പഥി ചൈത്രരഥം ദൃഷ്ട്വാ വിദ്യാധരവരം നൃപ । അപൃച്ഛച്ച വസുഃ പ്രീത്യാ ബ്രഹ്മണോഽവസരം പ്രഭോ ।। ൫.
രാജാവേ, വഴിയിൽ വിദ്യാധരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ചിത്രരഥനെ കണ്ടപ്പോൾ, വസു സ്നേഹപൂർവ്വം ബ്രഹ്മാവിനെ കാണാൻ അവസരം കിട്ടുമോ എന്ന് ചോദിച്ചു.
സോഽബ്രവീദ് ദേവസമിതിര്വര്തതേ ബ്രഹ്മണോ ഗൃഹേ । ഏവം ശ്രുത്വാ വസുസ്തസ്ഥൌ ദ്വാരി ബ്രഹ്മൌകസസ്തദാ । താവത് തത്രൈവ രൈഭ്യസ്തു ആജഗാമ മഹാതപാഃ ।। ൫.
അവൻ പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മാവിന്റെ വീട്ടിൽ ദേവന്മാരുടെ സംഗമം നടക്കുകയാണ്.' ഇത് കേട്ട വസു അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വീട്ടുവാതിലിൽ കാത്തുനിന്നു. അതിനിടയിൽ മഹത്തായ വ്രതസ്ഥനായ രൈഭ്യൻ അവിടെ എത്തി.
സ രാജാ പ്രീതമനസാ വസുഃ സംപൂര്ണമാനസഃ । ഉവാച പൂജയിത്വാഗ്രേ ക്വ പ്രയാതോഽസി വൈ മുനേ ।। ൫.
അപ്പോൾ സന്തോഷവും തൃപ്തിയും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ രാജാവായ വസു ആദരപൂർവ്വം രൈഭ്യനെ സ്വീകരിച്ചു: 'മഹർഷേ, എവിടെ നിന്ന് വരുന്നു?' എന്ന് ആദ്യം ചോദിച്ചു.
രൈഭ്യ ഉവാച । അഹം ബൃഹസ്പതേഃ പാര്ശ്വേ ആഗതോഽസ്മി മഹാനൃപ । കിഞ്ചിത്കാര്യാന്തരം പ്രഷ്ടുമഹം ദേവപുരോഹിതമ് ।। ൫.
രൈഭ്യൻ പറഞ്ഞു: 'മഹാരാജാവേ, ഞാൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ അടുക്കളിൽ നിന്ന് വരുന്നു. ദേവപുരോഹിതനോടു ചില കാര്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനാണ് ഞാൻ വന്നത്.'
ഏവം വദതി രൈഭ്യേ തു ബ്രഹ്മണസ്തന്മഹത്സദഃ । ഉത്തസ്ഥൌ സ്വാനി ധിഷ്ണ്യാനി ഗതാ ദേവഗണാഃ പ്രഭോ ।। ൫.
രൈഭ്യൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാസഭയിൽ ഇരുന്ന ദേവഗണങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റ് പുറപ്പെട്ടുവന്നു.
താവദ് ബൃഹസ്പതിസ്തത്ര രൈഭ്യേണ സഹ സംവിദമ് । കൃത്വാ സ്വധിഷ്ണ്യമഗമദ് വസുനാ ച സുപൂജിതഃ ।। ൫.
അപ്പോൾ ബൃഹസ്പതി രൈഭ്യനോടൊപ്പം സംസാരിച്ച ശേഷം, വസുവിന്റെ അത്തിഥ്യത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിലേക്ക് പോയി.
രൈഭ്യ ആങ്ഗിരസോ രാജാ വസുശ്ചോപവിവേശ ഹ । ഉപവിഷ്ടേഷു രാജേന്ദ്ര തേഷു തേഷ്വപി സോഽബ്രവീത് ।। ൫.
അംഗിരസന്റെ വംശജനായ രൈഭ്യനും രാജാവായ വസുവും ഇരുന്നപ്പോൾ, രാജാധിരാജാവേ, അവിടെ ഇരുന്നവരോട് അവൻ സംസാരിച്ചു.
ബൃഹസ്പതിര്ദേവഗുരൂ രൈഭ്യം വചനമന്തികേ । കിം കരോമി മഹാഭാഗ വേദവേദാങ്ഗപാരഗ ।। ൫.
ദേവഗുരുവായ ബൃഹസ്പതി രൈഭ്യനോട് പറഞ്ഞു: 'വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞ മഹാഭാഗവ, ഞാൻ നിനക്ക് എന്ത് ചെയ്യണം?'
രൈഭ്യ ഉവാച । ബൃഹസ്പതേ കര്മണാ കിം പ്രാപ്യതേ ജ്ഞാനിനാഽഥവാ । മോക്ഷ ഏതന്മമാചക്ഷ്വ പൃച്ഛതഃ സംശയം പ്രഭോ ।। ൫.
രൈഭ്യൻ പറഞ്ഞു: 'ബൃഹസ്പതേ, പ്രവൃത്തിയിലൂടെ എന്താണ് ലഭിക്കുന്നത്? ജ്ഞാനത്തിലൂടെ എന്താണ് ലഭിക്കുന്നത്? മോക്ഷം സംബന്ധിച്ചുള്ള എന്റെ സംശയം ദയവായി നീ അകറ്റണം.'
ബൃഹസ്പതിരുവാച । യത്കിംചിത് കുരുതേ കര്മ പുരുഷഃ സാധ്വസാധു വാ । സര്വം നാരായണേ ന്യസ്യ കുര്വന് നൈവ ച ലിപ്യതേ ।। ൫.
ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു: 'ഒരു മനുഷ്യൻ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും — നല്ലതോ, ചീത്തയോ — എല്ലാം നാരായണനിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ, അങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ അവനു പാപം പതിക്കുകയില്ല.'
ശ്രൂയതേ ച ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ സംവാദോ വിപ്രലുബ്ധയോഃ । ആത്രേയോ ബ്രാഹ്മണഃ കശ്ചിദ് വേദാഭ്യാസരതോ മുനിഃ ।। ൫.
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, രണ്ട് വിരുദ്ധരായവരുടെ സംവാദം ഒരിക്കൽ കേട്ടിട്ടുണ്ട്: വേദപഠനത്തിൽ ലയിച്ചിരുന്ന അത്രേയൻ എന്നൊരു ബ്രാഹ്മണമുനി.
വസത്യവിരതം പ്രാതഃസ്നായീ ത്രിഷവണേ രതഃ । നാമ്നാ സംയമനഃ പൂര്വമേകസ്മിന് ദിവസേ നദീമ് । ധര്മാരണ്യേ ഗതഃ സ്നാതും ധന്യാം ഭാഗീരഥീം ശുഭാമ് ।। ൫.
അവൻ എപ്പോഴും പ്രഭാതസ്നാനവും ത്രിശവണസ്മരണയും നിർവഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മുമ്പ്, സംയമനൻ എന്നൊരു പുരുഷൻ ഒരു ദിവസം ധർമ്മവനം വഴി ഭാഗീരഥി എന്ന പുണ്യനദിയിൽ സ്നാനത്തിനായി പോയി.
തത്രാസീനം മഹായൂഥം ഹരിണാനാം വിചക്ഷണഃ । ലുബ്ധോ നിഷ്ഠുരകോ നാമ ധനുഃപാണിഃ കൃതാന്തവത് । ആയയൌ തം ജിഘാംസുഃ സ ധനുഷ്യായോജ്യ സായകമ് ।। ൫.
അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന വലിയ കുരങ്ങുകൂട്ടം കണ്ടു, കഠിനഹൃദയനായ, കൃതാന്തനെപ്പോലെയുള്ള, ധനുസ്സും അമ്പും കൈവശമുള്ള നിഷ്ഠുരകൻ എന്ന വേട്ടക്കാരൻ അവിടെ വന്നു, അവരെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
തതഃ സംയമനോ വിപ്രോ ദൃഷ്ട്വാ തം മൃഗയാരതമ് । വാരയാമാസ മാ ഭദ്ര ജീവഘാതമിമം കുരു ।। ൫.
അപ്പോൾ സംയമനൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ അവനെ വേട്ടയിൽ മുഴുകിയതുകണ്ട് തടയാൻ ശ്രമിച്ചു: 'സുഹൃത്തെ, ജീവഹിംസ ചെയ്യരുത്' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ വചോ വ്യാധഃ സ്മിതപൂര്വമിദം വചഃ । ഉവാച നാഹം ഹിംസാമി പൃഥഗ്ജീവം ദ്വിജോത്തമ ।। ൫.
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട വേട്ടക്കാരൻ ചെറിയൊരു പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: 'ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ വേറൊരു ജീവനെ ഹാനിപ്പെടുത്തുന്നില്ല.'
പരമാത്മാ ത്വയം ഭൂതൈഃ ക്രീഡതേ ഭഗവാന് സ്വയമ് । കൃതാ മൃദാ ബലീവര്ദ്ദാസ്തദ്വദേതന്ന സംശയഃ ।। ൫.
പരമാത്മാവായ ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് സകലഭൂതങ്ങളോടും കളിക്കുന്നത്. കാളകളും മണ്ണും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചവയാണ് — ഇതാണ് സത്യം, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
അഹേ ഭാവഃ സദാ ബ്രഹ്മന്നവിദ്യേയം മുമുക്ഷുണാമ് । യാത്രാപ്രാണരതം സര്വം ജഗദേതദ് വിചേഷ്ടിതമ് । തത്രാഹമിതി യഃ ശബ്ദഃ സ സാധുത്വം ന ഗച്ഛതി ।। ൫.
ബ്രാഹ്മണാ, ഈ ഭാവം എപ്പോഴും ഉണ്ടാകും — മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കാണ് ഈ അജ്ഞാനം. ഈ ലോകം മുഴുവൻ പ്രാണയാത്രയിലാണു സഞ്ചരിക്കുന്നത്. അവിടെ 'ഞാൻ' എന്ന വാക്കിന് യഥാർത്ഥ സത്ഗുണം ഉണ്ടാവില്ല.
ഇത്യാകര്ണ്യ സ വിപ്രേന്ദ്രോ ദ്വിജഃ സംയമനസ്തദാ । വിസ്മയേനാബ്രവീദ് വാക്യം ലുബ്ധം നിഷ്ഠുരകം ദ്വിജഃ ।। ൫.
ഇത് കേട്ടപ്പോൾ, ആ പ്രധാന ബ്രാഹ്മണനായ സംയമനൻ അത്ഭുതത്തോടെ നിഷ്ഠുരകൻ എന്ന വേട്ടക്കാരനോട് പറഞ്ഞു.
കിമേതദുച്യതേ ഭദ്ര പ്രത്യക്ഷം ഹേതുമദ്വചഃ । തതഃ ശ്രുത്വാ മുനേര്വിപ്രം ലുബ്ധകഃ പ്രാഹ ധര്മവിത് । കുത്വാ ലോഹമയം ജാലം തസ്യാധോ ജ്വലനം ദദൌ ।। ൫.
ഇത് എന്താണ് നിങ്ങൾ പറയുന്നത്, ഭദ്രൻ? നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ നേരിട്ടും കാരണവുമാണ്. അതു കേട്ട ശേഷം, ധർമ്മം അറിയുന്ന ആ വേട്ടക്കാരൻ മഹർഷിയെ这样 ചോദിച്ചു: "നീ എങ്ങനെ ഇരുമ്പ് വലയും അതിന് കീഴിൽ തീയും വെച്ചു?"
ദത്ത്വാ വഹ്നിം ദ്വിജം പ്രാഹ ജ്വാല്യതാം കാഷ്ഠസചയഃ । തതോ വിപ്രോ മുഖേനാഗ്നിം പ്രജ്വാല്യ വിരരാമ ഹ ।। ൫.
തീ കൊളുത്തിയ ശേഷം, അവൻ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു: "ഇവിടെ കത്തിയിരിക്കുന്ന കട്ടികൂട്ടം മുഴുവൻ തീപിടിപ്പിക്കൂ." അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണൻ വായിലൂടെ തീ കൊളുത്തി, പിന്നെ നിശബ്ദനായി നിന്നു.
ജ്വലിതേ തു പുനര്വഹ്നൌ തം ജാലം ലോഹസംഭവമ് । പൃഥക്പൃഥക് സഹസ്ത്രാണി നിന്യേഽന്തര്ജാലകൈര്ദ്വിജ । ഏകസ്ഥാനഗതസ്യാപി വഹ്നേരായസജാലകൈഃ ।। ൫.
തീ വീണ്ടും കത്തിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണൻ ആയിരക്കണക്കിന് ഇരുമ്പ് വലകൾ ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ചു. തീ ഒരിടത്താണ് കത്തിയിരുന്നത്, എന്നാൽ ഓരോ വലയും വേറേ വേറെയായിരുന്നു.
തതോ ലുബ്ധോഽബ്രവീദ്വിപ്രമേകാം ജ്വാലാം മഹാമുനേ । ഗൃഹാണ യേന ശേഷാണാം കരിഷ്യാമീഹ നാശനമ് ।। ൫.
അപ്പോൾ വേട്ടക്കാരൻ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു: "മഹാമുനിയേ, ഒരു ജ്വാല എടുത്തു കൊള്ളൂ. അതിനാൽ ഞാൻ ബാക്കി എല്ലാം ഇവിടെ നശിപ്പിക്കും."
ഏവമുക്ത്വാ ഹുതാശേ തു തോയപൂര്ണം ഘടം ദ്രുതമ് । ചിക്ഷേപ സഹസാ വഹ്നിഃ പ്രശശാമാശു പൂര്വവത് ।। ൫.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവൻ വെള്ളം നിറച്ച ഒരു കുപ്പി അതിവേഗം തീയിൽ ഇടുകയായിരുന്നു; ഉടൻ തന്നെ, തീ മുൻപുപോലെ അണഞ്ഞു.
തതോഽബ്രവീല്ലുബ്ധകസ്തു ബ്രാഹ്മണം തം തപോധനമ് । ഭഗവന് യാ ത്വയാ ജ്വാലാ ഗൃഹോതാസീദ്ധുതാശനാത് । പ്രയച്ഛ യേന മാര്ഗാണി മാംസാന്യാനായ്യ ഭക്ഷയേ ।। ൫.
അപ്പോൾ വേട്ടക്കാരൻ ആ തപസ്സുകാരനായ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു: "ഭഗവാനേ, നീ തീയിൽ നിന്ന് എടുത്ത ആ ജ്വാല എനിക്ക് തരൂ. ഞാൻ കൊണ്ടുവന്ന മാംസം പാകം ചെയ്യാൻ അതിനാൽ പോകട്ടെ."
ഏവമുക്തസ്തദാ വിപ്രോ യാവദായസജാലകമ് । പശ്യത്യേവ ന തത്രാഗ്നിര്മൂലനാശേ ഗതഃ ക്ഷയമ് ।। ൫.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണൻ ഇരുമ്പ് വല നോക്കി. എന്നാൽ അവിടെ തീയൊന്നും കാണാനില്ല; അതിന്റെ മൂലത്തിൽ നിന്നു തീ മുഴുവൻ അണഞ്ഞു പോയിരുന്നു.
തതോ വിലക്ഷഭാവേന ബ്രാഹ്മണഃ ശംസിതവ്രതഃ । തൂഷ്ണീംഭൂതസ്ഥിതസ്താവല്ലുബ്ധകോ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൫.
അപ്പോൾ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ച ബ്രാഹ്മണൻ ലജ്ജിച്ചു നിശബ്ദനായി നിന്നു. അപ്പോൾ വേട്ടക്കാരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഏതസ്മിഞ്ജ്വലിതോ വഹ്നിര്ബഹുശാഖശ്ച സത്തമ । മൂലനാശേ ഭവേന്നാശസ്തദ്വദേതദപി ദ്വിജ ।। ൫.
ഈ തീയിൽ, മഹാനേ, അനേകം ശാഖകൾ കത്തുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ മൂലം നശിച്ചാൽ തീയും അണയുന്നു. ബ്രാഹ്മണനേ, ഇത് ശരിയാണോ എന്ന് പറയൂ.
ആത്മാ സ പ്രകൃതിസ്ഥശ്ച ഭൂതാനാം സംശ്രയോ ഭവേത് । ഭൂയ ഏഷാ ജഗത്സൃഷ്ടിസ്തത്രൈവ ജഗതോ ഭവേത് ।। ൫.
ആത്മാവ് സ്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും അതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഈ ലോകസൃഷ്ടി അതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, അതിലാണു ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്.
പിണ്ഡഗ്രഹണധര്മേണ യദസ്യ വിഹിതം വ്രതമ് । തത്തദാത്മനി സംയോജ്യ കുര്വാണോ നാവസീദതി ।। ൫.
ഭിക്ഷയെടുക്കുന്ന നിയമപ്രകാരം, അവനു നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന വ്രതം ആത്മാവിൽ ഏകീകരിച്ച് ചെയ്യുമ്പോൾ, ആൾ ഒരിക്കലും തളരുകയില്ല.
ഏവമുക്തേ തു വ്യാധേന ബ്രാഹ്മണേ രാജസത്തമ । പുഷ്പവൃഷ്ടിരഥാകാശാത് തസ്യോപരി പപാത ഹ ।। ൫.
വേട്ടക്കാരൻ ബ്രാഹ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവേ, ആ സമയത്ത് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പൂവിന്റെ മഴ അവന്റെ മേൽ പെയ്തു.