ഏതെങ്കിലും ശാസ്ത്രം അനുസരിച്ച് ചെയ്യുന്ന കര്മ്മം, അതിനെ ക്രൂരമായതെന്നും, മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നതെന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
യദ്ധീനം രജസാ കര്മ കേവലം താമസം തു യത് । തദ് ദുര്ഗതിപരം നൄണാമിഹ ലോകേ പരത്ര ച ।। ൭൦.
രാജസ് കുറവായ കര്മ്മവും, താമസികസ്വഭാവം മാത്രം ഉള്ളതും, ഇവ മനുഷ്യരെ ഈ ലോകത്തും അപ്പുറം ലോകത്തും ദുർഗതിയിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.
സത്ത്വേന മുച്യതേ ജന്തുഃ സത്ത്വം നാരായണാത്മകമ് । നാരായണശ്ച ഭഗവാന് യജ്ഞരൂപീ വിഭാവ്യതേ ।। ൭൦.
സത്ത്വം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ മോചിതരാകുന്നത്; സത്ത്വം നാരായണന്റെ സ്വഭാവമാണ്. നാരായണൻ, ഭാഗ്യവാൻ, യജ്ഞത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
കൃതേ നാരായണഃ ശുദ്ധഃ സൂക്ഷ്മമൂര്തിരുപാസ്യതേ । ത്രേതായാം യജ്ഞരൂപേണ പഞ്ചരാത്രൈസ്തു ദ്വാപരേ ।। ൭൦.
കൃതയുഗത്തിൽ, ശുദ്ധവും സൂക്ഷ്മവുമായ രൂപത്തിൽ നാരായണനെ ആരാധിക്കുന്നു. ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞരൂപത്തിൽ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ പഞ്ചരാത്രവിധികളാൽ.
കലൌ മത്കൃതമാര്ഗേണ ബഹുരൂപേണ താമസൈഃ । ഇജ്യതേ ദ്വേഷബുദ്ധ്യാ സ പരമാത്മാ ജനാര്ദനഃ ।। ൭൦.
കളിയുഗത്തിൽ, ഞാൻ സ്ഥാപിച്ച മാർഗ്ഗം അനുസരിച്ച്, പല രൂപങ്ങളിലും താമസികമായ രീതികളിൽ, ദ്വേഷബുദ്ധിയോടെ പരമാത്മാവായ ജനാർദ്ദനനെ ആരാധിക്കുന്നു.
ന തസ്മാത് പരതോ ദേവോ ഭവിതാ ന ഭവിഷ്യതി । യോ വിഷ്ണുഃ സ സ്വയം ബ്രഹ്മാ യോ ബ്രഹ്മാ സോഽഹമേവ ച ।। ൭൦.
അവനെക്കാൾ മേലുള്ള ദൈവം ഇല്ല, ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ല. വിഷ്ണുവാണ് ബ്രഹ്മാവും, ബ്രഹ്മാവാണ് ഞാനും.
വേദത്രയേഽപി യജ്ഞേഽസ്മിന് യാജ്യം വേദേഷു നിശ്ചയഃ । യോ ഭേദം കുരുതേഽസ്മാകം ത്രയാണാം ദ്വിജസത്തമ । സ പാപകാരീ ദുഷ്ടാത്മാ ദുര്ഗതിം ഗതിമാപ്നുയാത് ।। ൭൦.
മൂന്നു വേദങ്ങളിലും, ഈ യജ്ഞത്തിലും, യാഗഭാഗം വേദങ്ങളിൽ ഉറപ്പായിരിക്കുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങൾ മൂവർക്കിടയിൽ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ പാപം ചെയ്യുന്നവനും ദുഷ്ടനും ദുർഗതിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
ഇദം ച ശ്രൃണു മേഽഗസ്ത്യ ഗദതഃ പ്രാക്തനം തഥാ । യഥാ കലൌ ഹരേര്ഭക്തിം ന കുര്വന്തീഹ മാനവാഃ ।। ൭൦.
അഗസ്ത്യാ, ഞാൻ പറയുന്ന പഴയ കഥയും കേൾക്കു; കളിയുഗത്തിൽ മനുഷ്യർ ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തി പുലർത്തുന്നില്ല.
ഭൂര്ലോകവാസിനഃ സര്വേ പുരാ യഷ്ട്വാ ജനാര്ദനമ് । ഭുവര്ലോകം പ്രപദ്യന്തേ തത്രസ്ഥാ അപി കേശവമ് । ആരാധ്യ സ്വര്ഗതിം യാന്തി ക്രമാന്മുക്തിം വ്രജന്തി ച ।। ൭൦.
ഭൂലോകവാസികൾ എല്ലാവരും മുമ്പ് ജനാർദ്ദനനെ ആരാധിച്ച് ഭൂവർലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ താമസിക്കുന്നവർ കേശവനെ ആരാധിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു, പിന്നെ ക്രമമായി മോക്ഷം നേടുന്നു.
ഏവം മുക്തിപദേ വ്യാപ്തേ സര്വലോകൈസ്തഥൈവ ച । മുക്തിഭാജസ്തതോ ദേവാസ്തം ദധ്യുഃ പ്രയതാ ഹരിമ് ।। ൭൦.
ഇങ്ങനെ മോക്ഷപദം എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചപ്പോൾ, മോക്ഷം ലഭിക്കാൻ യോഗ്യരായ ദേവന്മാർ ഭക്തിയോടെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചു.
സോഽപി സര്വഗതത്വാച്ച പ്രാദുര്ഭൂതഃ സനാതനഃ । ഉവാച ബ്രൂത കിം കാര്യം സര്വയോഗിവരാഃ സുരാഃ ।। ൭൦.
അവൻ സർവ്വവ്യാപിയും ശാശ്വതനും ആയതിനാൽ പ്രത്യക്ഷനായി: 'എന്ത് ചെയ്യണം, യോഗികളിലും ദേവന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠരായവരേ, പറയൂ' എന്നു പറഞ്ഞു.
തേ തം പ്രണമ്യ ദേവേശമൂചുശ്ച പരമേശ്വരമ് । ദേവദേവ ജനഃ സര്വോ മുക്തിമാര്ഗേ വ്യവസ്ഥിതഃ । കഥം സൃഷ്ടിഃ പ്രഭവിതാ നരകേഷു ച കോ വസേത് ।। ൭൦.
അവർ ദേവാദിദേവനായ അവനോട് നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'ദേവദേവാ, എല്ലാവരും മോക്ഷമാർഗത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടക്കും? നരകങ്ങളിൽ ആരാണ് താമസിക്കുക?'
ഏവമുക്തസ്തതോ ദേവൈസ്താനുവാച ജനാര്ദനഃ । യുഗാനി ത്രീണി ബഹവോ മാമുപേഷ്യന്തി മാനവാഃ ।। ൭൦.
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ജനാർദ്ദനൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'മൂന്ന് യുഗങ്ങളിലും, അതിനപ്പുറവും, അനേകം കാലം മനുഷ്യർ എന്നെ സമീപിക്കും.'