സാഽപി സ്ത്രീ സ്വേ വക്ഷസി ധാരയന്തീ സഹസ്ത്രസൂര്യപ്രതിമം വിശാലമ് । തസ്യാധരസ്ത്രിര്വികാരസ്ത്രിവര്ണ- സ്തം രാജാനം പശ്യ പരിഭ്രമന്തമ് ।। ൫൧.
ആ സ്ത്രീ, തന്റെ ചുണ്ടിൽ ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെയുള്ള വിശാലമായ രൂപം ചുമന്നിരുന്നു. അവളുടെ കീഴിൽ മൂന്ന് വ്യത്യാസങ്ങളും മൂന്ന് നിറങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ രാജാവിനെ കാണൂ, അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തൂഷ്ണീംഭൂതാ മൃതകല്പാ ഇവാസന് നൃപോഽപ്യസൌ തദ്വനം സംവിവേശ । തസ്മിന് പ്രവിഷ്ടേ സര്വ ഏതേ വിവിശു- ര്ഭയാദൈക്യം ഗതവന്തഃ ക്ഷണേന ।। ൫൧.
അവർ എല്ലാവരും മൃതകങ്ങളായി തൂഷ്ണീഭാവം സ്വീകരിച്ചു. ആ രാജാവ് ആ കാടിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ അകത്തു കടന്നപ്പോൾ, എല്ലാവരും ഭയത്താൽ ഒന്നായി ചേർന്നു.
തൈഃ സര്പൈഃ സ നൃപോ ദുര്വിനീതൈഃ സംവേഷ്ടിതോ ദസ്യുഭിശ്ചിന്തയാനഃ । കഥം ചൈതേന ഭവിഷ്യന്തി യേന കഥം ചൈതേ സംസൃതാഃ സംഭവേയുഃ ।। ൫൧.
അവിടെയുള്ള അക്രമിയായ പാമ്പുകളും കള്ളരും രാജാവിനെ ചുറ്റി. 'ഇവരുടെ ഭാവി എങ്ങനെയാകും? ഇവർ എങ്ങനെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു?' എന്ന് രാജാവ് ചിന്തിച്ചു.
ഏവം രാജ്ഞശ്ചിന്തയതസ്ത്രിവര്ണഃ പുരുഷഃ പരഃ । ശ്വേതം രക്തം തഥാ കൃഷ്ണം ത്രിവര്ണം ധാരയന്നരഃ ।। ൫൧.
അങ്ങനെ രാജാവ് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മൂന്ന് നിറങ്ങൾ—വെള്ള, ചുവപ്പ്, കറുപ്പ്—ഉള്ള ഒരു ഉത്തമപുരുഷൻ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
സ സംജ്ഞാം കൃതവാന് മഹ്യമപരോഽഥ ക്വ യാസ്യസി । ഏവം തസ്യ ബ്രുവാണസ്യ മഹന്നാമ വ്യജായത ।। ൫൧.
അവൻ എനിക്ക് ഒരു അടയാളം കാണിച്ചു, പിന്നെ ചോദിച്ചു: 'നീ എവിടേക്ക് പോകുന്നു?' അങ്ങനെ അവൻ സംസാരിച്ചപ്പോൾ ഒരു വലിയ പേര് അവിടെ ഉദിച്ചു.
തേനാപി രാജാ സംവീതഃ സ ബുധ്യസ്വേതി ചാബ്രവീത് । ഏവമുക്തേ തതഃ സ്ത്രീ തു തം രാജാനം രുരോധ ഹ ।। ൫൧.
അവൻ രാജാവിനെ ചുറ്റി നിന്നു, 'എഴുന്നേൽക്കൂ' എന്നും പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഒരു സ്ത്രീ രാജാവിനെ പിടിച്ചു തടഞ്ഞു.
മായാതതം തം മാ ഭൈഷ്ട തതോഽന്യഃ പുരുഷോ നൃപമ് । സംവേഷ്ട്യ സ്ഥിതവാന് വീരസ്തതഃ സര്വേശ്വരേശ്വരഃ ।। ൫൧.
മായയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന രാജാവിനോട് മറ്റൊരു പുരുഷൻ പറഞ്ഞു: 'ഭയപ്പെടേണ്ട.' പിന്നെ ഒരു വീരൻ രാജാവിനെ ചുറ്റി ഉറച്ചുനിന്നു—അവൻ എല്ലാ ദൈവങ്ങളുടെയും ദൈവൻ ആയിരുന്നു.
തതോഽന്യേ പഞ്ച പുരുഷാ ആഗത്യ നൃപസത്തമമ് । സംവിഷ്ട്യ സംസ്ഥിതാഃ സര്വേ തതോ രാജാ വിരോധിതഃ ।। ൫൧.
അതിനുശേഷം അഞ്ചു പുരുഷന്മാർ കൂടി ആ മഹാരാജാവിന്റെ അടുത്തെത്തി; അവരും രാജാവിനെ ചുറ്റി നിന്നു. അങ്ങനെ രാജാവ് പൂർണ്ണമായി തടയപ്പെട്ടു.
രുദ്ധേ രാജനി തേ സര്വേ ഏകീഭൂതാസ്തു ദസ്യവഃ । മഥിതും ശസ്ത്രമാദായ ലീനാഽന്യോഽന്യം തതോ ഭയാത് ।। ൫൧.
രാജാവ് തടയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ കള്ളന്മാർ എല്ലാവരും ഒന്നായി ചേർന്നു; ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് ആക്രമിക്കാൻ തയ്യാറായി, ഭയത്താൽ പരസ്പരം മറഞ്ഞു.
തൈര്ലീനൈര്നൃപര്തേര്വേശ്മ ബഭൌ പരമശോഭനമ് । അന്യേഷാമപി പാപാനാം കോടിഃ സാഗ്രാഭവന്നൃപ ।। ൫൧.
അവരെല്ലാം മറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരം അത്യന്തം ഭംഗിയായി പ്രകാശിച്ചു; കൂടാതെ, മറ്റൊരു കോടിക്കും അതിലധികം ദുഷ്ടന്മാർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, മഹാരാജാവേ.
ഗൃഹേ ഭൂസലിലം വഹ്നിഃ സുഖശീതശ്ച മാരുതഃ । സാവകാശാനി ശുഭ്രാണി പഞ്ചൈകോനഗുണാനി ച ।। ൫൧.
അവിടെ ഭവനത്തിൽ ഭൂമി, വെള്ളം, അഗ്നി, സുഖകരമായ തണലുള്ള കാറ്റ് എന്നിവയും, വിശുദ്ധമായ ഇടങ്ങളും, അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ ഓരോന്നിലും ഒറ്റ പ്രത്യേകതയോടുകൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏകൈവ തേഷാം സുചിരം സംവേഷ്ട്യാസജ്യസംസ്ഥിതാ । ഏവം സ പശുപാലോഽസൌ കൃതവാനഞ്ജസാ നൃപ ।। ൫൧.
അവരിൽ ഒരാൾ മാത്രം ദീർഘകാലം അവരെ ചുറ്റി ചേർന്നു നിന്നു; അങ്ങനെ ആ കാവൽക്കാരൻ അതെളുപ്പത്തിൽ ചെയ്തു, മഹാരാജാവേ.
തസ്യ തല്ലാഘവം ദൃഷ്ട്വാ രൂപം ച നൃപതേര്മൃധേ । ത്രിവര്ണഃ പുരുഷോ രാജന്നബ്രവീദ് രാജസത്തമമ് ।। ൫൧.
യുദ്ധത്തിൽ രാജാവിന്റെ വേഗവും രൂപവും കണ്ടപ്പോൾ, മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു പുരുഷൻ മഹാരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
ത്വത്പുത്രോഽസ്മി മഹാരാജ ബ്രൂഹി കിം കരവാണി തേ । അസ്മാഭിര്ബന്ധുമിച്ഛദ്ഭിര്ഭവന്തം നിശ്ചയഃ കൃതഃ ।। ൫൧.
'ഞാൻ നിന്റെ മകനാണ്, മഹാരാജാവേ. ഞാൻ നിനക്കു വേണ്ടി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറയൂ. ബന്ധുത്വം ആഗ്രഹിച്ച ഞങ്ങൾ നിന്നെ ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യമായി സ്വീകരിച്ചു.'
യദി നാമ കൃതാഃ സര്വേ വയം ദേവ പരാജിതാഃ । ഏവമേവ ശരീരേഷു ലീനാസ്തിഷ്ഠാമ പാര്ഥിവ ।। ൫൧.
'ദൈവമേ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും തോറ്റുപോയാലും, എങ്കിലും ഞങ്ങൾ ഈ ശരീരങ്ങളിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു, മഹാരാജാവേ.'
മര്യ്യേകേ തവ പുത്രത്വം ഗതേ സര്വേഷു സംഭവഃ । ഏവമുക്തസ്തതോ രാജാ തം നരം പുനരബ്രവീത് ।। ൫൧.
'നിന്റെ മക്കളിൽ ഒരാൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; എല്ലാവരും പോയാൽ പിന്നെയും അവിടെയുണ്ട്.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവ് വീണ്ടും ആ പുരുഷനോട് പറഞ്ഞു.
പുത്രോ ഭവതി മേ കര്ത്താ അന്യേഷാമപി സത്തമ । യുഷ്മത്സുഖൈര്നരൈര്ഭാവൈര്നാഹം ലിപ്യേ കദാചന ।। ൫൧.
'നീയും മറ്റുള്ളവരും എന്റെ മകനായി മാറുക, മഹാനായവനേ. നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദങ്ങളിലും സ്വഭാവങ്ങളിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും അകപ്പെടുന്നില്ല.'
ഏവമുക്ത്വാ സ നൃപതിസ്തമാത്മജമഥാകരോത് । തൈര്വിമുക്തഃ സ്വയം തേഷാം മധ്യേ സ വിരരാമ ഹ ।। ൫൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് അവനെ തന്റെ മകനാക്കി; അവരാൽ മോചിതനായ രാജാവ് അവരുടെയിടയിൽ വിശ്രമിച്ചു.
അഗസ്ത്യ ഉവാച । സ ത്രിവര്ണോ നൃപോത്സൃഷ്ടഃ സ്വതന്ത്രത്വാച്ച പാര്ഥിവ । അഹം നാമാനമസൃജത് പുത്രം പുത്രസ്ത്രിവര്ണകമ് ।। ൫൨.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: മൂന്നു നിറമുള്ള ആ പുരുഷൻ രാജാവിനാൽ മോചിതനായി സ്വതന്ത്രനായി; അവൻ 'അഹം' എന്ന പേരിൽ മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു മകൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്യാപി ചാഭവത് കന്യാ അവബോധസ്വരൂപിണീ । സാ തു വിജ്ഞാനദം പുത്രം മനോഹ്വം വിസസര്ജ ।। ൫൨.
അവനിക്കും ബോധത്തിന്റെ രൂപമായ ഒരു മകൾ ഉണ്ടായി; അവൾ വിജ്ഞാനം നൽകുന്ന 'മനോഹ്വ' എന്ന മകനെ പ്രസവിച്ചു.
തസ്യാപി സര്വരൂപാഃ സ്യുസ്തനയാഃ പഞ്ചഭോഗിനഃ । യഥാസംഖ്യേന പുത്രാസ്തു തേഷാമക്ഷാഭിധാനകാഃ ।। ൫൨.
അവനിക്കും എല്ലാ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള അഞ്ചു ആസ്വാദകർ എന്നിങ്ങനെ മക്കൾ ഉണ്ടായി; അവരുടെയെല്ലാം മക്കൾക്ക് 'അക്ഷ' എന്നായിരുന്നു പേര്.
ഏതേ പൂര്വം ദസ്യവഃ സ്യുസ്തതോ രാജ്ഞാ വശീകൃതാഃ । അമൂര്ത്താ ഇവ തേ സര്വേ ചക്രുരായതനം ശുഭമ് ।। ൫൨.
ഇവരാണ് മുമ്പ് കള്ളന്മാരായിരുന്നത്, പിന്നെ രാജാവിനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു; അവരൊക്കെയും രൂപമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ ഒരു മനോഹരമായ വാസസ്ഥലം നിർമ്മിച്ചു.
നവദ്ബാരം പുരം തസ്യ ത്വേകസ്തമ്ഭം ചതുഷ്പഥമ് । നദീസഹസ്ത്രസംകീര്ണ ജലകൃത്യ സമാസ്ഥിതമ് ।। ൫൨.
അവിടെയുള്ള നഗരത്തിന് ഒമ്പത് വാതിലുകളും, ഒരു തൂണും, നാലു വഴിത്താരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആയിരം നദികൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഒഴുകുന്ന, വെള്ളം നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു അത്.
തത്പുരം തേ പ്രവിവിശുരേകീഭൂതാസ്തതോ നവ । പുരുഷോ മൂര്ത്തിമാന് രാജാ പശുപാലോഽഭവത് ക്ഷണാത് ।। ൫൨.
അവ ഒമ്പതും ഒന്നായി ചേർന്ന് ആ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഉടൻ തന്നെ, ഒരു മനുഷ്യൻ രാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തുപോരാളിയും ആയ് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തതസ്തത്പുരസംസ്ഥസ്തു പശുപാലോ മഹാനൃപഃ । സംസൂച്യ വാചകാഞ്ഛബ്ദാന് വേദാന് സസ്മാര തത്പുരേ ।। ൫൨.
പിന്നീട്, ആ നഗരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന മഹാരാജാവും കന്നുകാലികളെ കാത്തവനും വേദങ്ങൾ ഓർത്ത്, വേദപാരായണക്കാരുടെ വാക്കുകൾ സൂചിപ്പിച്ചു.
ആത്മസ്വരൂപിണോ നിത്യാസ്തദുക്താനി വ്രതാനി ച । നിയമാന് ക്രതവശ്ചൈവ സര്വാന് രാജാ ചകാര ഹ ।। ൫൨.
ആത്മസ്വരൂപമായും ശാശ്വതമായും പറയുന്ന എല്ലാ വ്രതങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും യാഗങ്ങളും രാജാവ് ആ നഗരത്തിൽ നിർവഹിച്ചു.
സ കദാചിന്നൃപഃ ഖിന്നഃ കര്മകാണ്ഡം പ്രരോചയന് । സര്വജ്ഞോ യോഗനിദ്രായാം സ്ഥിത്വാ പുത്രം സസര്ജ ഹ ।। ൫൨.
ഒരു ദിവസം, ആ രാജാവ് കര്മങ്ങള് പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചു. എല്ലാം അറിയുന്നവനായി യോഗനിദ്രയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഒരു പുത്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ചതുര്വക്ത്രം ചതുര്ബാഹും ചതുര്വേദം ചതുഷ്പഥമ് । തസ്മാദാരഭ്യ നൃപതേര്വശേ പശ്വാദയഃ സ്ഥിതാഃ ।। ൫൨.
നാലു മുഖം, നാലു കൈ, നാലു വേദം, നാലു വഴിത്താര — ഇവയോടെ ആ രാജാവിൽ നിന്നാണ് കന്നുകാലികളെയും മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം അവന്റെ അധികാരത്തിൽ ആയിത്തുടങ്ങിയത്.
തസ്മിന് സമുദ്രേ സ നൃപോ വനേ തസ്മിംസ്തഥൈവ ച । തൃണാദിഷു നൃപസ്സൈവ ഹസ്ത്യാദിഷു തഥൈവ ച । സമോഭവത് കര്മകാണ്ഡാദനുജ്ഞായ മഹാമതേ ।। ൫൨.
ആ സമുദ്രത്തിലും, ആ കാടിലും, പുല്ലുകളിലും, ആ രാജാവാണ് സാന്നിധ്യം പുലർത്തിയത്. ആനകളിലും മറ്റ് ജീവികളിലും പോലും, കര്മങ്ങള്ക്ക് അനുമതി നല്കി, അവൻ സമത്വത്തോടെ നിലകൊണ്ടു.
ഭദ്രാശ്വ ഉവാച । മത്പ്രശ്നവിഷയേ ബ്രഹ്മന് കഥേയം കഥിതാ ത്വയാ । തസ്യാ വിഭൂതിരഭവത് കസ്യ കേന കൃതേന ഹ ।। ൫൩.
ഭദ്രാശ്വൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മനേ, എന്റെ ചോദ്യം സംബന്ധിച്ച കഥ നീ പറഞ്ഞുതന്നു. അതിന്റെ മഹത്വം ആരുടേതാണ്? ആരാണ് അതു ചെയ്തതും എങ്ങനെയാണ് അതു സംഭവിച്ചതും?