രാജോവാച । പുത്രം മേ ദേഹി ദേവേശ വേദമന്ത്രവിശാരദമ് । യാജകം യജനാസക്തം കീര്ത്യാ യുക്തം ചിരായുഷമ് । അസംഖ്യാതഗുണം ചൈവ ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ് ।। ൫൫.
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ദേവാദിദേവനേ, വേദമന്ത്രങ്ങളില് പ്രാവീണ്യമുള്ള, യാഗങ്ങളില് താല്പര്യമുള്ള, കീര്ത്തിയുള്ള, ദീര്ഘായുസ്സുള്ള, അനവധി ഗുണങ്ങളുള്ള, പാവമില്ലാത്ത, ബ്രഹ്മസ്വഭാവമുള്ള ഒരു മകനെ എനിക്ക് നല്കണം.'
ഏവമുക്ത്വാ തതോ രാജാ പുനര്വചനമബ്രവീത് । മമാപ്യന്തേ ശുഭം സ്ഥാനം പ്രയച്ഛ പരമേശ്വര । യത്തന്മുനിപദം നാമ യത്ര ഗത്വാ ന ശോചതി ।। ൫൫.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാജാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'പരമേശ്വരനേ, എന്റെ ജീവിതാവസാനത്തില് ശുഭമായ ഒരു സ്ഥലം എനിക്ക് നല്കണം; അതാണ് മുനികളുടെ സ്ഥാനം എന്ന് പറയുന്നത്, അവിടെ ചെന്നാല് ആരും ദുഃഖിക്കാറില്ല.'
ഏവമസ്ത്വിതി തം ദേവഃ പ്രോക്ത്വാ ചാദര്ശനം ഗതഃ । തസ്യാപി രാജ്ഞഃ പുത്രോഽഭൂദ് വത്സപ്രീര്നാമ നാമതഃ ।। ൫൫.
ദേവന് 'അങ്ങനെ തന്നെ' എന്ന് പറഞ്ഞ് അദൃശ്യമാവുകയും, ആ രാജാവിന് വത്സപ്രീ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു മകന് ജനിക്കുകയും ചെയ്തു.
വേദവേദാങ്ഗസംപന്നോ യജ്ഞയാജീ ബഹുശ്രുതഃ । തസ്യ കീര്ത്തിര്മഹാരാജ വിസ്തൃതാ ധരണീതലേ ।। ൫൫.
അവന് വേദങ്ങളിലും അതിന്റെ ശാഖകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായിരുന്നു; യാഗങ്ങള് നടത്തി, അനേകം ശാസ്ത്രങ്ങളില് പഠിച്ചവനും. മഹാരാജാവേ, അവന്റെ കീര്ത്തി ഭൂമിയിലുടനീളം വ്യാപിച്ചു.
രാജാഽപി തം സുതം ലബ്ധ്വാ വിഷ്ണുദത്തം പ്രതാപിനമ് । ജഗാമ തപസേ യുക്തഃ സര്വദ്വന്ദ്വാന് പ്രഹായ സഃ ।। ൫൫.
അങ്ങനെയുള്ള മകനായ വിഷ്ണുദത്തനെ ലഭിച്ച രാജാവ്, എല്ലാ ദ്വന്ദങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സിന് സമര്പ്പിച്ചു.
ആരാധയാമാസ ഹരിം നിരാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ । ഹിമവത്പര്വതേ രമ്യേ സ്തുതിം കുര്വംസ്തദാ നൃപഃ ।। ൫൫.
അവന് ഉപവാസം പാലിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രിച്ച്, മനോഹരമായ ഹിമവത് പര്വ്വതത്തില് ഹരിയെ ആരാധിച്ചു; അപ്പോള് അവന് സ്തുതികള് രചിച്ചു.
ഭദ്രാശ്വ ഉവാച । കീദൃശീ സാ സ്തുതിര്ബ്രഹ്മന് യാം ചകാര സ പാര്ഥിവഃ । കിം ച തസ്യാഭവദ് ദേവം സ്തുവതഃ പുരുഷോത്തമമ് ।। ൫൫.
ഭദ്രാശ്വന് ചോദിച്ചു: 'ബ്രഹ്മനേ, ആ രാജാവ് എങ്ങനെയുള്ള സ്തുതി രചിച്ചു? പുരുഷോത്തമനായി ദേവനെ സ്തുതിച്ചപ്പോള് അവന് എന്ത് സംഭവിച്ചു?'
ദുര്വാസാ ഉവാച । ഹിമവന്തം സമാശ്രിത്യ രാജാ തദ്ഗതമാനസഃ । സ്തുതിം ചകാര ദേവായ വിഷ്ണവേ പ്രഭവിഷ്ണവേ ।। ൫൫.
ദുര്വാസന് പറഞ്ഞു: 'ഹിമവതിനെ ആശ്രയിച്ച്, രാജാവ് മനസ്സുകൊണ്ടു അവിടെ ലയിച്ച്, ശക്തനായ വിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിക്കാന് ഒരു സ്തുതി രചിച്ചു.'
രാജോവാച । ക്ഷരാക്ഷരം ക്ഷീരസമുദ്രശായിനം ക്ഷിതീധരം മൂര്തിമതാം പരം പദമ് । അതീന്ദ്രിയം വിശ്വഭുജാം പുരഃ കൃതം നിരാകൃതം സ്തൌമി ജനാര്ദനം പ്രഭുമ് ।। ൫൫.
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ക്ഷരവും അക്ഷരവുമായവനേ, പാല്ക്കടലില് വിശ്രമിക്കുന്നവനേ, ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നവനേ, ശരീരധാരികളില് പരമഗതിയായവനേ, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കപ്പുറമായവനേ, വിശ്വം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നവനേ, പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവുമായ ജനാര്ദനപ്രഭുവേ, ഞാന് നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു.'
ത്വമാദിദേവഃ പരമാര്ഥരൂപീ വിഭുഃ പുരാണഃ പുരുഷോത്തമശ്ച । അതീന്ദ്രിയോ വേദവിദാം പ്രധാനഃ പ്രപാഹി മാം ശങ്ഖഗദാസ്ത്രപാണേ ।। ൫൫.
നീ ആദിദേവനാണ്, പരമാര്ത്ഥസ്വരൂപനാണ്, സര്വ്വവ്യാപകനാണ്, പുരാതനനും പരമപുരുഷനും. ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കപ്പുറമുള്ളവനേ, വേദജ്ഞന്മാരില് പ്രധാനനേ, ശംഖം, ഗദ, ആയുധം കൈവശമുള്ളവനേ, എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
കൃതം ത്വയാ ദേവ സുരാസുരാണാം സംകീര്ത്യതേഽസൌ ച അനന്തമൂര്തേ । സൃഷ്ട്യര്ഥമേതത് തവ ദേവ വിഷ്ണോ ന ചേഷ്ടിതം കൂടഗതസ്യ തത്സ്യാത് ।। ൫൫.
ദേവനേ, ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും ഇടയില് നീ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങള് അനന്തരൂപനേ, എല്ലാം പറയപ്പെടുന്നു. ഈ സൃഷ്ടി നിന്റെ ഉദ്ദേശത്താലാണ്, വിഷ്ണോ; മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവന് ഒന്നും ചെയ്യാറില്ല.
തഥൈവ കൂര്മത്വമൃഗത്വമുച്ചൈ - സ്ത്വയാ കൃതം രൂപമനേകരൂപ । സര്വജ്ഞഭാവാദസകൃച്ച ജന്മ സംകീര്ത്ത്യതേ തേഽച്യുത നൈതദസ്തി ।। ൫൫.
അതുപോലെ, നീ കൂര്മവും വരാഹവും ഉള്പ്പെടെ അനേകം രൂപങ്ങള് സ്വീകരിച്ചു. സര്വ്വജ്ഞത്വം കൊണ്ടു, അച്യുതനേ, പലജന്മങ്ങള് നിന്നെക്കുറിച്ച് പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാല് യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് അവ ഇല്ല.
നൃസിംഹ നമോ വാമന ജമദഗ്നിനാമ ദശാസ്യഗോത്രാന്തക വാസുദേവ । നമോഽസ്തു തേ ബുദ്ധ കല്കിന് ഖഗേശ ശംഭോ നമസ്തേ വിബുധാരിനാശന ।। ൫൫.
നരസിംഹ, വാമന, ജമദഗ്നി എന്ന പേരിലുള്ളവനേ, പത്തുമുഖനായ രാവണന്റെ വംശത്തെ നശിപ്പിച്ചവനേ, വാസുദേവാ, ബുദ്ധനേ, കല്കിയേ, പക്ഷീരാജാവേ, ശംഭോ, അഭിമാനികളെയൊക്കെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു വന്ദനം.
നമോഽസ്തു നാരായണ പദ്മനാഭ നമോ നമസ്തേ പുരുഷോത്തമായ । നമഃ സമസ്താമരസങ്ഘപൂജ്യ നമോഽസ്തു തേ സര്വവിദാം പ്രധാന ।। ൫൫.
നാരായണാ, പദ്മനാഭാ, പരമപുരുഷാ, നിനക്കു വന്ദനം. എല്ലാ അമരന്മാരുടെയും ആരാധനയാർഹനായവനേ, സർവ്വജ്ഞന്മാരിൽ പ്രധാനനായവനേ, നിനക്കു വന്ദനം.
നമഃ കരാലാസ്യ നൃസിംഹമൂര്ത്തേ നമോ വിശാലാദ്രിസമാന കൂര്മ । നമഃ സമുദ്രപ്രതിമാന മത്സ്യ നമാമി ത്വാം ക്രോഡരൂപിനനന്ത ।। ൫൫.
ഭയങ്കരമായ മുഖമുള്ള നരസിംഹസ്വരൂപിയായവനേ, വലിയ പർവ്വതത്തിനെപ്പോലെയുള്ള കൂർമാവതാരമായവനേ, സമുദ്രംപോലെയുള്ള രൂപമുള്ള മത്സ്യാവതാരമായവനേ, കുരുമാനമായ അനന്താ, നിന്നെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
സൃഷ്ട്യര്ഥമേതത് തവ ദേവ ചേഷ്ടിതം ന മുഖ്യപക്ഷേ തവ മൂര്ത്തിതാ വിഭോ । അജാനതാ ധ്യാനമിദം പ്രകാശിതം നൈഭിര്വിനാ ലക്ഷ്യസേ ത്വം പുരാണ ।। ൫൫.
ദേവാ, ഈ പ്രവർത്തി സൃഷ്ടിക്കായാണ്. ഭഗവാന്റെ രൂപം മുഖ്യമായതല്ല. അറിയാത്തവർക്കായി ഈ ധ്യാനം വെളിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടതാണ്. അവരില്ലാതെ, പുരാതനനായ ഭഗവാനെ കാണാനാവില്ല.
ആദ്യോ മഖസ്ത്വം സ്വയമേവ വിഷ്ണോ മഖാങ്ഗഭൂതോഽസി ഹവിസ്ത്വമേവ । പശുര്ഭവാന് ഋത്വിഗിജ്യം ത്വമേവ ത്വാം ദേവസങ്ഘാ മുനയോ യജന്തി ।। ൫൫.
വിഷ്ണോ, യാഗത്തിന്റെ ആദിയുമാണ് നീ, യാഗത്തിന്റെ അവയവങ്ങളും നീ തന്നെയാണ്. ഹവിയും, യാഗപശുവും, യാജകനും, ആരാധ്യവസ്തുവും നീ തന്നെയാണ്. ദേവന്മാരും മുനിമാരും നിന്നെ ആരാധിക്കുന്നു.
യദേതസ്മിന് ജഗധ്രുവം ചലാചലം സുരാദികാലാനലസംസ്ഥമുത്തമമ് । ന ത്വം വിഭക്തോഽസി ജനാര്ദനേശ പ്രയച്ഛ സിദ്ധിം ഹൃദയേപ്സിതാം മേ ।। ൫൫.
ഈ ലോകത്തിൽ സ്ഥിരമായതോ ചലിക്കുന്നതോ, ദേവന്മാരും കാലവും അഗ്നിയും സ്ഥാപിച്ചതോ, അതെല്ലാം പരമമായതാണ്. ജനാർദ്ദനേശാ, നീ വിഭജിക്കപ്പെട്ടവനല്ല. എന്റെ ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സിദ്ധി ദയവായി നൽകണമേ.
നമഃ കമലപത്രാക്ഷ മൂര്ത്താമൂര്ത്ത നമോ ഹരേ । ശരണം ത്വാം പ്രപന്നോഽസ്മി സംസാരാന്മാം സമുദ്ധര ।। ൫൫.
കമലദളനയനനായവനേ, രൂപമുള്ളവനേ, രൂപരഹിതനായവനേ, ഹരിയേ, നിനക്കു വന്ദനം. ഞാൻ നിന്നിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
ഏവം സ്തുതസ്തദാ ദേവസ്തേന രാജ്ഞാ മഹാത്മനാ । വിശാലാമ്രതലസ്ഥേന തുതോഷ പരമേശ്വരഃ ।। ൫൫.
അങ്ങനെയെല്ലാം ആ മഹാത്മാവായ രാജാവു വിശാലമായ ആമ്പലത്തിന്റെ കീഴിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ പരമേശ്വരൻ സന്തോഷിച്ചു.
കുബ്ജരൂപീ തതോ ഭൂത്വാ ആജഗാമ ഹരിഃ സ്വയമ് । തസ്മിന്നാഗതമാത്രേ തു സീപ്യാമ്രഃ കുബ്ജകോഽഭവത് ।। ൫൫.
അപ്പോൾ ഹരി കുബ്ജരൂപം ധരിച്ച് സ്വയം അവിടെ എത്തി. അവൻ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ ആ ആമ്പലമരം കുബ്ജമായിത്തീർന്നു.
തം ദൃഷ്ട്വാ മഹദാശ്ചര്യം സ രാജാ സംശിതവ്രതഃ । വിശാലസ്യ കഥം കൌബ്ജ്യമിതി ചിന്താപരോഭവത് ।। ൫൫.
ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ട രാജാവു, വ്രതമനുഷ്ഠാനത്തിൽ ഉറച്ചവൻ, 'എങ്ങനെയാണ് ഈ വിശാലം കുബ്ജമായത്?' എന്ന ചിന്തയിൽ മുഴുകി.
തസ്യ ചിന്തയതോ ബുദ്ധിര്ബഭൌ തം ബ്രാഹ്മണം പ്രതി । അനേനാഗതമാത്രേണ കൃതമേതന്ന സംശയഃ ।। ൫൫.
അവൻ അങ്ങനെ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, ആ ബ്രാഹ്മണനെക്കുറിച്ച് അവനു ബോധം ലഭിച്ചു: 'ഇവൻ എത്തിച്ചേരുമ്പോഴാണ് ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്, സംശയമില്ല.'
തസ്മാദേഷൈവ ഭവിതാ ഭഗവാന് പുരുഷോത്തമഃ । ഏവമുക്ത്വാ നമശ്ചക്രേ തസ്യ വിപ്രസ്യ സ നൃപഃ ।। ൫൫.
അതുകൊണ്ട്, ഈ ബ്രാഹ്മണൻ തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ പുരുഷോത്തമൻ എന്നു രാജാവ് പറഞ്ഞു, അവനെ വണങ്ങി.
അനുഗ്രഹായ ഭഗവന് നൂനം ത്വം പുരുഷോത്തമഃ । ആഗതോഽസി സ്വരൂപം മേ ദര്ശയസ്വാധുനാ ഹരേ ।। ൫൫.
ഭഗവാനേ, നിസ്സംശയം നീ തന്നെയാണ് പുരുഷോത്തമൻ, അനുഗ്രഹത്തിനായി വന്നവൻ. ഹരിയേ, ഇപ്പോൾ നിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം എനിക്ക് കാണിക്കണമേ.
ഏവമുക്തസ്തദാ ദേവഃ ശങ്ഖചക്രഗദാധരഃ । ബഭൌ തത്പുരതഃ സൌമ്യോ വാക്യം ചേദമുവാച ഹ ।। ൫൫.
അങ്ങനെ രാജാവു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ കൈവശമുള്ള ദേവൻ മനോഹരമായ രൂപത്തിൽ അവന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
വരം വൃണീഷ്വ രാജേന്ദ്ര യത്തേ മനസി വര്തതേ । മയി പ്രസന്നേ ത്രൈലോക്യ തിലമാത്രമിദം നൃപ ।। ൫൫.
രാജാധിരാജാ, നിന്റെ മനസ്സിൽ എന്താണോ ആഗ്രഹം, അതു ചോദിക്കൂ. ഞാൻ സന്തോഷിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ഒരു എള്ളിനുള്ളിനോളം എന്തും നിനക്കു ലഭ്യമാകും.
ഏവമുക്തസ്തതോ രാജാ ഹര്ഷോത്ഫുല്ലിതലോചനഃ । മോക്ഷം പ്രയച്ഛ ദേവേശേത്യുക്ത്വാ നോവാച കിംചന ।। ൫൫.
അങ്ങനെ ദൈവം പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ കണ്ണുകൾ ആനന്ദത്തിൽ വിരിഞ്ഞു. 'ദേവേശാ, എനിക്ക് മോക്ഷം തരണമേ' എന്നുവെച്ചു, മറ്റൊന്നും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
ഏവമുക്തഃ സ ഭഗവാന് പുനര്വാക്യമുവാച ഹ । മയ്യാഗതേ വിശാലോഽയമാമ്രഃ കുബ്ജത്വമാഗതഃ । യസ്മാത് തസ്മാത് തീര്ഥമിദം കുബ്ജകാമ്രം ഭവിഷ്യതി ।। ൫൫.
അങ്ങനെ രാജാവു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭഗവാൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഇവിടെ വന്നപ്പോൾ ഈ ആമ്പലമരം കുബ്ജമായിത്തീർന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഈ സ്ഥലം ഇനി കുബ്ജകാമ്ര തീർഥം എന്നറിയപ്പെടും.'
തിര്യഗ്യോന്യാദയോഽപ്യസ്മിന് ബ്രാഹ്മണാന്താ യദി സ്വകമ് । കലേവരം ത്യജിഷ്യന്തി തേഷാം പഞ്ചശതാനി ച । വിമാനാനി ഭവിഷ്യന്തി യോഗിനാം മുക്തിരേവ ച ।। ൫൫.
ഇവിടെ, മൃഗജന്മം ഉൾപ്പെടെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ വരെ, ആരെങ്കിലും തങ്ങളുടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവർക്കായി അഞ്ചുനൂറ് ദിവ്യവിമാനങ്ങൾ ലഭിക്കും. യോഗികൾക്ക് മോക്ഷവും ലഭിക്കും.