തസ്യാപി സര്വരൂപാഃ സ്യുസ്തനയാഃ പഞ്ചഭോഗിനഃ । യഥാസംഖ്യേന പുത്രാസ്തു തേഷാമക്ഷാഭിധാനകാഃ ।। ൫൨.
അവനിക്കും എല്ലാ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള അഞ്ചു ആസ്വാദകർ എന്നിങ്ങനെ മക്കൾ ഉണ്ടായി; അവരുടെയെല്ലാം മക്കൾക്ക് 'അക്ഷ' എന്നായിരുന്നു പേര്.
ഏതേ പൂര്വം ദസ്യവഃ സ്യുസ്തതോ രാജ്ഞാ വശീകൃതാഃ । അമൂര്ത്താ ഇവ തേ സര്വേ ചക്രുരായതനം ശുഭമ് ।। ൫൨.
ഇവരാണ് മുമ്പ് കള്ളന്മാരായിരുന്നത്, പിന്നെ രാജാവിനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു; അവരൊക്കെയും രൂപമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ ഒരു മനോഹരമായ വാസസ്ഥലം നിർമ്മിച്ചു.
നവദ്ബാരം പുരം തസ്യ ത്വേകസ്തമ്ഭം ചതുഷ്പഥമ് । നദീസഹസ്ത്രസംകീര്ണ ജലകൃത്യ സമാസ്ഥിതമ് ।। ൫൨.
അവിടെയുള്ള നഗരത്തിന് ഒമ്പത് വാതിലുകളും, ഒരു തൂണും, നാലു വഴിത്താരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആയിരം നദികൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഒഴുകുന്ന, വെള്ളം നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു അത്.
തത്പുരം തേ പ്രവിവിശുരേകീഭൂതാസ്തതോ നവ । പുരുഷോ മൂര്ത്തിമാന് രാജാ പശുപാലോഽഭവത് ക്ഷണാത് ।। ൫൨.
അവ ഒമ്പതും ഒന്നായി ചേർന്ന് ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഉടൻ തന്നെ, ഒരു മനുഷ്യൻ രാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തുപോരാളിയും ആയ് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തതസ്തത്പുരസംസ്ഥസ്തു പശുപാലോ മഹാനൃപഃ । സംസൂച്യ വാചകാഞ്ഛബ്ദാന് വേദാന് സസ്മാര തത്പുരേ ।। ൫൨.
പിന്നീട്, ആ നഗരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന മഹാരാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തവനും വേദങ്ങൾ ഓർത്ത്, വേദപാരായണക്കാരുടെ വാക്കുകൾ സൂചിപ്പിച്ചു.
ആത്മസ്വരൂപിണോ നിത്യാസ്തദുക്താനി വ്രതാനി ച । നിയമാന് ക്രതവശ്ചൈവ സര്വാന് രാജാ ചകാര ഹ ।। ൫൨.
ആത്മസ്വരൂപമായും ശാശ്വതമായും പറയുന്ന എല്ലാ വ്രതങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും യാഗങ്ങളും രാജാവ് ആ നഗരത്തിൽ നിർവഹിച്ചു.
സ കദാചിന്നൃപഃ ഖിന്നഃ കര്മകാണ്ഡം പ്രരോചയന് । സര്വജ്ഞോ യോഗനിദ്രായാം സ്ഥിത്വാ പുത്രം സസര്ജ ഹ ।। ൫൨.
ഒരു ദിവസം, ആ രാജാവ് കര്മങ്ങള് പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചു. എല്ലാം അറിയുന്നവനായി യോഗനിദ്രയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഒരു പുത്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ചതുര്വക്ത്രം ചതുര്ബാഹും ചതുര്വേദം ചതുഷ്പഥമ് । തസ്മാദാരഭ്യ നൃപതേര്വശേ പശ്വാദയഃ സ്ഥിതാഃ ।। ൫൨.
നാലു മുഖം, നാലു കൈ, നാലു വേദം, നാലു വഴിത്താര — ഇവയോടെ ആ രാജാവിൽ നിന്നാണ് കന്നുകാലികളെയും മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം അവന്റെ അധികാരത്തിൽ ആയിത്തുടങ്ങിയത്.
തസ്മിന് സമുദ്രേ സ നൃപോ വനേ തസ്മിംസ്തഥൈവ ച । തൃണാദിഷു നൃപസ്സൈവ ഹസ്ത്യാദിഷു തഥൈവ ച । സമോഭവത് കര്മകാണ്ഡാദനുജ്ഞായ മഹാമതേ ।। ൫൨.
ആ സമുദ്രത്തിലും, ആ കാടിലും, പുല്ലുകളിലും, ആ രാജാവാണ് സാന്നിധ്യം പുലർത്തിയത്. ആനകളിലും മറ്റ് ജീവികളിലും പോലും, കര്മങ്ങള്ക്ക് അനുമതി നല്കി, അവൻ സമത്വത്തോടെ നിലകൊണ്ടു.
ഭദ്രാശ്വ ഉവാച । മത്പ്രശ്നവിഷയേ ബ്രഹ്മന് കഥേയം കഥിതാ ത്വയാ । തസ്യാ വിഭൂതിരഭവത് കസ്യ കേന കൃതേന ഹ ।। ൫൩.
ഭദ്രാശ്വൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മനേ, എന്റെ ചോദ്യം സംബന്ധിച്ച കഥ നീ പറഞ്ഞുതന്നു. അതിന്റെ മഹത്വം ആരുടേതാണ്? ആരാണ് അതു ചെയ്തതും എങ്ങനെയാണ് അതു സംഭവിച്ചതും?
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ആഗതേയം കഥാ ചിത്രാ സര്വസ്യ വിഷയേ സ്ഥിതാ । ത്വദ്ദേഹേ മമ ദേഹേ ച സര്വജന്തുഷു സാ സമാ ।। ൫൩.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഈ അത്ഭുതകരമായ കഥ എല്ലാവരെയും സംബന്ധിച്ചതാണ്. അതു നിന്റെ ശരീരത്തിലും, എന്റെ ശരീരത്തിലും, എല്ലാ ജീവികളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്യാം സംഭൂതിമിച്ഛന് യസ്തസ്യോപായം സ്വയം പരമ് । പശുപാലാത് സമുത്പന്നോ യശ്ചതുഷ്പാച്ചതുര്മുഖഃ ।। ൫൩.
ആ കഥയുടെ ഉത്ഭവം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിന്റെ ഉന്നത മാർഗം സ്വയം അന്വേഷിക്കണം. കന്നുകാലികളെ കാത്തവനിൽ നിന്നാണ് നാലുകാലികളുണ്ടായതും, അവരിൽ നിന്നാണ് നാലുമുഖൻ ജനിച്ചതും.
സ ഗുരുഃ സ കഥായാസ്തു തസ്യാശ്ചൈവ പ്രവര്ത്തകഃ । തസ്യ പുത്രഃ സ്വരോ നാമ സപ്തമൂര്തിംരസൌ സ്മൃതഃ ।। ൫൩.
അവനാണ് ആ കഥയുടെ ഗുരുവും ആരംഭിപ്പിക്കുന്നവനും. അവന്റെ പുത്രൻ സ്വര എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഏഴാമത്തെ രൂപമാണ്.
തേന പ്രോക്തം തു യത്കിംചിത് ചതുര്ണാം സാധനം നൃപ । ഋഗര്ഥാനാം ചതുര്ഭിസ്തേ തദ്ഭക്ത്യാരാധ്യതാം യയുഃ ।। ൫൩.
അവൻ പറഞ്ഞ നാലു ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള മാർഗങ്ങൾ, രാജാവേ, വേദാർത്ഥങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ ലയിച്ചവർ ആരാധിച്ച് അതിൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
ചതുര്ണാം പ്രഥമോ യസ്തു ചതുഃശ്രൃങ്ഗസമാസ്ഥിതഃ । വൃഷദ്വിതീയസ്തത്പ്രോക്തമാര്ഗേണൈവ തൃതീയകഃ । ചതുര്ഥസ്തത്പ്രണീതസ്താം പൂജ്യ ഭക്ത്യാ സുതം വ്രജേത് ।। ൫൩.
നാലുപേരിൽ ആദ്യൻ നാലു കൊമ്പുകളിലുമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് — അതാണ് കാള. രണ്ടാമൻ അവൻ പറഞ്ഞ വഴിയിൽ നടക്കുന്നു, മൂന്നാമൻ അതുപോലെ. നാലാമൻ അവന്റെ മാർഗത്തിൽ ഭക്തിയോടെ പുത്രനെ ആരാധിക്കുന്നു.
സപ്തമൂര്ത്തേസ്തു ചരിതം ശുശ്രുംവുഃ പ്രഥമം നൃപ । ബ്രഹ്മചര്യേണ വര്ത്തേത ദ്വിതീയോഽസ്യ സനാതനഃ ।। ൫൩.
ഏഴാമത്തെ രൂപത്തിന്റെ കൃത്യങ്ങൾ ആദ്യം കേട്ടിരുന്നു, രാജാവേ. രണ്ടാമൻ ശാശ്വതനായി ബ്രഹ്മചാര്യത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു.
തതോ ഭൃത്യാദിഭരണം വൃഷഭാരോഹണം ത്രിഷു । വനവാസശ്ച നിര്ദ്ദിഷ്ട ആത്മസ്ഥേ വൃഷഭേ സതി ।। ൫൩.
പിന്നീട്, ഭൃത്യന്മാരെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കൽ, മൂന്നുപേരിൽ കാളയെ കയറ്റം, കാടിൽ വാസം എന്നിവ ആത്മാവിൽ കാള നിലകൊള്ളുമ്പോൾ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
അഹമസ്മി വദത്യന്യശ്ചതുര്ദ്ധാ ഏകധാ ദ്വിധാ । ഭേദഭിന്നസഹോത്പന്നാസ്തസ്യാപത്യാനി ജജ്ഞിരേ ।। ൫൩.
മറ്റൊരാൾ 'ഞാനാണ്' എന്നിങ്ങനെ നാലായി, ഒന്നായി, രണ്ടായി പറയുന്നു. വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെയും വിഭജനം കൊണ്ടുമാണ് അവന്റെ സന്തതികൾ ജനിച്ചത്.
നിത്യാനിത്യസ്വരൂപാണി ദൃഷ്ട്വാ പൂര്വം ചതുര്മുഖഃ । ചിന്തയാമാസ ജനകം കഥം പശ്യാമ്യഹം നൃപ ।। ൫൩.
നിത്യവും അനിത്യവുമായ രൂപങ്ങൾ മുമ്പ് കണ്ട ശേഷം, നാലുമുഖൻ ചിന്തിച്ചു: 'എന്റെ ജനകനെ എങ്ങനെ കാണാം?' രാജാവേ.
മദീയസ്യ പിതുര്യേ ഹി ഗുണാ ആസന് മഹാത്മനഃ । ന തേ സമ്പ്രതി ദൃശ്യന്തേ സ്വരാപത്യേഷു കേഷുചിത് ।। ൫൩.
എന്റെ പിതാവായ മഹാത്മാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നതാണ്. ഇപ്പോൾ അവ സ്വരയുടെ സന്തതികളിൽ ചിലരിൽ കാണുന്നില്ല.
പിതുഃ പുത്രസ്യ യഃ പുത്രഃ സ പിതാമഹനാമവാന് । ഏവം ശ്രുതിഃ സ്ഥിതാ ചേയം സ്വരാപത്യേഷു നാന്യഥാ ।। ൫൩.
മകന്റെ മകൻ പിതാമഹന്റെ പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഈ രീതിയാണ് വംശപരമ്പരയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്, ഇതിന് വേറെയൊരു വ്യത്യാസമില്ല.
ക്വാപി സംപത്സ്യതേ ഭാവോ ദ്രഷ്ടവ്യശ്ചാപി തേ പിതാ । ഏവം നീതേഽപി കിം കാര്യമിതി ചിന്താപരോഽഭവത് ।। ൫൩.
എപ്പോഴോ ഈ ബന്ധം ഉണ്ടാകും; നീ നിന്റെ പിതാവിനെയും കാണണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്തിട്ടും, എന്ത് ചെയ്യണം എന്ന് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ വിചാരത്തിൽ മുഴുകി.
തസ്യ ചിന്തയതഃ ശസ്ത്രം പിതൃകം പുരതോ ബഭൌ । തേന ശസ്ത്രേണ തം രോഷാന്മമന്ഥ സ്വരമന്തികേ ।। ൫൩.
അവൻ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, പിതാവിന്റെ ആയുധം അവന്റെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട്, കോപത്തോടെ അവൻ സമീപത്തുള്ള സാരം ഉരുക്കി.
തസ്മിന് മഥിതമാത്രേ തു ശിരസ്തസ്യാപി ദുര്ഗ്രഹമ് । നാലികേരഫലാകാരം ചതുര്വക്ത്രോഽന്വപശ്യത ।। ൫൩.
അത് ഉരുക്കിയ ഉടനെ, പിടിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള, നാളികേരംപോലെയുള്ള, നാല് മുഖങ്ങളുള്ള ഒരു തല അവൻ കണ്ടു.
തച്ചാവൃതം പ്രധാനേന ദശധാ സംവൃതോ ബഭൌ । ചതുഷ്പാദേന ശസ്ത്രേണ ചിച്ഛേദ തിലകാണ്ഡവത് ।। ൫൩.
അത് പ്രധാനതത്ത്വം കൊണ്ട് പത്തു പടിയായി പൊതിഞ്ഞിരുന്നതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; നാലു വശമുള്ള ആയുധം കൊണ്ട് അവൻ അതിനെ എള്ള് കായപോലെ മുറിച്ചു.
പ്രകാമം തിലസംച്ഛിന്നേ തദമൂലൌ ന മേ ബഭൌ । അഹം ത്വഹം വദന് ഭൂതം തമപ്യേവമഥാച്ഛിനത് ।। ൫൩.
എള്ള് കായപോലെ മുഴുവനും മുറിച്ചപ്പോൾ, വേരിൽ ഒന്നും ശേഷിച്ചില്ല; എന്നിരുന്നാലും, 'ഞാനാണ് ഞാൻ' എന്ന് പറഞ്ഞ് ഒരു ജീവി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, അവനും അതിനെ അങ്ങനെ തന്നെ മുറിച്ചു.
തസ്മിന് ഛിന്നേ തദസ്യാംസേ ഹ്രസ്വമന്യമവേക്ഷത । അഹം ഭൂതാദി വഃ പഞ്ച വദന്തം ഭൂതിമന്തികാത് ।। ൫൩.
അത് മുറിച്ചപ്പോൾ, അതിന്റെ ഭാഗത്ത് മറ്റൊരു ചെറുതായുള്ള ജീവിയെ അവൻ കണ്ടു; 'ഞാൻ ഭൂതങ്ങളുടെ അഞ്ചു മൂലമാണ്' എന്ന് അടുത്ത് നിന്ന് പറയുന്നവനായി.
തമപ്യേവമഥോ ഛിത്ത്വാ പഞ്ചാശൂന്യമമീക്ഷത । കൃത്വാവകാശം തേ സര്വേ ജല്പന്ത ഇദമന്തികാത് ।। ൫൩.
അവനും അതിനെ അങ്ങനെ തന്നെ മുറിച്ചപ്പോൾ, അഞ്ചു മൂലതത്ത്വങ്ങളിൽ ശൂന്യതയെ അവൻ കണ്ടു; അവിടെ സ്ഥലം ഉണ്ടാക്കി, അവരൊക്കെയും അടുത്ത് നിന്ന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
തമപ്യസങ്ഗശസ്ത്രേണ ചിച്ഛേദ തിലകാണ്ഡവത് । തസ്മിംച്ഛിന്നേ ദശാംശേന ഹ്രസ്വമന്യമപശ്യത ।। ൫൩.
അവനും അതിനെ അസംഗമായ ആയുധം കൊണ്ട് എള്ള് കായപോലെ മുറിച്ചു; അത് മുറിച്ചപ്പോൾ, പത്തിൽ ഒന്ന് ഭാഗം ചെറുതായ മറ്റൊന്നിനെ അവൻ കണ്ടു.
പുരുഷം രൂപശസ്ത്രേണ തം ഛിത്ത്വാഽന്യമപശ്യത । തദ്വദ് ഹ്രസ്വം സിതം സൌമ്യം തമപ്യേവം തദാഽകരോത് ।। ൫൩.
രൂപം മുറിക്കുന്ന ആയുധം കൊണ്ട് ആ പുരുഷനെ മുറിച്ചപ്പോൾ, മറ്റൊരാളെ അവൻ കണ്ടു; അതുപോലെ തന്നെ, ചെറുതും വെളുപ്പും സൗമ്യവുമായ അതിനെയും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്തു.