സത്യതപാ ഉവാച । ഭഗവന് യദി വിജ്ഞാനം ശരീരം നോപജായതേ । തദാ കേന പ്രകാരേണ പരം ബ്രഹ്മോപലഭ്യതേ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, ജ്ഞാനം ശരീരത്തിൽ ഉദയിക്കാത്തപക്ഷം, പരമ ബ്രഹ്മം എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയുമെന്നു ദയവായി പറയൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । കര്മകാണ്ഡം ജ്ഞാനമൂലം ജ്ഞാനം കര്മാദികം തഥാ । ഏതയോരന്തരം നാസ്തി യഥാഽശ്മമൃദയോര്മുനേ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: കര്മങ്ങള് ജ്ഞാനത്തില് നിന്ന് ഉരുവാകുന്നു, ജ്ഞാനവും കര്മങ്ങളില് നിന്ന് ഉരുവാകുന്നു; രണ്ട് കല്ലുകള് തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്തതുപോലെ, ഇവ രണ്ടിലും വ്യത്യാസമില്ല, മഹർഷേ.
കര്മകാണ്ഡം ചതുര്ഭേദം ബ്രാഹ്മണാദിഷു കീര്തിതമ് । തത്ര വേദോക്തകര്മാണി ത്രയഃ കുര്വന്തി നിത്യശഃ । ത്രിശുശ്രൂഷാമഥൈകസ്തു ഏഷാ വേദോദിതാ ക്രിയാ ।। ൩൯.
കര്മങ്ങള് ബ്രാഹ്മണന്മാരിലും മറ്റുള്ളവരിലും നാലു വിഭാഗങ്ങളായി പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അവയിൽ മൂന്നു പേർ വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കര്മങ്ങള് പ്രതിദിനം ചെയ്യുന്നു, നാലാമന് അവരെ സേവിക്കുന്നു — ഇതാണ് വേദത്തിൽ നിർദേശിച്ച കര്മം.
ഏതാന് ധര്മാനവസ്ഥായ ബ്രഹ്മണോപാസ്തിം രോചതേ । തസ്യ മുക്തിര്ഭവേന്നൂനം വേദവാദരതസ്യ ച ।। ൩൯.
ഈ ധര്മങ്ങള് ഉറച്ചവണ്ണം അനുസരിച്ചാൽ, ബ്രഹ്മനിൽ ഭക്തി ഉണരുന്നു; വേദത്തിലെ ഉപദേശങ്ങളിൽ ആസക്തനായവന് liberation ഉറപ്പായും ലഭിക്കും.
സത്യതപാ ഉവാച । യദേതത് പരമം ബ്രഹ്മ ത്വയാ പ്രോക്തം മഹാമുനേ । തസ്യ രൂപം ന ജാനന്തി യോഗിനോഽപി മഹാത്മനഃ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, നീ പറഞ്ഞ ഈ പരമ ബ്രഹ്മം — അതിന്റെ രൂപം മഹാത്മാക്കളായ യോഗികളും അറിയുന്നില്ല.
അനാമമസഗോത്രം ച അമൂര്ത്തം മൂര്ത്തിവര്ജിതമ് । കഥം സ ജ്ഞായതേ ബ്രഹ്മ സംജ്ഞാനാമവിവര്ജിതമ് । തസ്യ സംജ്ഞാം കഥയ മേ വേദമാര്ഗവ്യവസ്ഥിതാമ് ।। ൩൯.
അത് പേരില്ലാത്തതും, വംശമില്ലാത്തതും, രൂപമില്ലാത്തതും, രൂപം വിട്ടതുമാണ്; എല്ലാ പേരുകളും അകറ്റിയ ബ്രഹ്മം എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയുമെന്നു പറയൂ; അതിന്റെ പേരും വേദമാർഗത്തിൽ എങ്ങനെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും ദയവായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । യദേതത് പരമം ബ്രഹ്മ വേദവ്യാസേഷു പഠ്യതേ । സ ദേവഃ പുണ്ഡരീകാക്ഷഃ സ്വയം നാരായണഃ പരഃ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: വേദങ്ങളിലും പുരാണങ്ങളിലും പറയുന്ന ഈ പരമ ബ്രഹ്മം, കമലനയനനായ ദൈവം, സ്വയം നാരായണനാണ്, പരമമായവന്.
സ യജ്ഞൈര്വിവിധൈരിഷ്ടൈര്ദാനൈര്ദത്തൈശ്ച സത്തമ । പ്രാപ്യതേ പരമോ ദേവഃ സ്വയം നാരായണോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
നാനാ യജ്ഞങ്ങളിലൂടെ, ബലി, ദാനങ്ങള് എന്നിവയിലൂടെ, ഉത്തമനായവന് നാരായണന്, ഹരിയ്, പരമ ദൈവം, ലഭ്യനാകുന്നു.
സത്യതപാ ഉവാച । ഭഗവന് ബഹുവിത്തേന ഋത്വിഗ്ഭിര്വേദപാരഗൈഃ । പ്രാപ്യതേ പുണ്യകൃദ്ഭിര്ഹി ക്വചിദ് യജ്ഞഃ കഥംചന । തേന പ്രാപ്തേന ഭഗവാന് ലഭ്യതേ ദുഃഖതോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, വേദം പഠിച്ച രുത്വിജ്മാരും, പുണ്യപ്രവൃത്തിയുള്ളവരും, വലിയ ധനത്തോടെ യജ്ഞം നടത്താറുണ്ട്; എങ്കിലും, ഹരിയെ നേടുന്നത് വളരെ പ്രയാസമാണ്.
വിത്തേന ച വിനാ ദാനം ദാതും വിപ്ര ന ശക്യതേ । വിദ്യമാനേഽപി ന മതിഃ കുടുമ്ബാസക്തചേതസഃ । തസ്യ മോക്ഷഃ കഥം ബ്രഹ്മന് സര്വഥാ ദുര്ലഭോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
ധനം ഇല്ലാതെ ദാനം നൽകാൻ കഴിയില്ല, ബ്രാഹ്മണാ; ധനം ഉണ്ടെങ്കിലും, കുടുംബത്തിൽ ആസക്തരായവരുടെ മനസ്സ് ദാനത്തിന് തയാറാകില്ല; അങ്ങനെ liberation എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ഹരി എല്ലാ രീതിയിലും ദുർലഭനാണ്.
അല്പായാസേന ലഭ്യേത യേന ദേവഃ സനാതനഃ । തന്മേ സാമാന്യതോ ബ്രൂഹി സര്വവര്ണേഷു യദ് ഭവേത് ।। ൩൯.
അല്പമായ പരിശ്രമത്തിൽ സനാതന ദൈവത്തെ എങ്ങനെ നേടാം? എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളിലുമുള്ളവർക്കും അനുയോജ്യമായ മാർഗം പൊതുവായി ദയവായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । കഥയാമി പരം ഗുഹ്യം രഹസ്യം ദേവനിര്മിതമ് । ധരണ്യാ യത്കൃതം പൂര്വം മജ്ജന്ത്യാ തു രസാതലേ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിച്ച പരമ രഹസ്യം, ഭൂമി രസാതലത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ ചെയ്ത അതി ഗൂഢമായ കാര്യങ്ങൾ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം.
പൃഥിവ്യാഃ പാര്ഥിവോ ഭാവഃ സലിലേ നാതിരേചിതഃ । തസ്മിന് സലിലമഗ്നേ തു പൃഥ്വീ പ്രായാദ് രസാതലമ് ।। ൩൯.
ഭൂമിയുടെ ഭൂതസ്വഭാവം വെള്ളത്തിൽ അതിക്രമിച്ചിരുന്നില്ല; ഭൂമി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, അവൾ രസാതലത്തിലേക്ക് പോയി.
സാ ഭൂതധാരിണീ ദേവീ രസാതലഗതാ ശുഭാ । ആരാധയാമാസ വിഭും ദേവം നാരായണം പരമ് । ഉപവാസവ്രതൈര്ദേവീ നിയമൈശ്ച പൃഥഗ്വിധൈഃ ।। ൩൯.
ഭൂതങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന, ശുഭമായ ദേവി, രസാതലത്തിൽ എത്തിയ ശേഷം, ഉപവാസവും വ്രതങ്ങളും വിവിധ നിയമങ്ങളും പാലിച്ച്, പരമ ദൈവമായ നാരായണനെ ആരാധിച്ചു.
കാലേന മഹതാ തസ്യാഃ പ്രസന്നോ ഗരുഡധ്വജഃ । ഉജ്ജഹാര സ്ഥിതൌ ചേമാം സ്ഥാപയാമാസ സോഽവ്യയഃ ।। ൩൯.
ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാൻ, അവളിൽ സന്തോഷംകൊണ്ടു, അവളെ ഉയർത്തി, ഭൂമിയിൽ സ്ഥാനം നൽകുകയും, അവ്യയനായവൻ അതു ചെയ്തതുമാണ്.
സത്യതപാ ഉവാച । കോഽസൌ ധരണ്യാ സംചീര്ണ ഉപവാസോ മഹാമുനേ । കാനി വ്രതാനി ച തഥാ ഏതന്മേ വക്തുമര്ഹസി ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ഭൂമി ചെയ്ത ഉപവാസം ഏതാണ്? വ്രതങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണ്? ദയവായി ഇതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । യദാ മാര്ഗശിരേ മാസി ദശമ്യാം നിയതാത്മവാന് । കൃത്വാ ദേവാര്ചനം ധീമാനഗ്നികാര്യം യഥാവിധി ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: മാർഗശീർഷ മാസത്തിൽ, ദശമി തിയ്യതി വന്നപ്പോൾ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, ദേവരെ ആരാധിച്ച്, അഗ്നികാര്യങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം ചെയ്താൽ—
ശുചിവാസാഃ പ്രസന്നാത്മാ ഹവ്യമന്നം സുസംസ്കൃതമ് । ഭുക്ത്വാ പഞ്ചപദം ഗത്വാ പുനഃ ശൌചം തു പാദയോഃ ।। ൩൯.
ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മനസ്സിൽ സന്തോഷം നിറച്ച്, നല്ല രീതിയിൽ ഒരുക്കിയ ഹവ്യാന്നം കഴിച്ച ശേഷം, അഞ്ച് പടികൾ നടന്ന്, വീണ്ടും കാലുകൾ കഴുകണം.
കൃത്വാഽഷ്ടാങ്ഗുലമാത്രം തു ക്ഷീരവൃക്ഷസമുദ്ഭവമ് । ഭക്ഷയേദ് ദന്തകാഷ്ഠം തു തത ആചമ്യ യത്നതഃ ।। ൩൯.
പാലുമുളള മരത്തിൽ നിന്നെടുത്ത, എട്ടു വിരൽ നീളമുള്ള ഒരു ദന്തക്കഷ്ടം എടുത്ത് പല്ലു തേക്കണം. അതിനു ശേഷം ശ്രദ്ധയോടെ ആചമനം ചെയ്യണം.
സ്പൃഷ്ട്വാ ദ്വാരാണി സര്വാണി ചിരം ധ്യാത്വാ ജനാര്ദനമ് । ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിം കിരീടിം പീതവാസസമ് ।। ൩൯.
എല്ലാ വാതിലുകളും സ്പർശിച്ച്, ശംഖവും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ള, കിരീടം ധരിച്ചും മഞ്ഞ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞും ഇരിക്കുന്ന ജനാർദ്ദനനെ ദീർഘമായി ധ്യാനിക്കണം.
പ്രസന്നവദനം ദേവം സര്വലക്ഷണലക്ഷിതമ് । ധ്യാത്വാ പുനര്ജലം ഹസ്തേ ഗൃഹ്യ ഭാനും ജനാര്ദനമ് ।। ൩൯.
സമസ്ത ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ, ഹർഷപൂർണ്ണമായ മുഖമുള്ള ദൈവത്തെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, വീണ്ടും വെള്ളം കൈയിൽ എടുത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള ജനാർദ്ദനനെ ചിന്തിക്കണം.
ധ്യാത്വാഽര്ധ്യം ദാപയേത് തസ്യ കരതോയേന മാനവഃ । ഏവമുച്ചാരയേദ് വാചം തസ്മിന് കാലേ മഹാമുനേ ।। ൩൯.
ധ്യാനിച്ചശേഷം, മനുഷ്യൻ തന്റെ കൈകൊണ്ട് അർഘ്യം സമർപ്പിക്കണം. അപ്പോൾ, മഹാമുനിയേ, ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കണം.
ഏകാദശ്യാം നിരാഹാരഃ സ്ഥിത്വാഽഹമപരേഽഹനി । ഭോക്ഷ്യാമി പുണ്ഡരീകാക്ഷ ശരണം മേ ഭവാച്യുത ।। ൩൯.
ഏകാദശി ദിനത്തിൽ ഞാൻ അഹാരം കഴിക്കാതെ ഇരിക്കും. അതിന്റെ പിറകെ വരുന്ന ദിവസം ഞാൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കും. കമലനയനനായ അച്യുതാ, നീ എനിക്ക് അഭയം നൽകണം.
ഏവമുക്ത്വാ തതോ രാത്രൌ ദേവദേവസ്യ സന്നിധൌ । ജപന്നാരായണായേതി സ്വപേത് തത്ര വിധാനതഃ ।। ൩൯.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ദേവദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ, ആ രാത്രി 'നാരായണായ' എന്ന ജപം ഉച്ചരിച്ച്, നിയമപ്രകാരം അവിടെ തന്നെ ഉറങ്ങണം.
തതഃ പ്രഭാതേ വിമലേ നദീം ഗത്വാ സമുദ്രഗാമ് । ഇതരാം വാ തഡാഗം വാ ഗൃഹേ വാ നിയതാത്മവാന് ।। ൩൯.
ശുദ്ധമായ പ്രഭാതത്തിൽ, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന നദിയിലേക്കോ, മറ്റൊരു കുളത്തിലേക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ വീട്ടിൽ തന്നെ, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച് പോകണം.
ആനീയ മൃത്തികാം ശുദ്ധാം മന്ത്രേണാനേന മാനവഃ । ധാരണം പോഷണം ത്വത്തോ ഭൂതാനാം ദേവി സര്വദാ । തേന സത്യേന മേ പാപം യാവന്മോചയ സുവ്രതേ ।। ൩൯.
ശുദ്ധമായ മണ്ണ് കൊണ്ടുവന്ന് ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം: 'ദേവീ, സകലഭൂതങ്ങൾക്ക് നിലനിൽപ്പും പോഷണവും നിന്നിൽ നിന്നാണ്. ആ സത്യത്തിന്റെ പേരിൽ, സദാചാരിണിയായേ, എന്റെ പാപം നീ നീക്കിക്കൊടുക്കണം.'
ബ്രഹ്മാണ്ഡോദരതീര്ഥാനി കരൈഃ സ്പൃഷ്ടാനി ദേവ തേ । തേനേമാം മൃത്തികാം സ്പൃഷ്ട്വാ മാ ലഭാമി ത്വയോദിതാമ് ।। ൩൯.
'ദേവാ, ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ തീർത്ഥങ്ങൾ നിന്റെ കൈകൾ സ്പർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ മണ്ണ് ഞാൻ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ, നീ പറഞ്ഞ ദോഷങ്ങൾ എനിക്ക് ഉണ്ടാകരുതേ.'
ത്വയി സര്വേ രസാ നിത്യാഃ സ്ഥിതാ വരുണ സര്വദാ । തേനേമാം മൃത്തികാം പ്ലാവ്യ പൂതാം കുരു മമാചിരമ് ।। ൩൯.
'വരുണാ, എല്ലാ ജലങ്ങളും എപ്പോഴും നിന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ, ഈ മണ്ണ് കഴുകി എനിക്ക് ഉടൻ ശുദ്ധമാക്കിക്കൊടുക്കണം.'
ഏവം മൃദം തഥാ തോയം പ്രസാദ്യാത്മാനമാലഭേത് । ത്രിഃ കൃത്വാ ശേഷമൃദയാ കുണ്ഡമാലിഖ്യ വൈ ജലേ ।। ൩൯.
ഇങ്ങനെ മണ്ണും വെള്ളവും ഉപയോഗിച്ച് ശരീരം ശുദ്ധമാക്കി, മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഇത് ചെയ്തശേഷം, ശേഷിച്ച മണ്ണുകൊണ്ട് വെള്ളത്തിൽ ഒരു വൃത്തം വരയ്ക്കണം.
തതസ്തത്ര നരഃ സമ്യക് ചക്രവര്ത്യുപചാരതഃ । സ്നാത്വാ ചാവശ്യകം കൃത്വാ പുനര്ദേവഗൃഹം വ്രജേത് ।। ൩൯.
അതിനുശേഷം, അവിടെ ചക്രവർത്തിയുടെ രീതിയിൽ, സ്നാനം ചെയ്ത് ആവശ്യമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു, വീണ്ടും ദേവാലയത്തിലേക്ക് പോകണം.