ഭിക്ഷാകാലേ തു സംപ്രാപ്തേ ശീര്ണപര്ണാന്യഭക്ഷയത് । സ കദാചിത് ക്ഷുധാവിഷ്ടോ വൃക്ഷമൂലം സമാശ്രിതഃ ।। ൩൮.
ഭിക്ഷയ്ക്കുള്ള സമയം എത്തിയപ്പോൾ, അവൻ ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ ഭക്ഷിച്ചു; ഒരിക്കൽ, അത്യന്തം വിശപ്പേറ്റ്, ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരടിയിൽ അഭയം തേടി.
ബുഭുക്ഷിതസ്തരോഃ പര്ണമൈച്ഛദ് ഭക്ഷിതുമന്തികാത് । ഇത്യേവം കുര്വതോ വ്യോമ്നി വാഗുവാചാശരീരിണീ ।। ൩൮.
വിശപ്പോടെ, സമീപത്തുള്ള വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഇല കഴിക്കാനായി അവൻ ശ്രമിച്ചു; അപ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശരീരമില്ലാത്ത ഒരു ശബ്ദം കേട്ടു.
മാ ഭക്ഷയസ്വ സകടമുച്ചൈരേവം പ്രഭാഷിതേ । തതോഽസൌ തം വിഹായാന്യദ് വാര്ക്ഷം പതിതമഗ്രഹീത് ।। ൩൮.
'വളഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആ ഇല ഭക്ഷിക്കരുത്' എന്ന് ആ ശബ്ദം ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞു; അതിനുശേഷം, അവൻ അതെവിടെയും വിട്ട് മറ്റൊരു വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണ മറ്റൊരു ഇല എടുത്തു.
തമപ്യേവം നിഷിദ്ധം സ്യാദന്യം തഥൈവമേവ ച । ഏവം സ സകടം മത്വാ വ്യാധഃ കിഞ്ചിന്ന ഭക്ഷയത് ।। ൩൮.
അത് പോലും അങ്ങനെ നിരോധിക്കപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ, എല്ലാ ഇലകളും വളഞ്ഞതാണെന്ന് കരുതി, ആ വേട്ടക്കാരൻ ഒന്നും ഭക്ഷിച്ചില്ല.
നിരാഹാരസ്തപസ്തേപേ സ്മരന് ഗുരുമതന്ദ്രിതഃ । തസ്യാഥ ബഹുനാ കാലേ ഗതേ ഋഷിവരോഽഭ്യഗാത് ।। ൩൮.
അന്നം കഴിക്കാതെ, ഗുരുവിനെ മനസ്സിൽ ഓർത്ത്, ക്ഷീണം കാണിക്കാതെ വ്രതം അനുഷ്ടിച്ചു. അങ്ങനെ ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, മഹർഷി അവിടെയെത്തി.
ദുര്വാസാഃ ശംസിതാത്മാ വൈ കിഞ്ചിത്പ്രാണമപശ്യത । വ്യാധം തപോത്ഥതേജോഭിര്ജ്വലമാനം ഹവിര്യഥാ ।। ൩൮.
ദുര്വാസസ്, മനസ്സു ശാന്തനായവൻ, ആ വെടിക്കാരനെ കണ്ടു. വ്രതത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ ദീപ്തിയായി, അഗ്നിയിൽ ഹോമം പോലെ, അവൻ ജീവൻ കുറച്ച് മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
സോഽപി വ്യാധസ്തു തം നത്വാ ശിരസാഽഥ മഹാമുനിമ് । ഉവാച സ കൃതാര്ഥോഽസ്മി ഭഗവന് ദര്ശനാത് തവ ।। ൩൮.
ആ വെടിക്കാരനും, തല കുനിച്ചുകൊണ്ട് മഹാമുനിയെ നമസ്കരിച്ചു. "ഭഗവനെ, നിങ്ങളുടെ ദർശനം കൊണ്ടു ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായി," എന്ന് പറഞ്ഞു.
ഇദാനീം ശ്രാദ്ധകാലം മേ പ്രാപ്തം ത്വമവധാരയ । ശീര്ണപര്ണാനി ഭക്ഷയന് വൈ തൈരേവാഹം മഹാമുനേ । ഭവന്തം പ്രീണയാമീതി വ്യാധസ്തം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൩൮.
"ഇപ്പോൾ എന്റെ ശ്രാദ്ധകാലം എത്തി, ദയവായി മനസ്സിലാക്കൂ. ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ മാത്രം കഴിച്ച്, മഹാമുനീ, അതിലൂടെ ഞാൻ നിങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു," എന്ന് വെടിക്കാരൻ പറഞ്ഞു.
ദുര്വാസാ അപി തം ശുദ്ധം ശുദ്ധഭാവം ജിതേന്ദ്രിയമ് । ജിജ്ഞാസുസ്തത്തപോ വാക്യമിദമുച്ചൈരുവാച ഹ ।। ൩൮.
ദുര്വാസസ്, അവനെ ശുദ്ധനും, ശുദ്ധഭാവമുള്ളവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനുമെന്നു കണ്ടു. അവന്റെ വ്രതം പരീക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഉച്ചത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
യവഗോധൂമശാലീനാമന്നം ചൈവ സുസംസ്കൃതമ് । ദീയതാം മേ ക്ഷുധാര്തായ ത്വാമുദ്ദിശ്യാഗതായ ച ।। ൩൮.
"യവം, ഗോതുമ, ചോറും ചേർത്തു നല്ല രീതിയിൽ തയ്യാറാക്കിയ അന്നം എനിക്ക് തരിക. ഞാൻ വിശക്കുന്നു, നിന്നെ കാണാൻ വന്നതാണ്."
ഇത്യുക്തേന ത്വസൌ വ്യാധശ്ചിന്താം പരമികാം ഗതഃ । ക്വ സംഭവിഷ്യതേ മഹ്യമിതി ചിന്താപരോഽഭവത് ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വെടിക്കാരൻ വലിയ ചിന്തയിൽ ആകി. "ഇത് എങ്ങനെ സാധിക്കും?" എന്ന ചിന്തയിൽ മുഴുകി.
തസ്യ ചിന്തയതഃ പാത്രമാകാശാത് പതിതം ശുഭമ് । സൌവര്ണം സിദ്ധിസംയുക്തം തജ്ജഗ്രാഹ കരേണ സഃ ।। ൩൮.
അവൻ ചിന്തിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശുദ്ധമായ ഒരു പൊൻപാത്രം, വിജയശക്തിയോടെ, താഴെ വീണു. അതു കൈയിൽ എടുത്തു.
തദ് ഗൃഹീത്വാ മുനിം പ്രാഹ ദുര്വാസാഖ്യം സസാധ്വസഃ । അത്രൈവ സ്ഥീയതാം ബ്രഹ്മന് യാവദ് ഭിക്ഷാടനം ത്വഹമ് । കരോമി തത്പ്രസാദോഽയം ക്രിയതാം ബ്രഹ്മവിത്തമ ।। ൩൮.
അത് എടുത്ത്, ദുര്വാസസ് എന്ന മുനിയെ ഭയത്തോടെ പറഞ്ഞു: "ബ്രാഹ്മണേ, ഇവിടെ തന്നെ കാത്തിരിക്കുക; ഞാൻ ഭിക്ഷയെടുപ്പാൻ പോകുന്നു. ദയവായി ഈ അനുഗ്രഹം ചെയ്യുക, ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയേ."
ഏവമുക്ത്വാ തതോ ഭിക്ഷാമടനം വ്യാധസത്തമഃ । നാതിദൂരേണ നഗരം ധനയോഷസമന്വിതമ് ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വെടിക്കാരൻ ഭിക്ഷയെടുപ്പാൻ പോയി. അതിൽ നിന്ന് അധികം ദൂരമല്ലാത്ത, ധനംയും സ്ത്രീകളും നിറഞ്ഞ നഗരത്തിലേക്ക്.
തസ്യ തത്ര പ്രയാതസ്യ അഗ്രതഃ സര്വശോഭനാഃ । വൃക്ഷേഭ്യോ നിര്യയുശ്ചാന്യാ ഹേമപാത്രാഗ്രപാണയഃ । വിവിധാന്നാനി തസ്യാശു ദത്ത്വാ പാത്രം പ്രപൂരിതമ് ।। ൩൮.
അവൻ അവിടെയെത്തിയപ്പോൾ, എല്ലാ മനോഹരമായ സ്ത്രീകളും വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു, പൊൻപാത്രങ്ങൾ കൈയിൽ പിടിച്ച്, വിവിധ അന്നങ്ങൾ വേഗത്തിൽ അവന്റെ പാത്രം നിറച്ചു.
സ ച ഭൂതാര്ഥമാത്മാനം മത്വാ പുനരഥാശ്രമമ് । ആജഗാമ തതോഽപശ്യത് തമൃഷിം ജപതാം വരമ് ।। ൩൮.
ഭിക്ഷയെടുപ്പാൻ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം പൂർത്തിയായി എന്ന് കരുതി, വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. അവിടെ ജപം ചെയ്യുന്ന മഹർഷിയെ കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ സ്ഥാപ്യ താം ഭിക്ഷാം ശുചൌ ദേശേ പ്രസന്നധീഃ । പ്രണമ്യ തമൃഷിം വാക്യമുവാച വ്യാധസത്തമഃ ।। ൩൮.
അവനെ കണ്ടു, ഭിക്ഷ ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത് വച്ചു, മനസ്സു സന്തോഷത്തോടെ, മുനിയെ നമസ്കരിച്ചു. വെടിക്കാരൻ മഹർഷിയെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഭഗവന് ക്ഷാലനം പദ്ഭ്യാം ക്രിയതാമൃഷിപുംഗവ । യദി ത്വഹമനുഗ്രാഹ്യസ്തദേവം കര്ത്തുമര്ഹസി ।। ൩൮.
"ഭഗവനെ, നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകാൻ അനുവദിക്കുമോ, മഹർഷിയേ? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാണെങ്കിൽ, ദയവായി ഇത് ചെയ്യാൻ അനുവദിക്കൂ."
ഏവമുക്തഃ സ ജിജ്ഞാസുസ്തപോവീര്യം ശുഭം മുനിഃ । നദീം ഗന്തും ന ശക്നോമി ജലപാത്രം ന ചാസ്തി മേ ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മുനി അവന്റെ വ്രതശക്തി പരീക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. "നദിയിലേക്ക് പോകാൻ കഴിയില്ല; എനിക്ക് വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ പാത്രവും ഇല്ല."
കഥം പ്രക്ഷാലയാമ്യാശു വ്യാധ പാദൌ മഹാമതേ । ഇത്യേതന്മുനിനാ വ്യാധഃ ശ്രുത്വാ ചിന്താപരോഽഭവത് । കിം കരോമി കഥം ചാസ്യ ഭോജനം വൈ ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
"വേദാന്തജ്ഞാനിയേ, എങ്ങനെ ഞാൻ വേഗത്തിൽ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകാം?" — മുനിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വെടിക്കാരൻ ചിന്തയിൽ ആകി: "എന്ത് ചെയ്യണം? എങ്ങനെ അവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കും?"
ഏവം സംചിന്ത്യ മനസാ ഗുരും സ്മൃത്വാ വിചക്ഷണഃ । ജഗാമ ശരണം താം തു സരിതം ദേവികാം സുധീഃ ।। ൩൮.
അങ്ങനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച്, ഗുരുവിനെ ഓർത്ത്, ബുദ്ധിമാനായവൻ ദേവികാ നദിയിൽ ശരണം തേടി.
വ്യാധ ഉവാച । വ്യാധോഽസ്മി പാപകര്മാഽസ്മി ബ്രഹ്മഹാഽസ്മി സരിദ്വരേ । തഥാപി സംസ്മൃതാ ദേവി പാഹി മാം ശരണം ഗതമ് ।। ൩൮.
വെടിക്കാരൻ പറഞ്ഞു: "ഞാൻ വെടിക്കാരനാണ്, പാപം ചെയ്തവനാണ്, ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്തവനാണ്, ദേവി, വിശുദ്ധ നദിയേ; എങ്കിലും, നിന്നെ ഓർത്തു, ശരണം തേടിയിരിക്കുന്ന എന്നെ രക്ഷിക്കൂ."
ദേവതാം നൈവ ജാനാമി ന മന്ത്രം ന തഥാര്ചനമ് । ഗുരുപാദൌ പരം ധ്യാത്വാ പശ്യാമി സതതം ശുഭേ ।। ൩൮.
ദേവതയെ ഞാൻ അറിയുന്നില്ല, മന്ത്രം അറിയുന്നില്ല, യഥായോഗ്യമായ പൂജയും അറിയുന്നില്ല; ഗുരുവിന്റെ പാദങ്ങളെ മാത്രം ഞാൻ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച് എപ്പോഴും കാണുന്നു, ശുഭേ.
ഏവം വിധസ്യ മേ ദേവി ദയാം കുരു സരിദ്വരേ । ഋഷേഃ ക്ഷാലാര്ഥസലിലം സമീപം കുരു മാചിരമ് ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ ഉള്ള എനിക്ക് ദയ കാണിക്കണം, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയേ; ഈ മഹർഷിക്ക് കഴുകാൻ വെള്ളം ഉടൻ ഇവിടെ എത്തിക്കണം.
ഏവമുക്ത്വാഽഥ വ്യാധേന ദേവികാ പാപനാശിനീ । ആജഗാമ യതസ്തസ്ഥൌ ദുര്വാസാഃ സംശിതവ്രതഃ ।। ൩൮.
വ്യാധൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പാപങ്ങൾ നീക്കുന്ന ദേവികാ മഹർഷി ദുർവാസൻ താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് വന്നു.
തസ്യ പാദൌ സ്വയം ദേവീ ക്ഷാലയന്തീ സരിദ്വരാ । ജഗാമ ഹ്രാദിനീ ഭൂത്വാ വ്യാധാശ്രമസമീപതഃ ।। ൩൮.
ആ നദിദേവി സ്വയം മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകി, വേഗം ഒഴുകുന്ന ഒരു പ്രവാഹമായി വ്യാധന്റെ ആശ്രമത്തിന് സമീപം എത്തി.
തം ദൃഷ്ട്വാ മഹദാശ്ചര്യം ദുര്വസാ വിസ്മയം യയൌ । പ്രക്ഷാല്യ ഹസ്തൌ പാദൌ ച തദന്തം ശ്രദ്ധയാന്വിതമ് । ബുഭുജേ പരമപ്രീതസ്തഥാചമ്യ വിചക്ഷണഃ ।। ൩൮.
ഈ അത്ഭുതം കണ്ട ദുർവാസൻ അതിശയിച്ചു; കൈയും കാൽ കഴുകി, ഭക്തിയോടെ വെള്ളം കുടിച്ച്, അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു.
തമസ്ഥിശേഷം വ്യാധം തു ക്ഷുധാദുര്ബലതാം ഗതമ് । ഉവാച വേദാധ്യയനം സര്വേ വേദാഃ സസംഗ്രഹാഃ । ബ്രഹ്മവിദ്യാ പുരാണാനി പ്രത്യക്ഷാണി ഭവന്തു തേ ।। ൩൮.
ക്ഷയിച്ചും വിശപ്പാൽ ബലഹീനനുമായിരുന്ന വ്യാധനോട് ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ വേദങ്ങളും ബ്രഹ്മവിദ്യയും പുരാണങ്ങളും നേരിട്ട് നിനക്കു പ്രകടമാകട്ടെ.
ഏവം പ്രാദാദ് വരം തസ്യ ദുര്വാസാ നാമ ചാകരോത് । ഭവാന് സത്യതപാ നാമ ഋഷിരാദ്യോ ഭവിഷ്യതി ।। ൩൮.
ഇങ്ങനെ ദുർവാസൻ അവനു വരം നൽകി പറഞ്ഞു: നീ ഇനി സത്യതപസ് എന്ന പേരിൽ തപസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഒരു മഹർഷിയായിരിക്കും.
ഏവം ദത്തവരോ വ്യാധസ്തമാഹ മുനിസത്തമമ് । വ്യാധോ ഭൂത്വാ കഥം ബ്രഹ്മന് വേദാനധ്യാപയാമ്യഹമ് ।। ൩൮.
വരം ലഭിച്ച ശേഷം വ്യാധൻ ആ മഹർഷിയോട് ചോദിച്ചു: ഞാൻ ഒരു വ്യാധനായിരിക്കെ എങ്ങനെ വേദങ്ങൾ പഠിപ്പിക്കാനാകും, ബ്രാഹ്മണനേ?