മഹാതപാ ഉവാച । പിതൄണാം സംഭവം രാജന് കഥ്യമാനം നിബോധ മേ । പൂര്വം പ്രജാപതിര്ബ്രഹ്മാ സിസൃക്ഷുര്വിവിധാഃ പ്രജാഃ ।। ൩൪.
മഹാതപസ് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, പിതാക്കളുടെ ഉത്ഭവം ഞാൻ പറയുമ്പോൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. പുരാതനകാലത്ത്, ബ്രഹ്മാവ്, വിവിധ ജീവികൾ സൃഷ്ടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്—
ഏകാഗ്രമനസാ സര്വാസ്തന്മാത്രാ മനസാ ബഹിഃ । കൃത്വാ പരമകം ബ്രഹ്മ ധ്യായന് സര്ഗേപ്സുരുച്ചകൈഃ ।। ൩൪.
അവൻ മനസ്സു മുഴുവൻ ഏകാഗ്രമാക്കി, എല്ലാ സൂക്ഷ്മതകൾ മനസ്സിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി, സൃഷ്ടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, പരമബ്രഹ്മത്തെ ശക്തമായി ധ്യാനിച്ചു.
തസ്യാത്മനി തദാ യോഗം ഗതസ്യ പരമേഷ്ഠിനഃ । തന്മാത്രാ നിര്യയുര്ദേഹാദ് ധൂമവര്ണാകൃതിത്വിഷഃ ।। ൩൪.
അവൻ ആത്മാവിൽ യോജിച്ചപ്പോൾ, പരമേശ്വരന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന്, ധൂമം നിറമുള്ള രൂപത്തിൽ സൂക്ഷ്മതകൾ പുറത്തുവന്നു.
പിബാമ ഇതി ഭാഷന്തഃ സുരാന് സോമ ഇതി സ്മ ഹ । ഊര്ധ്വം ജിഗമിഷന്തോ വൈ വിയത്സംസ്ഥാസ്തപസ്വിനഃ ।। ൩൪.
'പാനമ് ചെയ്യാം' എന്നതും, ദേവന്മാരെ 'സോമം' എന്ന് വിളിച്ചും, മേലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവർ ആകാശത്തിൽ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
താന് ദൃഷ്ട്വാ സഹസാ ബ്രഹ്മാ തിര്യക്സംസ്ഥാന ഉന്മുഖാന് । ഭവന്തഃ പിതരഃ സന്തു സര്വേഷാം ഗൃഹമേധിനാമ് ।। ൩൪.
അവരെ അപ്രതീക്ഷിതമായി കണ്ട ബ്രഹ്മാവ്, മേലേക്ക് മുഖം തിരിഞ്ഞ് കിടന്നവരോട്, 'നിങ്ങൾ എല്ലാ ഗൃഹസ്ഥരുടെ പിതാക്കൾ ആകണം' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ഊര്ധ്വവക്ത്രാസ്തു യേ തത്ര തേ നാന്ദീമുഖസംജ്ഞിതാഃ । വൃദ്ധിശ്രാദ്ധേഷു സതത പൂജ്യാ ശ്രുതിവിധാനതഃ ।। ൩൪.
അവരിൽ മേലേക്ക് മുഖം തിരിഞ്ഞവരെ 'നാണ്ടീമുഖ' പിതാക്കൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നു; വളർച്ചയ്ക്കുള്ള ശ്രാദ്ധങ്ങളിൽ, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി, അവരെ എല്ലായ്പ്പോഴും ആദരിക്കണം.
അഗ്നിം പുരസ്കൃതോ യൈസ്തു തേ ദ്വിജാ അഗ്നിഹോത്രിണഃ । നിത്യൈര്നൈമിത്തികൈഃ കാമ്യൈഃ പാര്വണൈസ്തര്പയന്തു താന് ।। ൩൪.
അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി യാഗം ചെയ്യുന്ന ദ്വിജന്മാർ, നിത്യേന, പ്രത്യേക, ആഗ്രഹപ്രകാരം, പക്ഷതർപ്പണങ്ങൾ വഴി അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം.
ബഹിഃപ്രവരണാ യേ ച ക്ഷത്രിയാസ്തര്പയന്തു താന് । ആജ്യം പിബന്തി യേ ചാത്ര താനര്ചയന്തു വിശഃ സദാ ।। ൩൪.
പുറത്തുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച ക്ഷത്രിയർ അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം; clarified butter പാനമ് ചെയ്യുന്നവർ, ജനങ്ങൾ അവരെ എല്ലായ്പ്പോഴും ആദരിക്കണം.
ബ്രാഹ്മണൈരഭ്യനുജ്ഞാതാഃ ശൂദ്രാഃ സ്വപിതൃനാമതഃ । താനേവാര്ചയതാം സമ്യഗ്വിധിമന്ത്രബഹിഷ്കൃതാഃ ।। ൩൪.
ബ്രഹ്മണന്മാർ അനുമതി നൽകിയ ശൂദ്രർ, തങ്ങളുടെ പിതാക്കളെ യഥാസമയം ആദരിക്കണം; എന്നാൽ മന്ത്രങ്ങളും വിധികളും കൂടാതെ.
അനാഹിതാഗ്നയോ യേ ച ബ്രഹ്മക്ഷത്രവിശോ നരാഃ । സ്വകാലിനസ്തേഽര്ചയന്തു ലോകാഗ്നിപുരതഃ സദാ ।। ൩൪.
അഗ്നി സ്ഥാപിക്കാത്ത ബ്രഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, തങ്ങളുടെ പിതാക്കളെ യഥാസമയം ഗൃഹാഗ്നിയുടെ മുന്നിൽ ആദരിക്കണം.
ഇത്യേവം പൂജിതാ യൂയമിഷ്ടാന് കാമാന് പ്രയച്ഛത । ആയുഃ കീര്തിം ധനം പുത്രാന് വിദ്യാമഭിജനം സ്മൃതിമ് ।। ൩൪.
ഇങ്ങനെ നിങ്ങൾ ആദരിക്കപ്പെട്ടാൽ, നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ വരങ്ങളും നൽകുന്നു—ആയുസ്സ്, കീർത്തി, ധനം, പുത്രന്മാർ, വിദ്യ, ഉന്നത വംശം, സ്മൃതി.
ഇത്യുക്ത്വാ തു തദാ ബ്രഹ്മാ തേഷാം പന്ഥാനമാകരോത് । ദക്ഷിണായനസംജ്ഞം തു പിതൄണാം ച പിതാമഹഃ ।। ൩൪.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ്, പിതാക്കൾക്കായി 'ദക്ഷിണായന' എന്ന പാത സൃഷ്ടിച്ചു; പിതാമഹൻ എന്ന നിലയിൽ.
തൂഷ്ണീം സസര്ജ ഭൂതാനി തമൂചുഃ പിതരസ്തതഃ । വൃത്തിം നോ ദേഹി ഭഗവന് യയാ വിന്ദാമഹേ സുഖമ് ।। ൩൪.
അവൻ ഭൂതങ്ങളെ മൗനത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചു; പിതാക്കൾ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവനെ, ഞങ്ങൾ സുഖം നേടാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഉപജീവന മാർഗം തരിക.'
ബ്രഹ്മാ ഉവാച । അമാവാസ്യാദിനം വോഽസ്തു തസ്യാം കുശതിലോദകൈഃ । തര്പിതാ മാനുഷൈസ്തൃപ്തിം പരാം ഗച്ഛഥ നാന്യഥാ ।। ൩൪.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'അമാവാസ്യാ ദിവസം നിങ്ങളുടെതായിരിക്കും; അന്ന് മനുഷ്യർ കുശയും തിലവും ചേർത്ത വെള്ളം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, നിങ്ങൾ പരമമായ തൃപ്തി നേടും; മറ്റെന്തെങ്കിലും വഴി അല്ല.'
തിലാ ദേയാസ്തഥൈതസ്യാമുപോഷ്യ പിതൃഭക്തിതഃ । പരമം തസ്യ സംതുഷ്ടാ വരം യച്ഛത മാ ചിരമ് ।। ൩൪.
ഈ ദിവസം പിതൃഭക്തിയോടെ ഉപവസിച്ച് എള്ള് ദാനം ചെയ്താൽ, പിതാക്കന്മാർ അത്യന്തം സന്തോഷം പ്രാപിച്ച് ഉടൻ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു.
മഹാതപാ ഉവാച । ബ്രഹ്മണോ മാനസഃ പുത്രഃ അത്രിര്നാമ മഹാതപാഃ । തസ്യ പുത്രോഽഭവത്സോമോ ദക്ഷജാമാതൃതാം ഗതഃ ।। ൩൫.
മഹാതപസ്വി പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച അത്രി എന്ന മഹർഷിക്കു സോമൻ എന്ന പുത്രൻ ഉണ്ടായി; അവൻ ദക്ഷന്റെ മരുമകനായി.
സപ്തവിംശതി യാഃ കന്യാ ദാക്ഷായണ്യഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ । സോമപത്ന്യോഽതിമന്തവ്യാസ്താസാം ശ്രേഷ്ഠാ തു രോഹിണി ।। ൩൫.
ദക്ഷന്റെ ഇരുപത്തേഴു പുത്രിമാർ പ്രശസ്തരാണ്; അവർ സോമന്റെ ഭാര്യമാരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനി രോഹിണിയാണ്.
താമേവ രമതേ സോമോ നേതരാ ഇതി ശുശ്രുമഃ । ഇതരാഃ പ്രോചുരാഗത്യ ദക്ഷസ്യാസമതാം ശശേഃ ।। ൩൫.
സോമൻ രോഹിണിയോടു മാത്രം സ്നേഹം കാണിക്കുകയും, മറ്റുള്ളവരോട് അങ്ങനെ ചെയ്യാതിരിക്കുകയും ചെയ്തതായി ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ മറ്റുള്ളവർ ഒത്തുചേർന്ന് ദക്ഷനോടു സമത്വം ഇല്ലെന്നു പരാതി പറഞ്ഞു.
ദക്ഷോഽപ്യസകൃദാഗത്യ തമുവാച സ നാകരോത് । സമതാം സോഽപി തം ദക്ഷഃ ശശാപാന്തര്ഹിതോ ഭവ ।। ൩൫.
ദക്ഷൻ പലതവണ വന്ന് സോമനോട് സമത്വം പാലിക്കണമെന്ന് പറഞ്ഞു, പക്ഷേ സോമൻ അതു ചെയ്തില്ല. അപ്പോൾ ദക്ഷൻ സോമനെ ശപിച്ചു: 'നീ മറഞ്ഞുപോകുക' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഏവം ശപ്തസ്തു ദക്ഷേണ സോമോ ദേഹം ത്യജേദഥ । ഉവാച സോമോ ദക്ഷം തു ഭവാനേവം ഭവിഷ്യതി । അനേകജോ വിഹായേമം ബ്രഹ്മദേഹം സനാതനമ് ।। ൩൫.
ഇങ്ങനെ ദക്ഷന്റെ ശാപം ലഭിച്ച സോമൻ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറായി. അപ്പോൾ സോമൻ ദക്ഷനോട് പറഞ്ഞു: 'നിനക്കും ഇതുപോലെ സംഭവിക്കും; അനേകം സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി, നീ ഈ ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മശരീരം ഉപേക്ഷിക്കും.'
ഏവമുക്ത്വാ ക്ഷയം സോമ അഗമദ് ദക്ഷശാപതഃ । ദേവാ മനുഷ്യാഃ പശവോ നഷ്ടേ സോമേ സവീരുധഃ ।। ൩൫.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ദക്ഷന്റെ ശാപം മൂലം സോമൻ ക്ഷയിച്ചു. സോമൻ ഇല്ലാതായപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും സസ്യങ്ങൾക്കും നാശം വന്നു.
ക്ഷീണാഭവംസ്തദാ സര്വാ ഓഷധ്യശ്ച വിശേഷതഃ । ക്ഷയം ഗച്ഛദ്ഭിരത്യര്ഥമോഷധീഭിഃ സുരര്ഷഭാഃ ।। ൩൫.
അപ്പോൾ എല്ലാ ജീവികളും ക്ഷയിച്ചു, പ്രത്യേകിച്ച് ഔഷധികൾ. സസ്യങ്ങൾ ഉണങ്ങി പോകുമ്പോൾ ദേവന്മാർക്ക് വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെട്ടു.
മൂലേഷു വീരുധാം സോമഃ സ്ഥിത ഇത്യൂചുരാതുരാഃ । തേഷാം ചിന്താഽഭവത് തീവ്രാ വിഷ്ണും ച ശരണം യയുഃ ।। ൩൫.
അവർ രോഗബാധിതരായി, സോമൻ സസ്യങ്ങളുടെ വേരുകളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞു. അതിനാൽ അവരുടെ മനസ്സിൽ വലിയ ആശങ്കയുണ്ടായി, അവർ വിഷ്ണുവിൽ അഭയം തേടി.
ഭഗവാനാഹ താന് സര്വാന് ബ്രൂത കിം ക്രിയതേ മയാ । തേ ചോചുര്ദേവ ദക്ഷേണ ശപ്തഃ സോമോ വിനാശിതഃ ।। ൩൫.
ഭഗവാൻ അവരോടു പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറയൂ.' അവർ പറഞ്ഞു: 'ദക്ഷന്റെ ശാപം മൂലം സോമൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു.'
താനുവാച തദാ ദേവോ മഥ്യതാം കലശോദധിഃ । ഓഷധ്യഃ സര്വതോ ദേവാഃ പ്രക്ഷിപ്യാശു സുസംയതൈഃ ।। ൩൫.
അപ്പോൾ ദേവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'കലശസമുദ്രം മഥിക്കൂ; എല്ലാ ദേവന്മാരും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഔഷധികൾ വേഗത്തിൽ ശുദ്ധമായി ചേർക്കണം.'
ഏവമുക്ത്വാ തതോ ദേവാന് ദധ്യൌ രുദ്രം ഹരിഃ സ്വയമ് । ബ്രഹ്മാണം ച തഥാ ദധ്യൌ വാസുകിം നേത്രകാരണാത് ।। ൩൫.
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, ഹരി സ്വയം രുദ്രനെയും ബ്രഹ്മാവിനെയും, മഥനത്തിനായി വാസുകിയെയും ധ്യാനിച്ചു.
തേ സര്വേ തത്ര സഹിതാ മമന്ഥുര്വരുണാലയമ് । തസ്മിംസ്തു മഥിതേ ജാതഃ പുനഃ സോമോ മഹീപതേ ।। ൩൫.
അവരൊക്കെയും ചേർന്ന് അവിടെ വരുണന്റെ ആലയം മഥിച്ചു. അങ്ങനെ മഥിച്ചപ്പോൾ, സോമൻ വീണ്ടും ജനിച്ചു, രാജാവേ.
യോഽസൌ ക്ഷേത്രജ്ഞസംജ്ഞോ വൈ ദേഹേഽസ്മിന് പുരുഷഃ പരഃ । സ ഏവ സോമോ മന്തവ്യോ ദേഹിനാം ജീവസംജ്ഞിതഃ । പരേച്ഛയാ സ മൂര്ത്തിം തു പൃഥക് സൌമ്യാം പ്രപേദിവാന് ।। ൩൫.
ഈ ശരീരത്തിൽ ഉള്ള ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്ന പരമപുരുഷൻ തന്നെയാണ് സോമൻ; ജീവന്മാരുടെ ജീവൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛയാൽ, അവൻ ഒരു സൌമ്യമായ രൂപം സ്വീകരിച്ചു.
തമേവ ദേവമനുജാഃ ഷോഡശേമാശ്ച ദേവതാഃ । ഉപജീവന്തി വൃക്ഷാശ്ച തഥൈവോഷധയഃ പ്രഭുമ് ।। ൩൫.
മനുഷ്യരും പതിനാറു ദേവതകളും മരങ്ങളും ഔഷധികളും എല്ലാവരും അവനെ പ്രഭുവായി ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
രുദ്രസ്തമേവ സകലം ദധാര ശിരസാ തദാ । തദാത്മികാ ഭവന്ത്യാപോ വിശ്വമൂര്തിരസൌ സ്മൃതഃ ।। ൩൫.
അപ്പോൾ രുദ്രൻ സോമനെ മുഴുവനും തലയിൽ ധരിച്ചു. അന്ന് മുതൽ ജലം അവന്റെ സ്വഭാവമായി, അവൻ സർവ്വവിശ്വത്തിന്റെ രൂപമായി ഓർത്തിരിക്കുന്നു.