പുഷ്പഭദ്രാ നദീ യത്ര ശിലാ ചിത്രശിലാ തഥാ । വടോ ഭദ്രവടോ യത്ര തത്ര തസ്യാശ്രമോ ബഭൌ । തത്രോപരി മഹത് തസ്യ ചരിതം സംഭവിഷ്യതി ।। ൫൧.
പുഷ്പഭദ്രാ നദി ഒഴുകുന്ന സ്ഥലവും, മനോഹരമായ കല്ലുകളും, ഭദ്രവടമരവും നിലകൊള്ളുന്ന സ്ഥലത്താണ് അവന്റെ ആശ്രമം തിളങ്ങിയത്. അവിടെ, അവന്റെ വലിയൊരു സംഭവവും നടക്കും.
ധരണ്യുവാച । ബഹുകല്പസഹസ്ത്രാണി വ്രതസ്യാസ്യ സനാതന । മയാ കൃതസ്യ തപസസ്തന്മയാ വിസ്മൃതം പ്രഭോ ।। ൫൧.
ഭൂമി പറഞ്ഞു: അനേകം കല്പസഹസ്രങ്ങൾ ഈ പുരാതന വ്രതവും തപസ്സും ഞാൻ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്, പ്രഭോ, പക്ഷേ ഞാൻ അതു മറന്നുപോയിരുന്നു.
ഇദാനീം ത്വത്പ്രസാദേന സ്മരണം പ്രാക്തനം മമ । ജാതം ജാതിസ്മരാ ചാസ്മി വിശോകാ പരമേശ്വര ।। ൫൧.
ഇപ്പോൾ, നിന്റെ കൃപയാൽ, എന്റെ പഴയ ഓർമ്മകൾ വീണ്ടും ഉണർന്നു. ഞാൻ ജന്മങ്ങൾ ഓർക്കുന്നവളായി, ദുഃഖമില്ലാതെ, പരമേശ്വരാ.
യദി നാമ പരം ദേവ കൌതുകം ഹൃദി വര്തതേ । അഗസ്ത്യഃ പുനരാഗത്യ ഭദ്രാശ്വസ്യ നിവേശനമ് । യച്ചകാര സ രാജാ ച തന്മമാചക്ഷ്വ ഭൂധര ।। ൫൧.
ദൈവമേ, എങ്കിൽ, നിന്റെ മനസ്സിൽ ഇനിയും കൗതുകം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അഗസ്ത്യൻ വീണ്ടും ഭദ്രാശ്വന്റെ വാസസ്ഥലത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ അവൻ ചെയ്തതും, ആ രാജാവ് ചെയ്തതും, ഭൂധരാ, ദയവായി പറയൂ.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । പ്രത്യാഗതമൃഷിം ദൃഷ്ട്വാ ഭദ്രാശ്വഃ ശ്വേതവാഹനഃ । വരാസനഗതം ദൃഷ്ട്വാ കൃത്വാ പൂജാം വിശേഷതഃ । അപൃച്ഛന്മോക്ഷധര്മാഖ്യം പ്രശ്നം സകലധാരിണി ।। ൫൧.
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു: അഗസ്ത്യൻ തിരിച്ചെത്തിയതിനെ കണ്ടു, ഭദ്രാശ്വൻ, വെള്ളപ്പടയുള്ളവൻ, അവനെ ഉത്തമാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതും, പ്രത്യേകമായി പൂജ ചെയ്തതും കണ്ടു. പിന്നെ, മോക്ഷധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ചോദ്യം അവനോട് ചോദിച്ചു, സകലഭാരവാഹി.
ഭദ്രാശ്വ ഉവാച । ഭഗവന് കര്മണാ കേന ഛിദ്യതേ ഭവസംസൃതിഃ । കിം വാ കൃത്വാ ന ശോചന്തി മൂര്ത്താമൂര്ത്തോപപത്തിഷു ।। ൫൧.
ഭദ്രാശ്വൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ, ഏത് കര്മ്മം ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ജന്മമരണചക്രം അവസാനിക്കുന്നത്? എന്ത് ചെയ്താൽ, ശരീരമുള്ളതിലും ഇല്ലാത്തതിലും ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല?
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ശ്രൃണു രാജന് കഥാം ദിവ്യാം ദൂരാസന്നവ്യവസ്ഥിതാമ് । ദൃശ്യാദൃശ്യവിഭാഗോത്ഥാം സമാഹിതമനാ നൃപ ।। ൫൧.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ദൂരെയും അടുത്തും നിലകൊള്ളുന്ന, ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായ ഭേദത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ദിവ്യകഥ കേൾക്കൂ. മനസ്സോടെ ശ്രദ്ധിക്കൂ, രാജാവേ.
നാഹോ ന രാത്രിര്ന ദിശോഽദിശശ്ച ന ദ്യൌര്ന ദേവാ ന ദിനം ന സൂര്യഃ । തസ്മിന് കാലേ പശുപാലേതി രാജാ സ പാലയാമാസ പശൂനനേകാന് ।। ൫൧.
അവിടെ neither പകലോ രാത്രിയോ ദിശകളോ ഇടദിശകളോ ആകാശമോ ദേവന്മാരോ പകലോ സൂര്യനോ ഇല്ലായിരുന്നു. ആ സമയത്ത്, പശുപാലൻ എന്ന രാജാവ് അനേകം പശുക്കളെ കാത്തു.
താന് പാലയന് സ കദാചിദ് ദിദൃക്ഷുഃ പൂര്വം സമുദ്രം ച ജഗാമ തൂര്ണമ് । അനന്തപാരസ്യ മഹോദധേസ്തു തീരേ വനം തത്ര വസന്തി സര്പാഃ ।। ൫൧.
അവയെ കാത്തിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരിക്കൽ കിഴക്കൻ സമുദ്രം കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, വേഗത്തിൽ അവിടെ ചെന്നു. അതി വിശാലമായ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത്, പാമ്പുകൾ താമസിക്കുന്ന ഒരു കാടുണ്ടായിരുന്നു.
അഷ്ടൌ ദ്രുമാഃ കാമവഹാ നദീ ച തുര്യക് ചോദ്ര്ധ്വം ബഭ്രമുസ്തത്ര ചാന്യേ । പഞ്ച പ്രധാനാഃ പുരുഷാസ്തഥൈകാം സ്ത്രിയം ബിഭ്രതേ തേജസാ ദീപ്യമാനാമ് ।। ൫൧.
അവിടെ എട്ട് ആശംസാനിറവേറ്റുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഒരു നദിയും ഉണ്ടായിരുന്നു. മുകളിൽ പക്ഷികൾ പറന്നുനടന്നു; മറ്റു ചിലരും ഉണ്ടായിരുന്നു. അഞ്ചു പ്രധാന പുരുഷന്മാർ, തേജസ്സോടെ തിളങ്ങുന്ന ഒരു സ്ത്രീയെ ചുമന്നിരുന്നു.
സാഽപി സ്ത്രീ സ്വേ വക്ഷസി ധാരയന്തീ സഹസ്ത്രസൂര്യപ്രതിമം വിശാലമ് । തസ്യാധരസ്ത്രിര്വികാരസ്ത്രിവര്ണ- സ്തം രാജാനം പശ്യ പരിഭ്രമന്തമ് ।। ൫൧.
ആ സ്ത്രീ, തന്റെ ചുണ്ടിൽ ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെയുള്ള വിശാലമായ രൂപം ചുമന്നിരുന്നു. അവളുടെ കീഴിൽ മൂന്ന് വ്യത്യാസങ്ങളും മൂന്ന് നിറങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ആ രാജാവിനെ കാണൂ, അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തൂഷ്ണീംഭൂതാ മൃതകല്പാ ഇവാസന് നൃപോഽപ്യസൌ തദ്വനം സംവിവേശ । തസ്മിന് പ്രവിഷ്ടേ സര്വ ഏതേ വിവിശു- ര്ഭയാദൈക്യം ഗതവന്തഃ ക്ഷണേന ।। ൫൧.
അവർ എല്ലാവരും മൃതകങ്ങളായി തൂഷ്ണീഭാവം സ്വീകരിച്ചു. ആ രാജാവ് ആ കാടിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ അകത്തു കടന്നപ്പോൾ, എല്ലാവരും ഭയത്താൽ ഒന്നായി ചേർന്നു.
തൈഃ സര്പൈഃ സ നൃപോ ദുര്വിനീതൈഃ സംവേഷ്ടിതോ ദസ്യുഭിശ്ചിന്തയാനഃ । കഥം ചൈതേന ഭവിഷ്യന്തി യേന കഥം ചൈതേ സംസൃതാഃ സംഭവേയുഃ ।। ൫൧.
അവിടെയുള്ള അക്രമിയായ പാമ്പുകളും കള്ളരും രാജാവിനെ ചുറ്റി. 'ഇവരുടെ ഭാവി എങ്ങനെയാകും? ഇവർ എങ്ങനെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു?' എന്ന് രാജാവ് ചിന്തിച്ചു.
ഏവം രാജ്ഞശ്ചിന്തയതസ്ത്രിവര്ണഃ പുരുഷഃ പരഃ । ശ്വേതം രക്തം തഥാ കൃഷ്ണം ത്രിവര്ണം ധാരയന്നരഃ ।। ൫൧.
അങ്ങനെ രാജാവ് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മൂന്ന് നിറങ്ങൾ—വെള്ള, ചുവപ്പ്, കറുപ്പ്—ഉള്ള ഒരു ഉത്തമപുരുഷൻ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
സ സംജ്ഞാം കൃതവാന് മഹ്യമപരോഽഥ ക്വ യാസ്യസി । ഏവം തസ്യ ബ്രുവാണസ്യ മഹന്നാമ വ്യജായത ।। ൫൧.
അവൻ എനിക്ക് ഒരു അടയാളം കാണിച്ചു, പിന്നെ ചോദിച്ചു: 'നീ എവിടേക്ക് പോകുന്നു?' അങ്ങനെ അവൻ സംസാരിച്ചപ്പോൾ ഒരു വലിയ പേര് അവിടെ ഉദിച്ചു.
തേനാപി രാജാ സംവീതഃ സ ബുധ്യസ്വേതി ചാബ്രവീത് । ഏവമുക്തേ തതഃ സ്ത്രീ തു തം രാജാനം രുരോധ ഹ ।। ൫൧.
അവൻ രാജാവിനെ ചുറ്റി നിന്നു, 'എഴുന്നേൽക്കൂ' എന്നും പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഒരു സ്ത്രീ രാജാവിനെ പിടിച്ചു തടഞ്ഞു.
മായാതതം തം മാ ഭൈഷ്ട തതോഽന്യഃ പുരുഷോ നൃപമ് । സംവേഷ്ട്യ സ്ഥിതവാന് വീരസ്തതഃ സര്വേശ്വരേശ്വരഃ ।। ൫൧.
മായയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന രാജാവിനോട് മറ്റൊരു പുരുഷൻ പറഞ്ഞു: 'ഭയപ്പെടേണ്ട.' പിന്നെ ഒരു വീരൻ രാജാവിനെ ചുറ്റി ഉറച്ചുനിന്നു—അവൻ എല്ലാ ദൈവങ്ങളുടെയും ദൈവൻ ആയിരുന്നു.
തതോഽന്യേ പഞ്ച പുരുഷാ ആഗത്യ നൃപസത്തമമ് । സംവിഷ്ട്യ സംസ്ഥിതാഃ സര്വേ തതോ രാജാ വിരോധിതഃ ।। ൫൧.
അതിനുശേഷം അഞ്ചു പുരുഷന്മാർ കൂടി ആ മഹാരാജാവിന്റെ അടുത്തെത്തി; അവരും രാജാവിനെ ചുറ്റി നിന്നു. അങ്ങനെ രാജാവ് പൂർണ്ണമായി തടയപ്പെട്ടു.
രുദ്ധേ രാജനി തേ സര്വേ ഏകീഭൂതാസ്തു ദസ്യവഃ । മഥിതും ശസ്ത്രമാദായ ലീനാഽന്യോഽന്യം തതോ ഭയാത് ।। ൫൧.
രാജാവ് തടയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ കള്ളന്മാർ എല്ലാവരും ഒന്നായി ചേർന്നു; ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് ആക്രമിക്കാൻ തയ്യാറായി, ഭയത്താൽ പരസ്പരം മറഞ്ഞു.
തൈര്ലീനൈര്നൃപര്തേര്വേശ്മ ബഭൌ പരമശോഭനമ് । അന്യേഷാമപി പാപാനാം കോടിഃ സാഗ്രാഭവന്നൃപ ।। ൫൧.
അവരെല്ലാം മറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരം അത്യന്തം ഭംഗിയായി പ്രകാശിച്ചു; കൂടാതെ, മറ്റൊരു കോടിക്കും അതിലധികം ദുഷ്ടന്മാർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, മഹാരാജാവേ.
ഗൃഹേ ഭൂസലിലം വഹ്നിഃ സുഖശീതശ്ച മാരുതഃ । സാവകാശാനി ശുഭ്രാണി പഞ്ചൈകോനഗുണാനി ച ।। ൫൧.
അവിടെ ഭവനത്തിൽ ഭൂമി, വെള്ളം, അഗ്നി, സുഖകരമായ തണലുള്ള കാറ്റ് എന്നിവയും, വിശുദ്ധമായ ഇടങ്ങളും, അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ ഓരോന്നിലും ഒറ്റ പ്രത്യേകതയോടുകൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏകൈവ തേഷാം സുചിരം സംവേഷ്ട്യാസജ്യസംസ്ഥിതാ । ഏവം സ പശുപാലോഽസൌ കൃതവാനഞ്ജസാ നൃപ ।। ൫൧.
അവരിൽ ഒരാൾ മാത്രം ദീർഘകാലം അവരെ ചുറ്റി ചേർന്നു നിന്നു; അങ്ങനെ ആ കാവൽക്കാരൻ അതെളുപ്പത്തിൽ ചെയ്തു, മഹാരാജാവേ.
തസ്യ തല്ലാഘവം ദൃഷ്ട്വാ രൂപം ച നൃപതേര്മൃധേ । ത്രിവര്ണഃ പുരുഷോ രാജന്നബ്രവീദ് രാജസത്തമമ് ।। ൫൧.
യുദ്ധത്തിൽ രാജാവിന്റെ വേഗവും രൂപവും കണ്ടപ്പോൾ, മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു പുരുഷൻ മഹാരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
ത്വത്പുത്രോഽസ്മി മഹാരാജ ബ്രൂഹി കിം കരവാണി തേ । അസ്മാഭിര്ബന്ധുമിച്ഛദ്ഭിര്ഭവന്തം നിശ്ചയഃ കൃതഃ ।। ൫൧.
'ഞാൻ നിന്റെ മകനാണ്, മഹാരാജാവേ. ഞാൻ നിനക്കു വേണ്ടി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറയൂ. ബന്ധുത്വം ആഗ്രഹിച്ച ഞങ്ങൾ നിന്നെ ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യമായി സ്വീകരിച്ചു.'
യദി നാമ കൃതാഃ സര്വേ വയം ദേവ പരാജിതാഃ । ഏവമേവ ശരീരേഷു ലീനാസ്തിഷ്ഠാമ പാര്ഥിവ ।। ൫൧.
'ദൈവമേ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും തോറ്റുപോയാലും, എങ്കിലും ഞങ്ങൾ ഈ ശരീരങ്ങളിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നു, മഹാരാജാവേ.'
മര്യ്യേകേ തവ പുത്രത്വം ഗതേ സര്വേഷു സംഭവഃ । ഏവമുക്തസ്തതോ രാജാ തം നരം പുനരബ്രവീത് ।। ൫൧.
'നിന്റെ മക്കളിൽ ഒരാൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; എല്ലാവരും പോയാൽ പിന്നെയും അവിടെയുണ്ട്.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവ് വീണ്ടും ആ പുരുഷനോട് പറഞ്ഞു.
പുത്രോ ഭവതി മേ കര്ത്താ അന്യേഷാമപി സത്തമ । യുഷ്മത്സുഖൈര്നരൈര്ഭാവൈര്നാഹം ലിപ്യേ കദാചന ।। ൫൧.
'നീയും മറ്റുള്ളവരും എന്റെ മകനായി മാറുക, മഹാനായവനേ. നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള മനുഷ്യരുടെ ആനന്ദങ്ങളിലും സ്വഭാവങ്ങളിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും അകപ്പെടുന്നില്ല.'
ഏവമുക്ത്വാ സ നൃപതിസ്തമാത്മജമഥാകരോത് । തൈര്വിമുക്തഃ സ്വയം തേഷാം മധ്യേ സ വിരരാമ ഹ ।। ൫൧.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് അവനെ തന്റെ മകനാക്കി; അവരാൽ മോചിതനായ രാജാവ് അവരുടെയിടയിൽ വിശ്രമിച്ചു.
അഗസ്ത്യ ഉവാച । സ ത്രിവര്ണോ നൃപോത്സൃഷ്ടഃ സ്വതന്ത്രത്വാച്ച പാര്ഥിവ । അഹം നാമാനമസൃജത് പുത്രം പുത്രസ്ത്രിവര്ണകമ് ।। ൫൨.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: മൂന്നു നിറമുള്ള ആ പുരുഷൻ രാജാവിനാൽ മോചിതനായി സ്വതന്ത്രനായി; അവൻ 'അഹം' എന്ന പേരിൽ മൂന്നു നിറമുള്ള ഒരു മകൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്യാപി ചാഭവത് കന്യാ അവബോധസ്വരൂപിണീ । സാ തു വിജ്ഞാനദം പുത്രം മനോഹ്വം വിസസര്ജ ।। ൫൨.
അവനിക്കും ബോധത്തിന്റെ രൂപമായ ഒരു മകൾ ഉണ്ടായി; അവൾ വിജ്ഞാനം നൽകുന്ന 'മനോഹ്വ' എന്ന മകനെ പ്രസവിച്ചു.