ഋഷിരുവാച । പ്രാക്ശരീരം ഗതം തേഽദ്യ നിരാഹാരസ്യ സത്തമ । തപോമയം ശരീരം തേ പൃഥഗ്ഭൂതം ന സംശയഃ ।। ൩൮.
മഹർഷി പറഞ്ഞു: മഹാനേ, ഇന്ന് നിന്നു മുൻപ് ഉണ്ടായിരുന്ന, ഭക്ഷണം ഇല്ലാതെ നിലനിന്നിരുന്ന ശരീരം വിട്ടു പോയി; ഇപ്പോൾ നിന്റെ ശരീരം തപസ്സിൽ നിന്നുള്ളതാണു, അതു വേറിട്ടതാണു, സംശയമില്ല.
പ്രാഗ്വിജ്ഞാനം ഗതം നാശമിദാനീം ശുദ്ധമക്ഷരമ് । വിദ്ധി തം ശുദ്ധകായോഽസി തഥാഽന്യത് തേ ശരീരകമ് । തേന വേദാഃ സമം ശാസ്ത്രൈഃ പ്രതിഭാസ്യന്തി തേ മുനേ ।। ൩൮.
നിന്റെ പഴയ അറിവ് ഇപ്പോൾ ഇല്ലാതായി; ഇപ്പോൾ നീ ശുദ്ധവും നശിക്കാത്തതുമായവനാണ്. നീ ശുദ്ധശരീരിയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുക, മറ്റൊരു ശരീരം നിന്നിൽ വേറെയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ, വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും നിനക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാം, മഹർഷിയേ.
സത്യതപാ ഉവാച । ഭഗവന് ദ്വേ ശരീരേ തു ഇതി യത്പരികീര്ത്തിതമ് । തന്മേ കഥയ ഭേദം വൈ കേ തേ ബ്രഹ്മവിദാം വര ।। ൩൯.
സത്യതപസ് പറഞ്ഞു: ഭഗവാനേ, രണ്ട് ശരീരങ്ങളാണെന്ന് പറഞ്ഞതിന്റെ വ്യത്യാസം ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം, ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । ന ദ്വേ ത്രീണി ശരീരാണി വാച്യം തദ്വിപരീതകമ് । വിഭോഗായതനം ചൈവ ത്രിശരീരാണി പ്രാണിനാമ് ।। ൩൯.
ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു: രണ്ട് ശരീരങ്ങൾ അല്ല, മൂന്നു ശരീരങ്ങളാണെന്ന് പറയണം; അതാണ് ശരി. എല്ലാ ജീവികൾക്കും അനുഭവത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാനമായി മൂന്നു ശരീരങ്ങളുണ്ട്.
പ്രാഗവസ്ഥമധര്മാഖ്യം പരിജ്ഞാനവിവര്ജിതമ് । അപരം സവ്രതം തദ്ധി ജ്ഞേയമത്യന്തധാര്മികമ് ।। ൩൯.
ആദ്യത്തെത് അജ്ഞതയുടെയും അധർമ്മത്തിന്റെയും അവസ്ഥയാണ്, വിവേകമില്ലാത്തത്; രണ്ടാമത്തേത് വ്രതങ്ങളോടുകൂടിയതും അത്യന്തം ധാർമ്മികമായതുമാണ്.
ധര്മാധര്മോപഭോഗായ യത് തൃതീയമതീന്ദ്രിയമ് । തത്ത്രിഭേദം വിനിര്ദിഷ്ടം ബ്രഹ്മവിദ്ഭിര്വിചക്ഷണൈഃ । യാതനാ ധര്മഭോഗശ്ച ഭുക്തിശ്ചേതി ത്രിഭേദകമ് ।। ൩൯.
മൂന്നാമത്തേത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായതും ധർമ്മവും അധർമ്മവും അനുഭവിക്കാൻ ഉള്ളതുമാണ്. ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ പാണ്ഡിത്യമുള്ളവർ ഈ മൂന്നുവിധം പറയുന്നു: യാതന, ധർമ്മാനുഭവം, സാധാരണ അനുഭവം — ഇവയാണ് മൂന്നു.
യസ്തു ഭാവഃ പുരാ ഹ്യാസീത് പ്രാണിനോ നിഘ്നതഃ സ വൈ । തത്പാപാഖ്യം ശരീരം തേ പാപസംജ്ഞം തദുച്യതേ ।। ൩൯.
മുൻപ് ജീവി കൊല്ലുന്നവനായിരുന്നു ആ അവസ്ഥ, അതിനാൽ ആ ശരീരം പാപശരീരമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, അതാണ് പാപശരീരം.
ഇദാനീം ശുഭവൃത്തിം തു കുര്വതസ്തപ ആര്ജവമ് । അപരം ധര്മരൂപം തു ശരീരം തേ വ്യവസ്ഥിതമ് । തേന വേദപുരാണാനി ജ്ഞാതുമര്ഹസ്യസംശയമ് ।। ൩൯.
ഇപ്പോൾ നീ ശുഭമായ പ്രവൃത്തികളും തപസ്സും നേരത്തെയും ചെയ്യുന്നുവെന്നാൽ, മറ്റൊരു ധർമ്മസ്വഭാവമുള്ള ശരീരം നിനക്കുണ്ടായി. അതിനാൽ, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും നീ അറിയാൻ കഴിയും, സംശയമില്ല.
യദാഷ്ടാകം സംപരിവര്ത്തതേ പുമാം- സ്തദാ ത്ര്യവസ്ഥഃ പരികീര്ത്യതേ തു വൈ । ഗതാഷ്ടവര്ഗസ്ത്രിഗതഃ സദാ ശുഭഃ സ്ഥിരോ ഭവേദാത്മനി നിശ്ചയാത്മവാന് ।। ൩൯.
ഏതു പുരുഷനിൽ ആറ് വിഭാഗങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ, അവൻ മൂന്നു അവസ്ഥകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ആറ് വിഭാഗങ്ങൾ വിട്ട്, മൂന്നു അവസ്ഥകളിൽ സ്ഥിരതയോടെ, എപ്പോഴും ശുഭനായവനായി, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ആത്മാവിൽ ഉറച്ചവനാകും.
യദാ പഞ്ച പുനഃ പഞ്ച പഞ്ച പഞ്ചാപി സംത്യജേത് । ഏകമാര്ഗസ്തദാ ബ്രഹ്മ ശാശ്വതം ലഭതേ നരഃ ।। ൩൯.
അഞ്ച് അഞ്ചായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിട്ട്, ഒറ്റയൊരു മാർഗം പിന്തുടരുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കും.
സത്യതപാ ഉവാച । ഭഗവന് യദി വിജ്ഞാനം ശരീരം നോപജായതേ । തദാ കേന പ്രകാരേണ പരം ബ്രഹ്മോപലഭ്യതേ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, ജ്ഞാനം ശരീരത്തിൽ ഉദയിക്കാത്തപക്ഷം, പരമ ബ്രഹ്മം എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയുമെന്നു ദയവായി പറയൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । കര്മകാണ്ഡം ജ്ഞാനമൂലം ജ്ഞാനം കര്മാദികം തഥാ । ഏതയോരന്തരം നാസ്തി യഥാഽശ്മമൃദയോര്മുനേ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: കര്മങ്ങള് ജ്ഞാനത്തില് നിന്ന് ഉരുവാകുന്നു, ജ്ഞാനവും കര്മങ്ങളില് നിന്ന് ഉരുവാകുന്നു; രണ്ട് കല്ലുകള് തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലാത്തതുപോലെ, ഇവ രണ്ടിലും വ്യത്യാസമില്ല, മഹർഷേ.
കര്മകാണ്ഡം ചതുര്ഭേദം ബ്രാഹ്മണാദിഷു കീര്തിതമ് । തത്ര വേദോക്തകര്മാണി ത്രയഃ കുര്വന്തി നിത്യശഃ । ത്രിശുശ്രൂഷാമഥൈകസ്തു ഏഷാ വേദോദിതാ ക്രിയാ ।। ൩൯.
കര്മങ്ങള് ബ്രാഹ്മണന്മാരിലും മറ്റുള്ളവരിലും നാലു വിഭാഗങ്ങളായി പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അവയിൽ മൂന്നു പേർ വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കര്മങ്ങള് പ്രതിദിനം ചെയ്യുന്നു, നാലാമന് അവരെ സേവിക്കുന്നു — ഇതാണ് വേദത്തിൽ നിർദേശിച്ച കര്മം.
ഏതാന് ധര്മാനവസ്ഥായ ബ്രഹ്മണോപാസ്തിം രോചതേ । തസ്യ മുക്തിര്ഭവേന്നൂനം വേദവാദരതസ്യ ച ।। ൩൯.
ഈ ധര്മങ്ങള് ഉറച്ചവണ്ണം അനുസരിച്ചാൽ, ബ്രഹ്മനിൽ ഭക്തി ഉണരുന്നു; വേദത്തിലെ ഉപദേശങ്ങളിൽ ആസക്തനായവന് liberation ഉറപ്പായും ലഭിക്കും.
സത്യതപാ ഉവാച । യദേതത് പരമം ബ്രഹ്മ ത്വയാ പ്രോക്തം മഹാമുനേ । തസ്യ രൂപം ന ജാനന്തി യോഗിനോഽപി മഹാത്മനഃ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, നീ പറഞ്ഞ ഈ പരമ ബ്രഹ്മം — അതിന്റെ രൂപം മഹാത്മാക്കളായ യോഗികളും അറിയുന്നില്ല.
അനാമമസഗോത്രം ച അമൂര്ത്തം മൂര്ത്തിവര്ജിതമ് । കഥം സ ജ്ഞായതേ ബ്രഹ്മ സംജ്ഞാനാമവിവര്ജിതമ് । തസ്യ സംജ്ഞാം കഥയ മേ വേദമാര്ഗവ്യവസ്ഥിതാമ് ।। ൩൯.
അത് പേരില്ലാത്തതും, വംശമില്ലാത്തതും, രൂപമില്ലാത്തതും, രൂപം വിട്ടതുമാണ്; എല്ലാ പേരുകളും അകറ്റിയ ബ്രഹ്മം എങ്ങനെ അറിയാൻ കഴിയുമെന്നു പറയൂ; അതിന്റെ പേരും വേദമാർഗത്തിൽ എങ്ങനെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും ദയവായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । യദേതത് പരമം ബ്രഹ്മ വേദവ്യാസേഷു പഠ്യതേ । സ ദേവഃ പുണ്ഡരീകാക്ഷഃ സ്വയം നാരായണഃ പരഃ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: വേദങ്ങളിലും പുരാണങ്ങളിലും പറയുന്ന ഈ പരമ ബ്രഹ്മം, കമലനയനനായ ദൈവം, സ്വയം നാരായണനാണ്, പരമമായവന്.
സ യജ്ഞൈര്വിവിധൈരിഷ്ടൈര്ദാനൈര്ദത്തൈശ്ച സത്തമ । പ്രാപ്യതേ പരമോ ദേവഃ സ്വയം നാരായണോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
നാനാ യജ്ഞങ്ങളിലൂടെ, ബലി, ദാനങ്ങള് എന്നിവയിലൂടെ, ഉത്തമനായവന് നാരായണന്, ഹരിയ്, പരമ ദൈവം, ലഭ്യനാകുന്നു.
സത്യതപാ ഉവാച । ഭഗവന് ബഹുവിത്തേന ഋത്വിഗ്ഭിര്വേദപാരഗൈഃ । പ്രാപ്യതേ പുണ്യകൃദ്ഭിര്ഹി ക്വചിദ് യജ്ഞഃ കഥംചന । തേന പ്രാപ്തേന ഭഗവാന് ലഭ്യതേ ദുഃഖതോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: ഭഗവനെ, വേദം പഠിച്ച രുത്വിജ്മാരും, പുണ്യപ്രവൃത്തിയുള്ളവരും, വലിയ ധനത്തോടെ യജ്ഞം നടത്താറുണ്ട്; എങ്കിലും, ഹരിയെ നേടുന്നത് വളരെ പ്രയാസമാണ്.
വിത്തേന ച വിനാ ദാനം ദാതും വിപ്ര ന ശക്യതേ । വിദ്യമാനേഽപി ന മതിഃ കുടുമ്ബാസക്തചേതസഃ । തസ്യ മോക്ഷഃ കഥം ബ്രഹ്മന് സര്വഥാ ദുര്ലഭോ ഹരിഃ ।। ൩൯.
ധനം ഇല്ലാതെ ദാനം നൽകാൻ കഴിയില്ല, ബ്രാഹ്മണാ; ധനം ഉണ്ടെങ്കിലും, കുടുംബത്തിൽ ആസക്തരായവരുടെ മനസ്സ് ദാനത്തിന് തയാറാകില്ല; അങ്ങനെ liberation എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ഹരി എല്ലാ രീതിയിലും ദുർലഭനാണ്.
അല്പായാസേന ലഭ്യേത യേന ദേവഃ സനാതനഃ । തന്മേ സാമാന്യതോ ബ്രൂഹി സര്വവര്ണേഷു യദ് ഭവേത് ।। ൩൯.
അല്പമായ പരിശ്രമത്തിൽ സനാതന ദൈവത്തെ എങ്ങനെ നേടാം? എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളിലുമുള്ളവർക്കും അനുയോജ്യമായ മാർഗം പൊതുവായി ദയവായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । കഥയാമി പരം ഗുഹ്യം രഹസ്യം ദേവനിര്മിതമ് । ധരണ്യാ യത്കൃതം പൂര്വം മജ്ജന്ത്യാ തു രസാതലേ ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിച്ച പരമ രഹസ്യം, ഭൂമി രസാതലത്തിൽ മുങ്ങുമ്പോൾ ചെയ്ത അതി ഗൂഢമായ കാര്യങ്ങൾ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം.
പൃഥിവ്യാഃ പാര്ഥിവോ ഭാവഃ സലിലേ നാതിരേചിതഃ । തസ്മിന് സലിലമഗ്നേ തു പൃഥ്വീ പ്രായാദ് രസാതലമ് ।। ൩൯.
ഭൂമിയുടെ ഭൂതസ്വഭാവം വെള്ളത്തിൽ അതിക്രമിച്ചിരുന്നില്ല; ഭൂമി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, അവൾ രസാതലത്തിലേക്ക് പോയി.
സാ ഭൂതധാരിണീ ദേവീ രസാതലഗതാ ശുഭാ । ആരാധയാമാസ വിഭും ദേവം നാരായണം പരമ് । ഉപവാസവ്രതൈര്ദേവീ നിയമൈശ്ച പൃഥഗ്വിധൈഃ ।। ൩൯.
ഭൂതങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന, ശുഭമായ ദേവി, രസാതലത്തിൽ എത്തിയ ശേഷം, ഉപവാസവും വ്രതങ്ങളും വിവിധ നിയമങ്ങളും പാലിച്ച്, പരമ ദൈവമായ നാരായണനെ ആരാധിച്ചു.
കാലേന മഹതാ തസ്യാഃ പ്രസന്നോ ഗരുഡധ്വജഃ । ഉജ്ജഹാര സ്ഥിതൌ ചേമാം സ്ഥാപയാമാസ സോഽവ്യയഃ ।। ൩൯.
ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാൻ, അവളിൽ സന്തോഷംകൊണ്ടു, അവളെ ഉയർത്തി, ഭൂമിയിൽ സ്ഥാനം നൽകുകയും, അവ്യയനായവൻ അതു ചെയ്തതുമാണ്.
സത്യതപാ ഉവാച । കോഽസൌ ധരണ്യാ സംചീര്ണ ഉപവാസോ മഹാമുനേ । കാനി വ്രതാനി ച തഥാ ഏതന്മേ വക്തുമര്ഹസി ।। ൩൯.
സത്യതപാ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ഭൂമി ചെയ്ത ഉപവാസം ഏതാണ്? വ്രതങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണ്? ദയവായി ഇതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു തരൂ.
ദുര്വാസാ ഉവാച । യദാ മാര്ഗശിരേ മാസി ദശമ്യാം നിയതാത്മവാന് । കൃത്വാ ദേവാര്ചനം ധീമാനഗ്നികാര്യം യഥാവിധി ।। ൩൯.
ദുര്വാസാ പറഞ്ഞു: മാർഗശീർഷ മാസത്തിൽ, ദശമി തിയ്യതി വന്നപ്പോൾ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, ദേവരെ ആരാധിച്ച്, അഗ്നികാര്യങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം ചെയ്താൽ—
ശുചിവാസാഃ പ്രസന്നാത്മാ ഹവ്യമന്നം സുസംസ്കൃതമ് । ഭുക്ത്വാ പഞ്ചപദം ഗത്വാ പുനഃ ശൌചം തു പാദയോഃ ।। ൩൯.
ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മനസ്സിൽ സന്തോഷം നിറച്ച്, നല്ല രീതിയിൽ ഒരുക്കിയ ഹവ്യാന്നം കഴിച്ച ശേഷം, അഞ്ച് പടികൾ നടന്ന്, വീണ്ടും കാലുകൾ കഴുകണം.
കൃത്വാഽഷ്ടാങ്ഗുലമാത്രം തു ക്ഷീരവൃക്ഷസമുദ്ഭവമ് । ഭക്ഷയേദ് ദന്തകാഷ്ഠം തു തത ആചമ്യ യത്നതഃ ।। ൩൯.
പാലുമുളള മരത്തിൽ നിന്നെടുത്ത, എട്ടു വിരൽ നീളമുള്ള ഒരു ദന്തക്കഷ്ടം എടുത്ത് പല്ലു തേക്കണം. അതിനു ശേഷം ശ്രദ്ധയോടെ ആചമനം ചെയ്യണം.
സ്പൃഷ്ട്വാ ദ്വാരാണി സര്വാണി ചിരം ധ്യാത്വാ ജനാര്ദനമ് । ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിം കിരീടിം പീതവാസസമ് ।। ൩൯.
എല്ലാ വാതിലുകളും സ്പർശിച്ച്, ശംഖവും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ള, കിരീടം ധരിച്ചും മഞ്ഞ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞും ഇരിക്കുന്ന ജനാർദ്ദനനെ ദീർഘമായി ധ്യാനിക്കണം.