സപത്നീകോ നൃപവരോ ദ്വാദശീം സമുപോഷ്യ ച । ഇഹ ജന്മനി രാജാഽസൌ പുത്രപൌത്രാംസ്തഥാഽഽപ്തവാന് ।। ൪൯.
അവൻ്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം ആ മഹാരാജാവ് ദ്വാദശി വ്രതം ആചരിച്ച് ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ പുത്രന്മാരെയും മുമ്മാരെയും നേടി.
ദുര്വാസാ ഉവാച । ഗത്വാ തു പുഷ്കരം തീര്ഥമഗസ്ത്യോ മുനിപുംഗവഃ । കാര്തിക്യാമാജഗാമാശു പുനര്ഭദ്രാശ്വമന്ദിരമ് ।। ൫൦.
ദുര്വാസാസ് പറഞ്ഞു: പുഷ്കരം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ പോയി, കാർത്തിക മാസത്തിൽ ആഗസ്ത്യൻ, മഹർഷികളിൽ പ്രധാനൻ, ഉടൻ തന്നെ ഭദ്രാശ്വന്റെ വീട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചു വന്നു.
തമാഗതം മുനിം പ്രേക്ഷ്യ രാജാ പരമധാര്മികഃ । അര്ഘപാദ്യാദിഭിഃ പൂജ്യ കൃതാസനപരിഗ്രഹമ് । ഉവാച ഹര്ഷിതോ രാജാ തമൃഷിം സംശിതവ്രതമ് ।। ൫൦.
ആ മുനി എത്തിയതുകണ്ട്, അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാജാവ് അർഘ്യം, പാദ്യം തുടങ്ങിയവ നൽകി, ഇരിപ്പിടം ഒരുക്കി, സന്തോഷത്തോടെ ആ വ്രതനിഷ്ഠനായ ഋഷിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
രാജോവാച । ഭഗവന് കഥിതം പൂര്വം ത്വയാ ഋഷിവരോത്തമ । ദ്വാദശ്യാശ്വയുജേ മാസി വിധാനം തത് കൃതം മയാ । ഇദാനീം കാര്തികേ മാസി യത് സ്യാത് പുണ്യം വദസ്വ മേ ।। ൫൦.
രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, മുൻപ് അശ്വയുജ മാസത്തിലെ ദ്വാദശി ആചരിക്കാൻ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത് ഞാൻ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോൾ, കാർത്തിക മാസത്തിൽ ലഭിക്കാവുന്ന പുണ്യം എങ്കിൽ ദയവായി പറയൂ.
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ശ്രൃണു രാജന് മഹാബാഹോ കാര്തികേ മാസി ദ്വാദശീമ് । ഉപോഷ്യ വിധിനാ യേന യച്ചാസ്യാഃ പ്രാപ്യതേ ഫലമ് ।। ൫൦.
ആഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, കാർത്തിക മാസത്തിലെ ദ്വാദശിയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ. അതെങ്ങനെ ആചരിക്കണം, അതിനാൽ എന്ത് ഫലം ലഭിക്കും എന്നതും ഞാൻ പറയും.
പ്രാഗ്വിധാനേന സംകല്പ്യ തദ്വത് സ്നാനം തു കാരയേത് । വിഭുമേവാര്ചയേദ് ദേവം നാരായണമകല്മഷമ് ।। ൫൦.
മുൻപുണ്ടാക്കിയ പ്രതിജ്ഞയോടെ തന്നെ, അന്നേപോലെ സ്നാനം ചെയ്ത്, പാപരഹിതനായ സർവ്വവ്യാപിയായ നാരായണനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം.
നമഃ സഹസ്ത്രശിരസേ ശിരഃ സംപൂജയേദ്ധരേഃ । പുരുഷായേതി ച ഭുജൌ കണ്ഠം വൈ വിശ്വരൂപിണേ । ജ്ഞാനാസ്ത്രായേതി ചാസ്ത്രാണി ശ്രീവത്സായ തഥാ ഉരഃ ।। ൫൦.
ആയിരം തലകളുള്ള ഹരിയെ നമസ്കരിച്ച് തല ആരാധിക്കണം; പുരുഷനെന്നു പറഞ്ഞ് ഭുജങ്ങൾ; വിശ്വരൂപിയായതുകൊണ്ട് കഴുത്ത്; ജ്ഞാനായുധം കൈവശമുള്ളതുകൊണ്ട് ആയുധങ്ങൾ; ശ്രീവത്സമെന്നു പറഞ്ഞ് നെഞ്ച് ആരാധിക്കണം.
ജഗദ്ഗ്രസിഷ്ണവേ പൂജ്യ ഉദരം ദിവ്യമൂര്ത്തയേ । കടിം സഹസ്ത്രപാദായ പാദൌ ദേവസ്യ പൂജയേത് ।। ൫൦.
ലോകം മുഴുവൻ ഗ്രസിക്കുന്നവനെന്നു പറഞ്ഞ് വയർ, ദിവ്യശരീരമെന്നു പറഞ്ഞ് കടി, ആയിരം കാലുള്ള ദേവനെന്നു പറഞ്ഞ് കാലുകൾ ആരാധിക്കണം.
അനുലോമേന ദേവേശം പൂജയിത്വാ വിചക്ഷണഃ । നമോ ദാമോദരായേതി സര്വാങ്ഗം പൂജയേദ്ധരേഃ ।। ൫൦.
ശ്രദ്ധയോടെ ദേവാദിദേവനേയം അനുസൃതമായി പൂജിച്ചശേഷം, 'ദാമോദരായ നമഃ' എന്നു പറഞ്ഞ് ഹരിയുടെ മുഴുവൻ ശരീരവും ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം.
ഏവം സംപൂജ്യ വിധിനാ തസ്യാഗ്രേ ചതുരോ ഘടാന് । സ്ഥാപയേദ് രത്നഗര്ഭാംസ്തു സിതചന്ദനചര്ചിതാന് ।। ൫൦.
ഇങ്ങനെ നിയമപ്രകാരം പൂജിച്ചശേഷം, അവന്റെ മുമ്പിൽ രത്നങ്ങൾ നിറച്ചും വെള്ളി ചന്ദനം പുരട്ടിയുമുള്ള നാല് കലശങ്ങൾ വെക്കണം.
സ്ത്രഗ്ദാമബദ്ധഗ്രീവാംസ്തു സിതവസ്ത്രാവഗുണ്ഠിതാന് । സ്ഥാപിതാന് താമ്രപാത്രൈസ്തു തിലപൂര്ണൈഃ സകാഞ്ചനൈഃ ।। ൫൦.
ആ കലശങ്ങൾക്കു മാലകൾ കെട്ടി, വെള്ള വസ്ത്രം പൊതിഞ്ഞ്, തിലവും പൊന്നും നിറച്ച താമ്രപാത്രങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
ചത്വാരഃ സാഗരാശ്ചൈവ കല്പിതാ രാജസത്തമ । തന്മധ്യേ പ്രാഗ്വിധാനേന സൌവര്ണം സ്ഥാപയേദ്ധരിമ് । യോഗീശ്വരം യോഗനിദ്രാം ചരന്തം പീതവാസസമ് ।। ൫൦.
അവ നാലും സമുദ്രങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു, രാജാവേ. അവയുടെ നടുവിൽ, നിർദ്ദേശിച്ച രീതിയിൽ, യോഗേശ്വരനായ ഹരിയെ, യോഗനിദ്രയിൽ, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവനായി, പൊന്നിൽ നിർമ്മിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം.
തമപ്യേവം തു സംപൂജ്യ ജാഗരം തത്ര കാരയേത് । കുര്യാച്ച വൈഷ്ണവം യജ്ഞം യജേദ് യോഗീശ്വരം ഹരിമ് ।। ൫൦.
അവനെയും ഇങ്ങനെ പൂജിച്ചശേഷം, അവിടത്ത് ജാഗരണം നടത്തണം. പിന്നെ, വൈഷ്ണവ യജ്ഞം നടത്തി, യോഗേശ്വരനായ ഹരിയെ ആരാധിക്കണം.
ഷോഡശാരേ തഥാ ചക്രേ രാജഭിര്ബഹുഭിഃ കൃതേ । ഏവം കൃത്വാ പ്രഭാതേ തു ബ്രാഹ്മര്ണായ ച ദാപയേത് ।। ൫൦.
പതിനാറു അറ്റങ്ങളുള്ള ചക്രത്തിൽ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ചെയ്ത ഈ ക്രമം ഇങ്ങനെ പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം, പ്രഭാതത്തിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണനു ദാനം ചെയ്യണം.
ചത്വാരഃ സാഗരാ ദേയാശ്ചതുര്ണാം പഞ്ചമസ്യ ഹ । യോഗീശ്വരം തു സംപൂര്ണം ദാപയേത് പ്രയതഃ ശുചിഃ ।। ൫൦.
നാലു സമുദ്രങ്ങൾ നാലു പേര്ക്കും, യോഗേശ്വരന്റെ പൂർണ്ണ രൂപം ഭക്തിപൂർവ്വം ശുദ്ധതയോടെ മറ്റൊരാള്ക്ക് ദാനം ചെയ്യണം.
വേദാഢ്യേ തു സമം ദത്തം ദ്വിഗുണം തദ്വിദേ തഥാ । ആചാര്യേ പഞ്ചരാത്രാണാം സഹസ്ത്രഗുണിതം ഭവേത് ।। ൫൦.
വേദപഠനം ചെയ്തവർക്കു തുല്യമായി ദാനം ചെയ്താൽ ഫലം ഇരട്ടിയാകും. പഞ്ചരാത്രം പഠിപ്പിക്കുന്ന ആചാര്യനു നൽകിയാൽ ആയിരംമടങ്ങ് ഫലം ലഭിക്കും.
യസ്ത്വിമം സരഹസ്യം തു സമന്ത്രം ചോപപാദയേത് । വിധാനം തസ്യ വൈ ദത്തം കോടികോടിഗുണോത്തരമ് ।। ൫൦.
ഈ രഹസ്യം മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി ആരെങ്കിലും മറ്റൊരാള്ക്ക് പഠിപ്പിച്ചാൽ, അവന്റെ ദാനഫലം കോടികൾക്കു മുകളിൽ വർദ്ധിക്കും.
ഗുരവേ സതി യസ്ത്വന്യമാശ്രയേത് പൂജയേത് കുധീഃ । സ ദുര്ഗതിമവാപ്നോതി ദത്തമസ്യ ച നിഷ്ഫലമ് । പ്രയത്നേന ഗുരൌ പൂര്വം പശ്ചാദന്യസ്യ ദാപയേത് ।। ൫൦.
ഗുരു സന്നിധിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനിയായവൻ മറ്റൊരാളിൽ ആശ്രയമിടുകയും പൂജിക്കുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ ദുർഗതിയിൽ എത്തും; അവന്റെ ദാനം ഫലപ്രദമാകില്ല. അതിനാൽ, ആദ്യം ഗുരുവിനും പിന്നെ മറ്റൊരാള്ക്കും ദാനം ചെയ്യണം.
അവിദ്യോ വാ സവിദ്യോ വാ ഗുരുരേവ ജനാര്ദനഃ । മാര്ഗസ്ഥോ വാപ്യമാര്ഗസ്ഥോ ഗുരുരേവ പരാ ഗതിഃ ।। ൫൦.
അവൻ അജ്ഞാനിയാകട്ടെ, ജ്ഞാനിയാകട്ടെ, ഗുരു തന്നെ ജനാർദ്ദനൻ ആണു. മാർഗത്തിൽ ആയാലും അല്ലാതിരിക്കട്ടെ, ഗുരു തന്നെ പരമഗതി ആണു.
പ്രതിപദ്യ ഗുരും യസ്തു മോഹാദ് വിപ്രതിപദ്യതേ । സ ജന്മകോടി നരകേ പച്യതേ പുരുഷാധമഃ ।। ൫൦.
ഗുരുവിനെ സ്വീകരിച്ചശേഷം, മോഹത്താൽ അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, ആ മനുഷ്യൻ കോടിയേറെ ജന്മങ്ങൾ നരകത്തിൽ പീഡനമനുഭവിക്കും.
ഏവം ദത്ത്വാ വിധാനേന ദ്വാദശ്യാം വിഷ്ണുമര്ച്യ ച । വിപ്രാണാം ഭോജനം കുര്യാദ് യഥാശക്ത്യാ സദക്ഷിണമ് ।। ൫൦.
ഇങ്ങനെ നിയമപ്രകാരം ദാനം ചെയ്ത്, ദ്വാദശിയിൽ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചശേഷം, കഴിയുന്നത്രയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സദക്ഷിണയോടെ അന്നദാനം ചെയ്യണം.
ധരണീവ്രതമേതദ്ധി പുരാ കൃത്വാ പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപത്യം തഥാ ലേഭേ മുക്തിം ബ്രഹ്മ ച ശാശ്വതമ് ।। ൫൦.
പണ്ടു, ഈ ധരണീവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട് പ്രജാപതി പ്രജാപതിത്വവും മോക്ഷവും ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മവും നേടിയിരുന്നു.
യുവനാശ്വോഽപി രാജര്ഷിരനേന വിധിനാ പുരാ । മാന്ധാതാരം സുതം ലേഭേ പരം ബ്രഹ്മ ച ശാശ്വതമ് ।। ൫൦.
അത് പോലെ തന്നെ, പുരാതനകാലത്ത് യുവനാശ്വ എന്ന രാജാവും ഈ വിധിയനുസരിച്ച് മന്ദാത എന്ന പുത്രനെയും ശാശ്വത ബ്രഹ്മവും നേടി.
തഥാ ച ഹൈഹയോ രാജാ കൃതവീര്യോ നരാധിപഃ । കാര്ത്തവീര്യം സുതം ലേഭേ പരം ബ്രഹ്മ ച ശാശ്വതമ് ।। ൫൦.
അതുപോലെ, ഹൈഹയവംശത്തിലെ കൃതവീര്യ എന്ന രാജാവും ഈ രീതിയിൽ കാർത്തവീര്യ എന്ന പുത്രനെയും ശാശ്വത ബ്രഹ്മവും നേടി.
ശകുന്തലാഽപ്യേവമേവ തപശ്ചീര്ത്വാ മഹാമുനേ । ലേഭേ ശാകുന്തലം പുത്രം ദൌഷ്യന്തിം ചക്രവര്തിനമ് ।। ൫൦.
അതു പോലെ തന്നെ, ശകുന്തളയും മഹാതപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ട്, ദുഷ്യന്തപുത്രനായ ചക്രവർത്തിയായ ശാകുന്തളനെ പുത്രനായി നേടി.
തഥാ പൌരാണരാജാനോ വേദോക്താശ്ചക്രവര്ത്തിനഃ । അനേന വിധിനാ പ്രാപ്താശ്ചക്രവര്തിത്വമുത്തമമ് ।। ൫൦.
അത് പോലെ തന്നെ, വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പുരാതന രാജാക്കന്മാരും ചക്രവർത്തിമാരും ഈ നിയമം അനുഷ്ഠിച്ച് ഉന്നതമായ ചക്രവർത്തിത്വം നേടി.
ധരണ്യാ അപി പാതാലേ മഗ്നയാ ചരിതം പുരാ । വ്രതമേതത് തതോ നാമ്നാ ധരണീവ്രതമുത്തമമ് ।। ൫൦.
ഭൂമി ഒരിക്കൽ പാതാളത്തിൽ മുങ്ങിയതുകൊണ്ടാണ് ഈ വ്രതം ആചരിച്ചത്. അതിനാൽ ഇതിനെ 'ഉത്തമമായ ഭൂമിവ്രതം' എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.
സമാപ്തേഽസ്മിന് ധരാ ദേവീ ഹരിണാ ക്രോഡരൂപിണാ । ഉദ്ധൃതാഽദ്യാപി തുഷ്ടേന സ്ഥാപിതാ നൌരിവാമ്ഭസി ।। ൫൦.
ഈ വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, ഹരി കാളയുടെ രൂപത്തിൽ ഭൂമിദേവിയെ ഉയർത്തി, സന്തോഷത്തോടെ അവളെ വെള്ളത്തിൽ ഒരു നാവായിട്ട് സ്ഥാപിച്ചു.
ധരണീവ്രതമേതദ്ധി കീര്തിതം തേ മയാ മുനേ । യ ഇദം ശ്രൃണുയാദ് ഭക്ത്യാ യശ്ച കുര്യാന്നരോത്തമഃ । സര്വപാപവിനിര്മുക്തോ വിഷ്ണുസായുജ്യമാപ്നുയാത് ।। ൫൦.
ഭൂമിവ്രതം ഞാൻ നിന്നോട് വിശദമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മഹർഷേ. ആരെങ്കിലും ഭക്തിയോടെ ഇതു കേട്ടാൽ, അല്ലെങ്കിൽ മികച്ച മനുഷ്യൻ ഇതു ആചരിച്ചാൽ, എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് മോചിതനാകുന്നത്; വിഷ്ണുവുമായി ഐക്യത്തിലും എത്തും.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । ശ്രുത്വാ ദുര്വാസസോ വാക്യം ധരണീവ്രതമുത്തമമ് । യയൌ സത്യതപാഃ സദ്യോ ഹിമവത്പാര്ശ്വമുത്തമമ് ।। ൫൧.
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു: ദുർവാസസിന്റെ വാക്കുകളും ഉത്തമമായ ഭൂമിവ്രതത്തെക്കുറിച്ചും കേട്ടശേഷം, സത്യതപസ് ഉടൻ തന്നെ ഹിമാലയത്തിന്റെ ഉത്തമഭാഗത്തേക്ക് പോയി.