തതോ ബ്രഹ്മാ യയൌ തത്ര ദേവാസുരയുതസ്ത്വരന് । ദദര്ശ ച സുരൈഃ സാര്ദ്ധം ചതുഷ്പാദം വൃഷാകൃതിമ് । ചരന്തം ശശിസങ്കാശം ദൃഷ്ട്വാ ദേവാനുവാച ഹ ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ദേവതകളും അസുരന്മാരും കൂട്ടത്തോടെ അവിടെ ചെന്നു. ദേവതകളോടൊപ്പം, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള കാളയുടെ രൂപത്തിൽ നാലുകാലുള്ള ധർമ്മനെ കാണുകയും, ദേവതകളോട് സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു.
ബ്രഹ്മാ ഉവാച । അയം മേ പ്രഥമഃ പുത്രഃ പീഡിതഃ ശശിനാ ഭൃശമ് । പത്നീം ജിഘൃക്ഷതാ ഭ്രാതുര്ദ്ധര്മസംജ്ഞോ മഹാമുനിഃ ।। ൩൨.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഇതാണ് എന്റെ ആദ്യജനനായ മകൻ ധർമ്മൻ. സോമൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ച് ധർമ്മനെ വളരെ പീഡിപ്പിച്ചു, മഹാമുനിയേ.
ഇദാനീം തോഷയധ്വം വൈ സര്വ ഏവ സുരാസുരാഃ । യേന സ്ഥിതിര്വോ ഭവതി സമം ദേവാസുരാ ഇതി ।। ൩൨.
ഇപ്പോൾ, ദേവതകളും അസുരന്മാരും, നിങ്ങളെല്ലാവരും അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദേവാസുരന്മാർക്ക് സമത്വം നിലനിൽക്കും.
തതഃ സര്വേ സ്തുതിം ചക്രുസ്തസ്യ ദേവസ്യ ഹര്ഷിതാഃ । വിദിത്വാ ബ്രഹ്മണോ വാക്യാത് സംപൂര്ണശശിസന്നിഭമ് ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ ആ ദൈവത്തെ സ്തുതിച്ചു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയാണെന്ന് അവർ അറിഞ്ഞു.
ദേവാ ഊചുഃ । നമോഽസ്തു ശശിസങ്കാശ നമസ്തേ ജഗതഃ പതേ । നമോഽസ്തു ദേവരൂപായ സ്വര്ഗമാര്ഗപ്രദര്ശക । കര്മമാര്ഗസ്വരൂപായ സര്വഗായ നമോ നമഃ ।। ൩൨.
ദേവതകൾ പറഞ്ഞു: ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ളവനേ, നിനക്ക് വന്ദനം! ലോകത്തിന്റെ അധിപനേ, നിനക്ക് വന്ദനം! ദൈവസ്വരൂപനേ, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിക്കുന്നവനേ, കർമ്മമാർഗ്ഗത്തിന്റെ രൂപമായവനേ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നവനേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നിനക്ക് വന്ദനം!
ത്വയേയം പാല്യതേ പൃഥ്വീ ത്രൈലോക്യം ച ത്വയൈവ ഹി । ജനസ്തപസ്തഥാ സത്യം ത്വയാ സര്വം തു പാല്യതേ ।। ൩൨.
നിന്റെ കാവലിലാണ് ഈ ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നത്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും നിന്റെ കാവലിലാണ്. മനുഷ്യലോകവും തപസ്സുകാരുടെ ലോകവും സത്യലോകവും എല്ലാം നിന്റെ കാവലിലാണ്.
ന ത്വയാ രഹിതം കിംചിജ്ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । വിദ്യതേ ത്വദ്വിഹീനം തു സദ്യോ നശ്യതി വൈ ജഗത് ।। ൩൨.
നിനക്ക് ഇല്ലാതെ ഈ ലോകത്ത് ചലിക്കുന്നതോ അചലമായതോ ഒന്നുമില്ല. നിന്റെ അഭാവത്തിൽ ലോകം ഉടൻ തന്നെ നശിക്കും.
ത്വമാത്മാ സര്വഭൂതാനാം സതാം സത്ത്വസ്വരൂപവാന് । രാജസാനാം രജസ്ത്വം ച താമസാനാം തമ ഏവ ച ।। ൩൨.
നീ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാണ്, സത്പുരുഷന്മാരുടെ സത്ത്വസ്വരൂപനാണ്. രാജസികന്മാരിൽ രാജസികതയും, താമസികന്മാരിൽ താമസും നീ തന്നെയാണ്.
ചതുഷ്പാദോ ഭവാന് ദേവ ചതുശ്ശ്രൃങ്ഗസ്ത്രിലോചനഃ । സപ്തഹസ്തസ്ത്രിബന്ധശ്ച വൃഷരൂപ നമോഽസ്തു തേ ।। ൩൨.
ദേവനേ, നീ നാലുകാലുള്ളവനും, നാലു കൊമ്പുള്ളവനും, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനും, ഏഴ് കൈകളുള്ളവനും, മൂന്നു ബന്ധങ്ങളുള്ളവനും, കാളയുടെ രൂപത്തിലുള്ളവനും ആണു. നിനക്ക് വന്ദനം!
ത്വയാ ഹീനാ വയം ദേവ സര്വ ഉന്മാര്ഗവര്ത്തിനഃ । തന്മാര്ഗം യച്ഛ മൂഢാനാം ത്വം ഹി നഃ പരമാ ഗതിഃ ।। ൩൨.
ദേവനേ, നിന്റെ അഭാവത്തിൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും തെറ്റായ വഴിയിൽ പോകുന്നു. ഞങ്ങൾ മൂടിയവരെ ശരിയായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണമേ; നീയാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി.
ഏവം സ്തുതസ്തദാ ദേവൈര്വൃഷരൂപീ പ്രജാപതിഃ । തുഷ്ടഃ പ്രസന്നമനസാ ശാന്തചക്ഷുരപശ്യത ।। ൩൨.
ദേവന്മാർ അന്നേം വൃഷരൂപിയായ പ്രജാപതിയെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷത്തോടെ മനസ്സും ശാന്തമായ കണ്ണുകളും കൊണ്ട് അവൻ അവരെ നോക്കി.
ദൃഷ്ടമാത്രാസ്തു തേ ദേവാഃ സ്വയം ധര്മേണ ചക്ഷുഷാ । ക്ഷണേന ഗതസംമോഹാഃ സമ്യക്സദ്ധര്മസംഹിതാഃ ।। ൩൨.
അവനെ കണ്ടുമാത്രം ദേവന്മാർക്ക് ധർമ്മത്തിന്റെ ദർശനത്താൽ ഉടനെ മനസ്സിലെ ആശങ്കകൾ മാറി, അവർ ശരിയായ ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പായി നിലകൊണ്ടു.
അസുരാ അപി തദ്വച്ച തതോ ബ്രഹ്മാ ഉവാച തമ് । അദ്യപ്രഭൃതി തേ ധര്മ തിഥിരസ്തു ത്രയോദശീ ।। ൩൨.
അതു പോലെ അസുരന്മാർക്കും സംഭവിച്ചു. പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഇനിമുതൽ, ധർമ്മാ, പതിമൂന്നാം തിഥി നിന്നെക്കൊണ്ട് വിശേഷമായിരിക്കട്ടെ.
യസ്താമുപോഷ്യ പുരുഷോ ഭവന്തം സമുപാര്ജയേത് । കൃത്വാ പാപസമാഹാരം തസ്മാന്മുഞ്ചതി മാനവഃ ।। ൩൨.
ആ ദിവസം ഉപവാസം പാലിച്ച്, പാപങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി നിന്നെ സമീപിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, അവനിൽ നിന്നു ആ പാപങ്ങൾ നീങ്ങും.
യച്ചാരണ്യമിദം ധര്മ്മ ത്വയാ വ്യാപ്തം ചിരം പ്രഭോ । തതോ നാമ്നാ ഭവിഷ്യേ തദ്ധര്മാരണ്യമിതി പ്രഭോ ।। ൩൨.
പ്രഭോ, നീ ഈ ധർമ്മവനം ദീർഘകാലം വ്യാപിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ടു, ഇതിന് ഇനി മുതൽ 'ധർമ്മാരണ്യം' എന്ന പേരായിരിക്കും.
ചതുസ്ത്രിപാദ് ദ്വ്യേകപാച്ച പ്രഭോ ത്വം കൃതാദിഭിര്ല്ലക്ഷ്യസേ യേന ലോകൈഃ । തഥാ തഥാ കര്മഭൂമൌ നഭശ്ച പ്രായോയുക്തഃ സ്വഗൃഹം പാഹി വിശ്വമ് ।। ൩൨.
പ്രഭോ, നീ കൃതയുഗം മുതലുള്ള കാലങ്ങളിൽ നാലു, മൂന്ന്, രണ്ട്, ഒന്ന് കാലുകൾ ഉള്ളവനായി ലോകങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ, കര്മഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും യുക്തമായി നിലകൊണ്ടു, നിന്റെ ഭവനത്തെയും ഈ ലോകത്തെയും കാത്തുകൊൾക.
ഇത്യുക്തമാത്രഃ പ്രപിതാമഹോഽധുനാ സുരാസുരാണാമഥ പശ്യതാം നൃപ । അദൃശ്യതാമഗമത് സ്വാലയാംശ്ച ജഗ്മുഃ സുരാഃ സവൃഷാ വീതശോകാഃ ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, പ്രപിതാമഹൻ ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും മുന്നിൽ അദൃശ്യമായി. ദേവന്മാർ വൃഷനോടൊപ്പം ദുഃഖമില്ലാതെ തങ്ങളുടെ ഭവനങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.
ധര്മോത്പത്തിം യ ഇമാം ശ്രാവയീത തദാ ശ്രാദ്ധേ തര്പയേത പിതൄംശ്ച । ത്രയോദശ്യാം പായസേന സ്വശക്ത്യാ സ സ്വര്ഗഗാമീ തു സുരാനുപേയാത് ।। ൩൨.
ധർമ്മത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പറയുന്ന ഈ കഥ ശ്രാദ്ധത്തിൽ വായിച്ച്, പതിമൂന്നാം തിയ്യതി തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് പായസം നൽകി പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി വരുത്തുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി ദേവന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചേരും.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । അഥാപരാം രുദ്രസംഭൂതിമാദ്യാം ശ്രൃണുഷ്വ രാജന്നിതി സോഽഭ്യുവാച । മഹാതപാഃ പ്രീതിതോ ധര്മ്മദക്ഷഃ ക്ഷമാസ്ത്രധാരീ ഋഷിരുഗ്രതേജാഃ ।। ൩൩.
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഇനി രുദ്രന്റെ ആദികാല ജനനത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക. മഹാതപസ്സുള്ള, സന്തോഷത്തോടെ, ധാർമ്മികനും ക്ഷമയുള്ളവനും ഉഗ്രതേജസ്സുള്ള ഒരു ഋഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ജാതഃ പ്രജാനാം പതിരുഗ്രതേജാ ജ്ഞാനം പരം തത്ത്വഭാവം വിദിത്വാ । സൃഷ്ടിം സിസൃക്ഷുഃ ക്ഷുഭിതോഽതികോപാദ വൃദ്ധികാലേ ജഗതഃ പ്രകാമമ് ।। ൩൩.
അവൻ ഉഗ്രതേജസ്സോടെ പ്രജാപതിയായി ജനിച്ചു. പരമജ്ഞാനവും തത്വസാരവും അറിഞ്ഞ്, സൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ലോകത്തിന്റെ വളർച്ചക്കാലത്ത് അതികോപത്തിൽ അശാന്തനായി.
തപസ്യതോഽതഃ സ്ഥിരകീര്തിഃ പുരാണോ രജസ്തമോധ്വസ്തഗതിര്ബഭൂവ । വരോ വരേണ്യോ വരദഃ പ്രതാപീ കൃഷ്ണാരുണഃ പുരുഷഃ പിങ്ഗനേത്രഃ ।। ൩൩.
തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവൻ പ്രശസ്തനും പുരാതനനും, രാജസവും തമസവും ഇല്ലാത്തവനായി. വരങ്ങൾ നൽകുന്നവനും, വരം അർഹിക്കുന്നവനും, ശക്തനും, കറുത്ത് ചുവപ്പു നിറമുള്ളവനും, പിങ്ക് കണ്ണുകളുള്ളവനും ആയി.
രുദന്നുക്തോ ബ്രഹ്മണാ മാ രുദ ത്വം രുദ്രസ്തതോഽസാവഭവത് പുരാണഃ । നയസ്വ സൃഷ്ടിം വിതതസ്വരൂപാം ഭവാന് സമര്ഥോഽസി മഹാനുഭാവ ।। ൩൩.
അവൻ കരയുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'കരയേണ്ട, നീ രുദ്രൻ.' അങ്ങനെ അവൻ പുരാതനനായവനായി. 'നാനാവിധങ്ങളായ ഈ സൃഷ്ടിയെ നീ നടത്തുക. അതിനുള്ള കഴിവ് നിനക്കുണ്ട്, മഹാനുഭാവാ.'
ഇത്യുക്തമാത്രഃ സലിലേ മമജ്ജമഗ്നേ സസര്ജാത്മഭവായ ദക്ഷഃ । കസ്ഥേ തദാ ദേവവരേ വിതേനുഃ സൃഷ്ടിം തു തേ മാനസാ ബ്രഹ്മജാതാഃ ।। ൩൩.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, അവൻ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങി. സ്വയം ജനിച്ച ദക്ഷൻ സൃഷ്ടി ചെയ്തു. അപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ദേവവർഗ്ഗങ്ങൾ കാടിൽ സൃഷ്ടിയെ വ്യാപിപ്പിച്ചു.
തസ്യാം തതായാം തു സുരാധിപേ തു പൈതാമഹം യജ്ഞവരം പ്രകാമമ് । മഗ്നഃ പുരാ യത്സലിലേ സ രുദ്രഃ ഉത്സൃജ്യ വിശ്വം തു സുരാന് സിസൃക്ഷുഃ ।। ൩൩.
അങ്ങനെ വ്യാപിച്ച സൃഷ്ടിയിൽ, ദേവാധിപനേ, പ്രപിതാമഹന്റെ മഹായജ്ഞം നടന്നു. അതിനുമുമ്പ്, രുദ്രൻ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങി, ലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ദേവന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
സുസ്ത്രാവ യജ്ഞം സുരസിദ്ധയക്ഷാനുപാഗതാന് ക്രോധവശം ജഗാമ । മന്യും പ്രദീപ്തം പരിഭാവ്യ കേന സൃഷ്ടം ജഗന്മാം വ്യതിരിച്യ മോഹാത് ।। ൩൩.
അവൻ യജ്ഞം നടത്തുകയും, ദേവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, യക്ഷന്മാർ എത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ, അവൻ കോപത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി. തന്റെ ജ്വലിച്ചിരിയുന്ന ക്രോധത്തെ ചിന്തിച്ച്, 'എന്നെ മറികടന്ന് ആരാണ് ഈ ലോകം മോഹത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചത്?' എന്ന് വിചാരിച്ചു.
ഹാ ഹേതി ചോക്തേ ജ്വലനാര്ചിഷസ്തു തത്രാഭവന് ക്ഷുദ്രപിശാചസങ്ഘാ വേതാലഭൂതാനി ച യോഗിസങ്ഘാഃ ।। ൩൩.
അവൻ 'ഹാ! ഹേ!' എന്ന് വിളിച്ചപ്പോൾ, അഗ്നിജ്വാലകൾ പടർന്നു. ചെറു പിശാചുകൾ, വേതാലങ്ങൾ, ഭൂതങ്ങൾ, യോഗിസംഘങ്ങൾ അവിടെ ഉദിച്ചു.
ഘനം യദാ തൈര്വിതതം വിയച്ച ഭൂമിശ്ച സര്വാശ്ച ദിശശ്ച ലോകാഃ । തദാ സ സര്വജ്ഞതയാ ചകാര ധനുശ്ചതുര്വിംശതിഹസ്തമാത്രമ് ।। ൩൩.
അവരാൽ ആകാശവും ഭൂമിയും എല്ലാ ദിക്കുകളും ലോകങ്ങളും നിറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ സർവ്വജ്ഞതയാൽ ഇരുപത്തിയഞ്ച് മുഴം നീളമുള്ള ഒരു വിൽ ഉണ്ടാക്കി.
ഗുണം ത്രിവൃത്തം ച ചകാര രോഷാദാദത്ത ദിവ്യേ ച ധനുര്ഗുണം ച । തതശ്ച പൂഷ്ണോ ദശനാനവിധ്യദ് ഭഗസ്യ നേത്രേ വൃഷണൌ ക്രതോശ്ച ।। ൩൩.
അവൻ കോപത്തിൽ മൂന്നു മടക്കം തിരിഞ്ഞ വിൽനൂൽ ഉണ്ടാക്കി, ദിവ്യമായ വിലും വിൽനൂലും എടുത്തു. പിന്നെ, പൂഷന്റെ പല്ലുകളും, ഭാഗന്റെ കണ്ണുകളും, ക്രതുവിന്റെ വൃക്കകളും തകർത്തു.
സ വിദ്ധബീജോ വ്യപയാത്ക്രതുശ്ച മാര്ഗം വായുര്ധാരധന് യജ്ഞവാടാത് । ദേവാശ്ച സര്വേ പശുപതിമുപേയുര്ജഗ്മുശ്ച സര്വേ പ്രണതിം ഭവസ്യ ।। ൩൩.
ആ യജ്ഞികൻ, തന്റെ ബീജം തുളച്ചതോടെ, ജീവൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന കാറ്റുപോലെ യജ്ഞവാടിയിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയി. എല്ലാ ദേവന്മാരും പശുപതിയെ സമീപിച്ചു, ഭവനു മുന്നിൽ എല്ലാവരും നമസ്കരിച്ചു.
ആഗമ്യ തത്രൈവ പിതാമഹസ്തു ഭവം പ്രതീതഃ സംപരിഷ്വജ്യ ദേവാന് । ഭക്ത്യോപേതാന് വീക്ഷയദ് ദേവദേവാന് വിജ്ഞാനമന്തഃ കുരു വീരബാഹോ ।। ൩൩.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ എത്തി, സന്തോഷത്തോടെ ഭവനെയും ഭക്തിയോടെ നിന്ന ദേവന്മാരെയും അങ്കത്തിലാക്കി, ദേവദേവനേ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'ശൂരനായവാ, അകത്തുള്ള ജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കുക.'