രാജോവാച । യഥാ യജ്ഞേശ്വരം ദേവം യജ്ഞൈര്വിവിധദക്ഷിണൈഃ । യഷ്ടും സമര്ഥതാ മേ സ്യാത് തഥാ മേ ദദതം വരമ് ।। ൪൮.
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'യജ്ഞേശ്വരനായ ദൈവത്തെ വിവിധയജ്ഞങ്ങളാലും ദാനങ്ങളാലും ഞാൻ ആരാധിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം ആ കഴിവ് ദയവായി എനിക്ക് നൽകണം.'
നര ഉവാച । സ്വയം നാരായണോ ദേവോ ലോകമാര്ഗപ്രദര്ശകഃ । മയാ സഹ തപഃ കുര്യാദ് ബദര്യാം ലോകഭാവനഃ ।। ൪൮.
നരൻ പറഞ്ഞു: 'ലോകങ്ങൾക്ക് വഴി കാണിക്കുന്ന നാരായണൻ തന്നെ, എന്റെ കൂടെ ബദരിയിൽ ലോകക്ഷേമത്തിനായി തപസ്സു ചെയ്യട്ടെ.'
അയം മത്സ്യോഽഭവത് പൂര്വം പുനഃ കൂര്മ്മസ്വരൂപവാന് । വരാഹശ്ചാഭവദ് ദേവോ നരസിംഹസ്തതോഽഭവത് ।। ൪൮.
ഇവൻ ആദ്യം മീനായി ജനിച്ചു, പിന്നെ ആമയുടെ രൂപം എടുത്തു, അതിന് ശേഷം വരാഹനായി, പിന്നെ നരസിംഹനായി.
വാമനസ്തു തതോ ജാതോ ജാമദഗ്ന്യോ മഹാബലഃ । പുനര്ദാശരഥിര്ഭൂത്വാ വാസുദേവഃ പുനര്ബഭൌ ।। ൪൮.
പിന്നീട് വാമനനായി ജനിച്ചു, അതിന് ശേഷം ജമദഗ്നിയുടെ മഹാബലശാലിയായ പുത്രനായി, പിന്നെ ദശരഥന്റെ പുത്രനായി, പിന്നീട് വാസുദേവനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ബുദ്ധോ ഭൂത്വാ ജനം ഹ്യേഷ മോഹയാമാസ പാര്ഥിവ । സപത്നാന് ദസ്യവോ മ്ലേച്ഛാന് പുനര്ഹത്വാ മഹീമിമാമ് । പ്രകൃതിസ്ഥാം ചകാരായം സ ഏഷ ഭഗവാന് ഹരിഃ ।। ൪൮.
ബുദ്ധനായി ജനങ്ങളെ മോഹിപ്പിച്ചു, രാജാവേ, ശത്രുക്കളായ കള്ളന്മാരെയും വിദേശികളെയും നശിപ്പിച്ച ശേഷം, ഈ ഭൂമിയെ അതിന്റെ സ്വാഭാവിക നിലയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു. ആ മഹത്തായ ഹരിയാണ് ഇതെല്ലാം ചെയ്തതെന്ന് അറിയണം.
പൂജ്യതേ മത്സ്യരൂപേണ സര്വജ്ഞത്വമഭീപ്സുഭിഃ । സ്വവംശോദ്ധരണാര്ഥായ കൂര്മരൂപീ തു പൂജ്യതേ ।। ൪൮.
സർവ്വജ്ഞത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മീനാവതാരമായ് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു; തന്റെ വംശത്തെ രക്ഷിക്കാനായി കൂർമ്മരൂപത്തിലും ആരാധന നടക്കുന്നു.
ഭവോദധിനിമഗ്നേന വാരാഹഃ പൂജ്യതേ ഹരിഃ । നാരസിംഹേണ രൂപേണ തദ്വത് പാപഭയാന്നരൈഃ ।। ൪൮.
ഭവസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ വാരാഹരൂപത്തിൽ ഹരിയെ ആരാധിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, പാപഭയത്താൽ നരസിംഹരൂപത്തിലും ജനങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നു.
വാമനം മോഹനാശായ വിത്താര്ഥേ ജഗദഗ്നിജമ് । ക്രൂരശത്രുവിനാശായ യജേദ് ദാശരഥിം ബുധഃ ।। ൪൮.
മോഹം നീക്കാനും സമ്പത്ത് ലഭിക്കാനും വാമനനെ, ലോകാഗ്നിയിൽ ജനിച്ചവനെ, ആരാധിക്കണം; ക്രൂരശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാൻ ദശരഥപുത്രനെയും ജ്ഞാനികൾ ആരാധിക്കുന്നു.
ബലകൃഷ്ണൌ യജേദ് ധീമാന് പുത്രകാമോ ന സംശയഃ । രൂപകാമോ യജേദ് ബുദ്ധം കല്കിനം ശത്രുഘാതനേ ।। ൪൮.
മകനുണ്ടാകണമെന്ന ആഗ്രഹമുള്ളവൻ ബലരാമനെയും കൃഷ്ണനെയും ആരാധിക്കണം, സംശയമില്ല; രൂപം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ബുദ്ധനെയും, ശത്രുനാശത്തിനായി കല്കിയെയും ആരാധിക്കണം.
ഏവമുക്ത്വാ നരസ്തസ്യ ഇമാമേവാബ്രവീന്മുനിഃ । ദ്വാദശീം കൃതവാന് സോഽപി ചക്രവര്തീ ബഭൂവ ഹ । തസ്യൈവ നാമ്നാ ബദരീ വിശാലാഖ്യാഽഭവന്മുനേ ।। ൪൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പുരുഷൻ അവനോടും പറഞ്ഞു, മഹർഷേ; അവൻ ദ്വാദശിവ്രതം ആചരിച്ച് ചക്രവർത്തിയായി. അവന്റെ പേരിൽ വിശാല എന്ന പേരിൽ ബദരിയും പ്രശസ്തമായി.
ഇഹ ജന്മനി രാജാഽസൌ രാജ്യം കൃത്വാ ഇയാദ് വനമ് । യജ്ഞൈശ്ച വിവിധൈരിഷ്ട്വാ പരം നിര്വാണമാപ്തവാന് ।। ൪൮.
ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ആ രാജാവ് രാജ്യം ഭരിച്ച്, പിന്നീട് വനത്തിലേക്ക് പോയി; വിവിധ യാഗങ്ങൾ നടത്തി, പരമനിര്വാണം പ്രാപിച്ചു.
ദുര്വാസാ ഉവാച । തദ്വദാശ്വയുജേ മാസി ദ്വാദശീം ശുക്ലപക്ഷതഃ । സംകല്പ്യാഭ്യര്ചയേദ് ദേവം പദ്മനാഭം സനാതനമ് ।। ൪൯.
ദുര്വാസാസ് പറഞ്ഞു: അശ്വയുജമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പന്ത്രണ്ടാം തീയതിയിൽ, മനസ്സിൽ പ്രതിജ്ഞയോടെ, സനാതനനായ പത്മനാഭനെ ആരാധിക്കണം.
പദ്മനാഭായ പാദൌ തു കടിം വൈ പദ്മയോനയേ । ഉദരം സര്വദേവായ പുഷ്കരാക്ഷായ വൈ ഉരഃ । അവ്യയായ തഥാ പാണിം പ്രാഗ്വദസ്ത്രാണി പൂജയേത് ।। ൪൯.
പത്മനാഭനു കാലുകൾ അർപ്പിക്കണം; പത്മയോനിക്ക് അരയിടം; സർവ്വദേവനു വയറു; പുഷ്കരാക്ഷനു നെഞ്ച്; അവ്യയനു കൈകൾ; മുമ്പുപോലെ ആയുധങ്ങളും ആരാധിക്കണം.
പ്രഭവായ ശിരഃ പൂജ്യ പ്രാഗ്വദഗ്രേ ഘടം ന്യസേത് । തസ്മിന് സൌവര്ണകം ദേവം പദ്മനാഭം തു വിന്യസേത് ।। ൪൯.
പ്രഭവനു തലയിൽ പൂജ ചെയ്യണം; മുമ്പുപോലെ മുന്നിൽ കലശം വയ്ക്കണം; അതിൽ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിച്ച പത്മനാഭപ്രതിമ സ്ഥാപിക്കണം.
തമേവ ദേവം സംപൂജ്യ ഗന്ധപുഷ്പാദിഭിഃ ക്രമാത് । പ്രഭാതായാം തു ശര്വര്യാം ബ്രാഹ്മണായ നിവേദയേത് । ഏവം കൃതേ തു യത് പുണ്യം തന്നിബോധ മഹാമുനേ ।। ൪൯.
അവൻതന്നെ ദേവനെ ഗന്ധം, പൂവ് മുതലായവയാൽ ക്രമത്തിൽ ആരാധിച്ച്, പുലർച്ചെ ഒരു ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം കേൾക്കു, മഹാമുനേ.
ആസീത് കൃതയുഗേ രാജാ ഭദ്രാശ്വോ നാമ വീര്യവാന് । യസ്യ നാമ്നാഽഭവദ് വര്ഷം ഭദ്രാശ്വം നാമ നാമതഃ ।। ൪൯.
കൃതയുഗത്തിൽ ഭദ്രാശ്വൻ എന്ന വീരനായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ പേരിൽ തന്നെ ഭദ്രാശ്വം എന്ന ദേശം പ്രശസ്തമായി.
തസ്യാഗസ്ത്യഃ കദാചിത് തു ഗൃഹമാഗത്യ സത്തമ । ഉവാച സപ്തരാത്രം തു വസാമി ഭവതോ ഗൃഹേ ।। ൪൯.
ഒരു ദിവസം അഗസ്ത്യൻ, മഹാനായ മুনি, അവന്റെ വീട്ടിൽ എത്തി, 'ഏഴു രാത്രികൾ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വീട്ടിൽ താമസിക്കും' എന്ന് പറഞ്ഞു.
തം രാജാ ശിരസാ ഭൂത്വാ സ്ഥീയതാമിത്യഭാഷത । തസ്യ കാന്തിമതീ നാമ ഭാര്യാ പരമശോഭനാ ।। ൪൯.
രാജാവ് തലകുനിഞ്ഞ്, 'ദയവായി ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കൂ' എന്നു പറഞ്ഞു. അവന്റെ ഭാര്യയുടെ പേര് കാന്തിമതി, അത്യന്തം സുന്ദരിയായിരുന്നു.
തസ്യാസ്തേജഃ സമഭവദ് ദ്വാദശാദിത്യസംനിഭമ് । ശതാനി പഞ്ച തസ്യാസന് സപത്നീനാം യതവ്രത ।। ൪൯.
അവളുടെ തേജസ് പന്ത്രണ്ടു സൂര്യന്മാരുടെ പ്രകാശംപോലെയായിരുന്നു; അവൾക്ക് അഞ്ചു നൂറ് സഹപത്നികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, എല്ലാവരും വ്രതനിഷ്ഠയുള്ളവരായിരുന്നു.
താ ദാസ്യ ഇവ കര്മാണി കുര്വന്ത്യഹരഹഃ ശുഭാഃ । കാന്തിമത്യാ മഹാഭാഗ ഭയാത് ത്രസ്താ വിചേതസഃ ।। ൪൯.
അവൾക്കു ഭയത്താൽ, ആ ഭാഗ്യവതിയായ കാന്തിമതിയുടെ സഹപത്നികൾ ദാസിമാരെപ്പോലെ ദിവസേന ജോലി ചെയ്തു, മനസ്സിൽ ഭയവും ആശങ്കയും നിറഞ്ഞവരായി.
താമഗസ്ത്യസ്തഥാ ദൃഷ്ട്വാ രൂപതേജോഽന്വിതാം ശുഭാമ് । സപത്ന്യശ്ച ഭയാത് തസ്യാഃ കുര്വന്ത്യഃ കര്മ ശോഭനമ് । രാജാ തു തസ്യാ മുദിതം മുഖമേവാവലോകയന് ।। ൪൯.
അഗസ്ത്യൻ കാന്തിമതിയുടെ സൗന്ദര്യവും തേജസ്സും കണ്ടു; സഹപത്നികൾ ഭയത്താൽ അവള്ക്ക് നല്ല കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത് കണ്ടു; രാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ അവളുടെ മുഖം മാത്രം നോക്കി നിന്നു.
ഏവംഭൂതാമഥോ ദൃഷ്ട്വാ രാജ്ഞീം പരമശോഭനാമ് । സാധു സാധു ജഗന്നാഥേത്യഗസ്ത്യഃ പ്രാഹ ഹര്ഷിതഃ ।। ൪൯.
ഇങ്ങനെ അത്യന്തം സുന്ദരിയായ രാജ്ഞിയെ കണ്ട അഗസ്ത്യൻ സന്തോഷത്തോടെ, 'ശ്രേഷ്ഠം, ശ്രേഷ്ഠം, ജഗന്നാഥാ' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദ്വിതീയേ ദിവസേഽപ്യേവം രാജ്ഞീം ദൃഷ്ട്വാ മഹാപ്രഭാമ് । അഹോ മുഷ്ടമഹോ മുഷ്ടം ജഗദേതച്ചരാചരമ് । ഇത്യഗസ്ത്യോ ദ്വിതീയേഽഹ്നി രാജ്ഞീം ദൃഷ്ട്വാഽഭ്യുവാച ഹ ।। ൪൯.
രണ്ടാം ദിവസവും രാജ്ഞിയെ അതീവ തേജസ്സോടെ കണ്ട അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ, മുഴുവൻ ലോകവും—ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും—ഇതൊക്കെ ഒരു പിടിയത്രേ!" അങ്ങനെ രണ്ടാം ദിവസം രാജ്ഞിയെ കണ്ട അഗസ്ത്യൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തൃതീയേഽഹനി താം ദൃഷ്ട്വാ പുനരേവമുവാച ഹ । അഹോ മൂഢാ ന ജാനന്തി ഗോവിന്ദം പരമേശ്വരമ് । യ ഏകേഽഹ്നി ഫലം ചൈതദ് രാജ്ഞേ തുഷ്ടഃ പ്രദത്തവാന് ।। ൪൯.
മൂന്നാം ദിവസം അവളെ വീണ്ടും കണ്ട അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ, അജ്ഞാനികൾ പരമേശ്വരനായ ഗോവിന്ദനെ അറിയുന്നില്ല. ഒരേ ദിവസം രാജ്ഞിക്ക് ഈ ഫലം സന്തോഷത്തോടെ നൽകിയവൻ അവൻ തന്നെയാണ്."
ചതുര്ഥേ ദിവസേ ഹസ്താവുത്ക്ഷിപ്യ പുനരബ്രവീത് । സാധു സാധു ജഗന്നാഥ സ്ത്രീ ശൂദ്രാഃ സാധു സാധ്വിതി । ദ്വിജാഃ സാധു നൃപാഃ സാധു വൈശ്യാഃ സാധു പുനഃ പുനഃ ।। ൪൯.
നാലാം ദിവസം കൈകൾ ഉയർത്തി അഗസ്ത്യൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: "ശ്രേഷ്ഠം, ശ്രേഷ്ഠം, ലോകനാഥാ! സ്ത്രീകളും ശൂദ്രന്മാരും ശ്രേഷ്ഠം, ശ്രേഷ്ഠം! ദ്വിജന്മാർ, രാജാക്കന്മാർ, വൈശ്യന്മാർ—എല്ലാവരും വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രേഷ്ഠം!"
സാധു ഭദ്രാശ്വ സാധു ത്വം ഭോഽഗസ്ത്യ സാധു സാധു തേ । സാധു പ്രഹ്ലാദ തേ സാധു ധ്രുവ സാധോ മഹാവ്രത । ഏവമുക്ത്വാ നനര്തോച്ചൈരഗസ്ത്യോ രാജസംനിധൌ ।। ൪൯.
"ശ്രേഷ്ഠൻ ഭദ്രാശ്വാ, നീ ശ്രേഷ്ഠൻ! അഗസ്ത്യാ, നീയും ശ്രേഷ്ഠൻ! പ്രഹ്ലാദാ, നീ ശ്രേഷ്ഠൻ! മഹാവ്രതധാരി ധ്രുവാ, നീയും ശ്രേഷ്ഠൻ!" അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അഗസ്ത്യൻ രാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഉച്ചത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്തു.
ഏവംഭൂതം ച തം ദൃഷ്ട്വാ സപത്നീകോ നൃപോത്തമഃ । കിം ഹര്ഷകാരണം ബ്രഹ്മന് യേനേത്ഥം നൃത്യതേ ഭവാന് ।। ൪൯.
അങ്ങനെ അഗസ്ത്യനെ ആ നിലയിൽ കണ്ട രാജാവ് ഭാര്യയോടൊപ്പം ചോദിച്ചു: "ബ്രാഹ്മണാ, ഇങ്ങനെ നിങ്ങൾക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാകാൻ കാരണമെന്താണ്? ഇത്രയും സന്തോഷത്തോടെ നിങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?"
അഗസ്ത്യ ഉവാച । അഹോ മൂര്ഖഃ കുരാജാ ത്വമഹോ മൂര്ഖാഽനുഗാസ്ത്വമീ । അഹോ പുരോഹിതാ മൂര്ഖാ യേ ന ജാനന്തി മേ മതമ് ।। ൪൯.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ, നീ ഒരു മണ്ടൻ രാജാവാണ്! നിന്റെ അനുയായികളും മണ്ടന്മാരാണ്! എന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിയാത്ത പുരോഹിതന്മാരും മണ്ടന്മാരാണ്!"
ഏവമുക്തേ തതോ രാജാ കൃതാഞ്ജലിരഭാഷത । ന ജാനീമോ വയം ബ്രഹ്മന് പ്രശ്നമേതത് ത്വയേരിതമ് । കഥയസ്വ മഹാഭാഗ യദ്യനുഗ്രഹകൃദ് ഭവാന് ।। ൪൯.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ രാജാവ് കയ്യു ചേർത്ത് പറഞ്ഞു: "ബ്രാഹ്മണാ, നിങ്ങൾ ഉന്നയിച്ച ഈ ചോദ്യം ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. മഹാഭാഗനേ, ദയവായി ഞങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ, നിങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹിക്കാനാഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ."
അഗസ്ത്യ ഉവാച । ഇയം രാജ്ഞീ ത്വയാ യാഽഭൂദ് ദാസീ വൈശ്യസ്യ വൈദിശേ । നഗരേ ഹരിദത്തസ്യ ത്വമസ്യാഃ പതിരേവ ച । തസ്യൈവ കര്മകാരോഽഭൂച്ഛൂദ്രഃ സേവനതത്പരഃ ।। ൪൯.
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: "നിന്റെ ഈ രാജ്ഞി മുമ്പ് വൈദിശ നഗരത്തിലെ ഒരു വൈശ്യന്റെ ദാസിയായിരുന്നു. നീ അവളുടെ ഭർത്താവായിരുന്നു; സേവനത്തിൽ താല്പര്യമുള്ള ആ ശൂദ്രൻ ആ വൈശ്യന്റെ ജോലിക്കാരനായിരുന്നു."