ഗൃഹേ ഭൂസലിലം വഹ്നിഃ സുഖശീതശ്ച മാരുതഃ । സാവകാശാനി ശുഭ്രാണി പഞ്ചൈകോനഗുണാനി ച ।। ൫൧.
അവിടെ ഭവനത്തിൽ ഭൂമി, വെള്ളം, അഗ്നി, സുഖകരമായ തണലുള്ള കാറ്റ് എന്നിവയും, വിശുദ്ധമായ ഇടങ്ങളും, അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ ഓരോന്നിലും ഒറ്റ പ്രത്യേകതയോടുകൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏകൈവ തേഷാം സുചിരം സംവേഷ്ട്യാസജ്യസംസ്ഥിതാ । ഏവം സ പശുപാലോഽസൌ കൃതവാനഞ്ജസാ നൃപ ।। ൫൧.
അവരിൽ ഒരാൾ മാത്രം ദീർഘകാലം അവരെ ചുറ്റി ചേർന്നു നിന്നു; അങ്ങനെ ആ കാവൽക്കാരൻ അതെളുപ്പത്തിൽ ചെയ്തു, മഹാരാജാവേ.
തസ്യ തല്ലാഘവം ദൃഷ്ട്വാ രൂപം ച നൃപതേര്മൃധേ । ത്രിവര്ണഃ പുരുഷോ രാജന്നബ്രവീദ് രാജസത്തമമ് ।। ൫൧.
യുദ്ധത്തിൽ രാജാവിന്റെ വേഗവും രൂപവും കണ്ടപ്പോൾ, മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു പുരുഷൻ മഹാരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
ത്വത്പുത്രോഽസ്മി മഹാരാജ ബ്രൂഹി കിം കരവാണി തേ । അസ്മാഭിര്ബന്ധുമിച്ഛദ്ഭിര്ഭവന്തം നിശ്ചയഃ കൃതഃ ।। ൫൧.
'ഞാൻ നിന്റെ മകനാണ്, മഹാരാജാവേ. ഞാൻ നിനക്കു വേണ്ടി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറയൂ. ബന്ധുത്വം ആഗ്രഹിച്ച ഞങ്ങൾ നിന്നെ ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യമായി സ്വീകരിച്ചു.'
യദി നാമ കൃതാഃ സര്വേ വയം ദേവ പരാജിതാഃ । ഏവമേവ ശരീരേഷു ലീനാസ്തിഷ്ഠാമ പാര്ഥിവ ।। ൫൧.
'ദൈവമേ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും തോറ്റുപോയാലും, എങ്കിലും ഞങ്ങൾ ഈ ശരീരങ്ങളിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു, മഹാരാജാവേ.'
മര്യ്യേകേ തവ പുത്രത്വം ഗതേ സര്വേഷു സംഭവഃ । ഏവമുക്തസ്തതോ രാജാ തം നരം പുനരബ്രവീത് ।। ൫൧.
'നിന്റെ മക്കളിൽ ഒരാൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; എല്ലാവരും പോയാൽ പിന്നെയും അവിടെയുണ്ട്.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവ് വീണ്ടും ആ പുരുഷനോട് പറഞ്ഞു.
പുത്രോ ഭവതി മേ കര്ത്താ അന്യേഷാമപി സത്തമ । യുഷ്മത്സുഖൈര്നരൈര്ഭാവൈര്നാഹം ലിപ്യേ കദാചന ।। ൫൧.
'നീയും മറ്റുള്ളവരും എന്റെ മകനായി മാറുക, മഹാനായവനേ. നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദങ്ങളിലും സ്വഭാവങ്ങളിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും അകപ്പെടുന്നില്ല.'
ഏവമുക്ത്വാ സ നൃപതിസ്തമാത്മജമഥാകരോത് । തൈര്വിമുക്തഃ സ്വയം തേഷാം മധ്യേ സ വിരരാമ ഹ ।। ൫൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് അവനെ തന്റെ മകനാക്കി; അവരാൽ മോചിതനായ രാജാവ് അവരുടെയിടയിൽ വിശ്രമിച്ചു.
അഗസ്ത്യ ഉവാച । സ ത്രിവര്ണോ നൃപോത്സൃഷ്ടഃ സ്വതന്ത്രത്വാച്ച പാര്ഥിവ । അഹം നാമാനമസൃജത് പുത്രം പുത്രസ്ത്രിവര്ണകമ് ।। ൫൨.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: മൂന്നു നിറമുള്ള ആ പുരുഷൻ രാജാവിനാൽ മോചിതനായി സ്വതന്ത്രനായി; അവൻ 'അഹം' എന്ന പേരിൽ മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു മകൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്യാപി ചാഭവത് കന്യാ അവബോധസ്വരൂപിണീ । സാ തു വിജ്ഞാനദം പുത്രം മനോഹ്വം വിസസര്ജ ।। ൫൨.
അവനിക്കും ബോധത്തിന്റെ രൂപമായ ഒരു മകൾ ഉണ്ടായി; അവൾ വിജ്ഞാനം നൽകുന്ന 'മനോഹ്വ' എന്ന മകനെ പ്രസവിച്ചു.
തസ്യാപി സര്വരൂപാഃ സ്യുസ്തനയാഃ പഞ്ചഭോഗിനഃ । യഥാസംഖ്യേന പുത്രാസ്തു തേഷാമക്ഷാഭിധാനകാഃ ।। ൫൨.
അവനിക്കും എല്ലാ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള അഞ്ചു ആസ്വാദകർ എന്നിങ്ങനെ മക്കൾ ഉണ്ടായി; അവരുടെയെല്ലാം മക്കൾക്ക് 'അക്ഷ' എന്നായിരുന്നു പേര്.
ഏതേ പൂര്വം ദസ്യവഃ സ്യുസ്തതോ രാജ്ഞാ വശീകൃതാഃ । അമൂര്ത്താ ഇവ തേ സര്വേ ചക്രുരായതനം ശുഭമ് ।। ൫൨.
ഇവരാണ് മുമ്പ് കള്ളന്മാരായിരുന്നത്, പിന്നെ രാജാവിനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു; അവരൊക്കെയും രൂപമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ ഒരു മനോഹരമായ വാസസ്ഥലം നിർമ്മിച്ചു.
നവദ്ബാരം പുരം തസ്യ ത്വേകസ്തമ്ഭം ചതുഷ്പഥമ് । നദീസഹസ്ത്രസംകീര്ണ ജലകൃത്യ സമാസ്ഥിതമ് ।। ൫൨.
അവിടെയുള്ള നഗരത്തിന് ഒമ്പത് വാതിലുകളും, ഒരു തൂണും, നാലു വഴിത്താരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആയിരം നദികൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഒഴുകുന്ന, വെള്ളം നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു അത്.
തത്പുരം തേ പ്രവിവിശുരേകീഭൂതാസ്തതോ നവ । പുരുഷോ മൂര്ത്തിമാന് രാജാ പശുപാലോഽഭവത് ക്ഷണാത് ।। ൫൨.
അവ ഒമ്പതും ഒന്നായി ചേർന്ന് ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഉടൻ തന്നെ, ഒരു മനുഷ്യൻ രാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തുപോരാളിയും ആയ് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തതസ്തത്പുരസംസ്ഥസ്തു പശുപാലോ മഹാനൃപഃ । സംസൂച്യ വാചകാഞ്ഛബ്ദാന് വേദാന് സസ്മാര തത്പുരേ ।। ൫൨.
പിന്നീട്, ആ നഗരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന മഹാരാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തവനും വേദങ്ങൾ ഓർത്ത്, വേദപാരായണക്കാരുടെ വാക്കുകൾ സൂചിപ്പിച്ചു.
ആത്മസ്വരൂപിണോ നിത്യാസ്തദുക്താനി വ്രതാനി ച । നിയമാന് ക്രതവശ്ചൈവ സര്വാന് രാജാ ചകാര ഹ ।। ൫൨.
ആത്മസ്വരൂപമായും ശാശ്വതമായും പറയുന്ന എല്ലാ വ്രതങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും യാഗങ്ങളും രാജാവ് ആ നഗരത്തിൽ നിർവഹിച്ചു.
സ കദാചിന്നൃപഃ ഖിന്നഃ കര്മകാണ്ഡം പ്രരോചയന് । സര്വജ്ഞോ യോഗനിദ്രായാം സ്ഥിത്വാ പുത്രം സസര്ജ ഹ ।। ൫൨.
ഒരു ദിവസം, ആ രാജാവ് കര്മങ്ങള് പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചു. എല്ലാം അറിയുന്നവനായി യോഗനിദ്രയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഒരു പുത്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ചതുര്വക്ത്രം ചതുര്ബാഹും ചതുര്വേദം ചതുഷ്പഥമ് । തസ്മാദാരഭ്യ നൃപതേര്വശേ പശ്വാദയഃ സ്ഥിതാഃ ।। ൫൨.
നാലു മുഖം, നാലു കൈ, നാലു വേദം, നാലു വഴിത്താര — ഇവയോടെ ആ രാജാവിൽ നിന്നാണ് കന്നുകാലികളെയും മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം അവന്റെ അധികാരത്തിൽ ആയിത്തുടങ്ങിയത്.
തസ്മിന് സമുദ്രേ സ നൃപോ വനേ തസ്മിംസ്തഥൈവ ച । തൃണാദിഷു നൃപസ്സൈവ ഹസ്ത്യാദിഷു തഥൈവ ച । സമോഭവത് കര്മകാണ്ഡാദനുജ്ഞായ മഹാമതേ ।। ൫൨.
ആ സമുദ്രത്തിലും, ആ കാടിലും, പുല്ലുകളിലും, ആ രാജാവാണ് സാന്നിധ്യം പുലർത്തിയത്. ആനകളിലും മറ്റ് ജീവികളിലും പോലും, കര്മങ്ങള്ക്ക് അനുമതി നല്കി, അവൻ സമത്വത്തോടെ നിലകൊണ്ടു.
ഭദ്രാശ്വ ഉവാച । മത്പ്രശ്നവിഷയേ ബ്രഹ്മന് കഥേയം കഥിതാ ത്വയാ । തസ്യാ വിഭൂതിരഭവത് കസ്യ കേന കൃതേന ഹ ।। ൫൩.
ഭദ്രാശ്വൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മനേ, എന്റെ ചോദ്യം സംബന്ധിച്ച കഥ നീ പറഞ്ഞുതന്നു. അതിന്റെ മഹത്വം ആരുടേതാണ്? ആരാണ് അതു ചെയ്തതും എങ്ങനെയാണ് അതു സംഭവിച്ചതും?
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ആഗതേയം കഥാ ചിത്രാ സര്വസ്യ വിഷയേ സ്ഥിതാ । ത്വദ്ദേഹേ മമ ദേഹേ ച സര്വജന്തുഷു സാ സമാ ।। ൫൩.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഈ അത്ഭുതകരമായ കഥ എല്ലാവരെയും സംബന്ധിച്ചതാണ്. അതു നിന്റെ ശരീരത്തിലും, എന്റെ ശരീരത്തിലും, എല്ലാ ജീവികളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്യാം സംഭൂതിമിച്ഛന് യസ്തസ്യോപായം സ്വയം പരമ് । പശുപാലാത് സമുത്പന്നോ യശ്ചതുഷ്പാച്ചതുര്മുഖഃ ।। ൫൩.
ആ കഥയുടെ ഉത്ഭവം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിന്റെ ഉന്നത മാർഗം സ്വയം അന്വേഷിക്കണം. കന്നുകാലികളെ കാത്തവനിൽ നിന്നാണ് നാലുകാലികളുണ്ടായതും, അവരിൽ നിന്നാണ് നാലുമുഖൻ ജനിച്ചതും.
സ ഗുരുഃ സ കഥായാസ്തു തസ്യാശ്ചൈവ പ്രവര്ത്തകഃ । തസ്യ പുത്രഃ സ്വരോ നാമ സപ്തമൂര്തിംരസൌ സ്മൃതഃ ।। ൫൩.
അവനാണ് ആ കഥയുടെ ഗുരുവും ആരംഭിപ്പിക്കുന്നവനും. അവന്റെ പുത്രൻ സ്വര എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഏഴാമത്തെ രൂപമാണ്.
തേന പ്രോക്തം തു യത്കിംചിത് ചതുര്ണാം സാധനം നൃപ । ഋഗര്ഥാനാം ചതുര്ഭിസ്തേ തദ്ഭക്ത്യാരാധ്യതാം യയുഃ ।। ൫൩.
അവൻ പറഞ്ഞ നാലു ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള മാർഗങ്ങൾ, രാജാവേ, വേദാർത്ഥങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ ലയിച്ചവർ ആരാധിച്ച് അതിൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
ചതുര്ണാം പ്രഥമോ യസ്തു ചതുഃശ്രൃങ്ഗസമാസ്ഥിതഃ । വൃഷദ്വിതീയസ്തത്പ്രോക്തമാര്ഗേണൈവ തൃതീയകഃ । ചതുര്ഥസ്തത്പ്രണീതസ്താം പൂജ്യ ഭക്ത്യാ സുതം വ്രജേത് ।। ൫൩.
നാലുപേരിൽ ആദ്യൻ നാലു കൊമ്പുകളിലുമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് — അതാണ് കാള. രണ്ടാമൻ അവൻ പറഞ്ഞ വഴിയിൽ നടക്കുന്നു, മൂന്നാമൻ അതുപോലെ. നാലാമൻ അവന്റെ മാർഗത്തിൽ ഭക്തിയോടെ പുത്രനെ ആരാധിക്കുന്നു.
സപ്തമൂര്ത്തേസ്തു ചരിതം ശുശ്രുംവുഃ പ്രഥമം നൃപ । ബ്രഹ്മചര്യേണ വര്ത്തേത ദ്വിതീയോഽസ്യ സനാതനഃ ।। ൫൩.
ഏഴാമത്തെ രൂപത്തിന്റെ കൃത്യങ്ങൾ ആദ്യം കേട്ടിരുന്നു, രാജാവേ. രണ്ടാമൻ ശാശ്വതനായി ബ്രഹ്മചാര്യത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു.
തതോ ഭൃത്യാദിഭരണം വൃഷഭാരോഹണം ത്രിഷു । വനവാസശ്ച നിര്ദ്ദിഷ്ട ആത്മസ്ഥേ വൃഷഭേ സതി ।। ൫൩.
പിന്നീട്, ഭൃത്യന്മാരെയും മറ്റുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കൽ, മൂന്നുപേരിൽ കാളയെ കയറ്റം, കാടിൽ വാസം എന്നിവ ആത്മാവിൽ കാള നിലകൊള്ളുമ്പോൾ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
അഹമസ്മി വദത്യന്യശ്ചതുര്ദ്ധാ ഏകധാ ദ്വിധാ । ഭേദഭിന്നസഹോത്പന്നാസ്തസ്യാപത്യാനി ജജ്ഞിരേ ।। ൫൩.
മറ്റൊരാൾ 'ഞാനാണ്' എന്നിങ്ങനെ നാലായി, ഒന്നായി, രണ്ടായി പറയുന്നു. വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെയും വിഭജനം കൊണ്ടുമാണ് അവന്റെ സന്തതികൾ ജനിച്ചത്.
നിത്യാനിത്യസ്വരൂപാണി ദൃഷ്ട്വാ പൂര്വം ചതുര്മുഖഃ । ചിന്തയാമാസ ജനകം കഥം പശ്യാമ്യഹം നൃപ ।। ൫൩.
നിത്യവും അനിത്യവുമായ രൂപങ്ങൾ മുമ്പ് കണ്ട ശേഷം, നാലുമുഖൻ ചിന്തിച്ചു: 'എന്റെ ജനകനെ എങ്ങനെ കാണാം?' രാജാവേ.
മദീയസ്യ പിതുര്യേ ഹി ഗുണാ ആസന് മഹാത്മനഃ । ന തേ സമ്പ്രതി ദൃശ്യന്തേ സ്വരാപത്യേഷു കേഷുചിത് ।। ൫൩.
എന്റെ പിതാവായ മഹാത്മാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നതാണ്. ഇപ്പോൾ അവ സ്വരയുടെ സന്തതികളിൽ ചിലരിൽ കാണുന്നില്ല.