ഷഡ്ഭേദോ ബ്രാഹ്മണാനാം സ ത്രിധാ ക്ഷത്രേ വ്യവസ്ഥിതഃ । ദ്വിധാ വൈശ്യേകധാ ശൂദ്രേ സ്ഥിതഃ സര്വഗതഃ പ്രഭുഃ । രസാതലേഷു സര്വേഷു ദ്വീപവര്ഷേ സ്വയം പ്രഭുഃ ।। ൩൨.
ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ആറു ഭേദങ്ങളായി, ക്ഷത്രിയന്മാരിൽ മൂന്നു വിധമായി, വൈശ്യന്മാരിൽ രണ്ട് വിധമായി, ശൂദ്രന്മാരിൽ ഒരു വിധമായി, പ്രഭു എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു. സകല പാതാളങ്ങളിലും ദ്വീപുകളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
ദ്രവ്യഗുണക്രിയാജാതിചതുഃപാദഃ പ്രകീര്തിതഃ । സംഹിതാപദക്രമശ്ചൈവ ത്രിശ്രൃങ്ഗോഽസൌ സ്മൃതോ ബുധൈഃ ।। ൩൨.
ദ്രവ്യവും ഗുണവും ക്രിയയും ജാതിയും ചേർന്ന് നാലു കാലുകളുള്ളവനാണ് അവൻ എന്ന് പറയുന്നു. സംഹിതയുടെ ക്രമത്തിൽ മൂന്നു കൊമ്പുള്ളവനായി ജ്ഞാനികൾ അവനെ ഓർക്കുന്നു.
തഥാ ആദ്യന്ത ഓങ്കാര ദ്വിശിരാഃ സപ്തഹസ്തവാന് । ത്രിബദ്ധബദ്ധോ വിപ്രാണാം മുഖ്യഃ പാലയതേ ജഗത് ।। ൩൨.
ആദിമവും അനന്തവുമായ ഓംകാരവും, രണ്ട് തലയും ഏഴ് കൈകളും ഉള്ളവനും, മൂന്നു ബന്ധങ്ങളിൽ കെട്ടിയവനും, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ പ്രധാനനും, ലോകത്തെ രക്ഷിക്കുന്നവനും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
സ ധര്മഃ പീഡിതഃ പൂര്വം സോമേനാദ്ഭുതകര്മണ । താരാം ജിഘൃക്ഷതാ പത്നീം ഭ്രാതുരാങ്ഗിരസസ്യ ഹ ।। ൩൨.
അദ്ഭുതകര്യങ്ങളുള്ള സോമൻ, തന്റെ സഹോദരനായ അംഗിരസിന്റെ ഭാര്യയായ താരയെ പിടിക്കാനായി മുമ്പ് ധർമ്മനെ പീഡിപ്പിച്ചു.
സോഽപായാദ് ഭീഷിതസ്തേന ബലിനാ ക്രൂരകര്മണാ । അരണ്യം ഗഹനം ഘോരമാവിവേശ തദാ പ്രഭുഃ ।। ൩൨.
ആ ശക്തിയുള്ള ക്രൂരനായവനാൽ ഭയപ്പെട്ട്, ആ പ്രഭു അപ്പോൾ ഒരു കാടിന്റെ അകത്തേക്ക് കടന്നു പോയി.
തസ്മിന് ഗതേ സുരാഃ സര്വേ അസുരാണാം തു പത്നയഃ । ജിഘൃക്ഷന്തസ്തദൌകാംസി ബഭ്രമുര്ധര്മവഞ്ചിതാഃ । അസുരാ അപി തദ്വച്ച സുരവേശ്മനി ബഭ്രമുഃ ।। ൩൨.
അവൻ പോയതോടെ, അസുരന്മാരുടെ എല്ലാ ഭാര്യകളും ധർമ്മം ഇല്ലാതായതുകൊണ്ട് ദേവതകളുടെ വീടുകൾ പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അലഞ്ഞു. അതുപോലെ അസുരന്മാരും ദേവതകളുടെ വീടുകളിൽ അലഞ്ഞു.
നിര്മര്യാദേ തഥാ ജാതേ ധര്മനാശേ ച പാര്ഥിവ । ദേവാസുരാ യുയുധിരേ സോമദോഷേണ കോപിതാഃ । സ്ത്രീഹേതോശ്ച മഹാഭാഗ വിവിധായുധപാണയഃ ।। ൩൨.
നീതിയും ക്രമവും ഇല്ലാതായി ധർമ്മം നശിച്ചപ്പോൾ, രാജാവേ, സോമന്റെ കുറ്റം കൊണ്ടും സ്ത്രീകളെക്കായിയും ദേവതകളും അസുരന്മാരും വിവിധ ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് യുദ്ധം ചെയ്തു.
താന് ദൃഷ്ട്വാ യുധ്യതോ ദേവാനസുരൈഃ സഹ കോപിതാന് । നാരദഃ പ്രാഹ സംഗമ്യ പിത്രേ ബ്രഹ്മണി ഹര്ഷിതഃ ।। ൩൨.
അങ്ങേയറ്റം കോപത്തോടെ ദേവതകളും അസുരന്മാരും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് കണ്ടു, സന്തോഷത്തോടെ നാരദൻ തന്റെ അച്ഛനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു.
സ ഹംസയാനമാരുഹ്യ സര്വലോകപിതാമഹഃ । നിവാരയാമാസ തദാ കസ്യാര്ഥേ യുദ്ധമബ്രവീത് ।। ൩൨.
എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ഹംസവാഹനത്തിൽ കയറി അവരെ തടഞ്ഞു, ആരെക്കായാണ് ഈ യുദ്ധമെന്ന് ചോദിച്ചു.
സര്വേ ശശംസുഃ സോമം തു സ തു ബുദ്ധ്വാ സ്വകം സുതമ് । പീഡനാദപയാതം തു ഗഹനം വനമാശ്രിതമ് ।। ൩൨.
എല്ലാവരും സോമനാണ് കാരണം എന്ന് പറഞ്ഞു; അപ്പോൾ തന്നെ സ്വന്തം മകൻ പീഡിതനായി കാട്ടിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സിലാക്കി.
തതോ ബ്രഹ്മാ യയൌ തത്ര ദേവാസുരയുതസ്ത്വരന് । ദദര്ശ ച സുരൈഃ സാര്ദ്ധം ചതുഷ്പാദം വൃഷാകൃതിമ് । ചരന്തം ശശിസങ്കാശം ദൃഷ്ട്വാ ദേവാനുവാച ഹ ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ദേവതകളും അസുരന്മാരും കൂട്ടത്തോടെ അവിടെ ചെന്നു. ദേവതകളോടൊപ്പം, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള കാളയുടെ രൂപത്തിൽ നാലുകാലുള്ള ധർമ്മനെ കാണുകയും, ദേവതകളോട് സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു.
ബ്രഹ്മാ ഉവാച । അയം മേ പ്രഥമഃ പുത്രഃ പീഡിതഃ ശശിനാ ഭൃശമ് । പത്നീം ജിഘൃക്ഷതാ ഭ്രാതുര്ദ്ധര്മസംജ്ഞോ മഹാമുനിഃ ।। ൩൨.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഇതാണ് എന്റെ ആദ്യജനനായ മകൻ ധർമ്മൻ. സോമൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയെ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ച് ധർമ്മനെ വളരെ പീഡിപ്പിച്ചു, മഹാമുനിയേ.
ഇദാനീം തോഷയധ്വം വൈ സര്വ ഏവ സുരാസുരാഃ । യേന സ്ഥിതിര്വോ ഭവതി സമം ദേവാസുരാ ഇതി ।। ൩൨.
ഇപ്പോൾ, ദേവതകളും അസുരന്മാരും, നിങ്ങളെല്ലാവരും അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ദേവാസുരന്മാർക്ക് സമത്വം നിലനിൽക്കും.
തതഃ സര്വേ സ്തുതിം ചക്രുസ്തസ്യ ദേവസ്യ ഹര്ഷിതാഃ । വിദിത്വാ ബ്രഹ്മണോ വാക്യാത് സംപൂര്ണശശിസന്നിഭമ് ।। ൩൨.
അതിനുശേഷം എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ ആ ദൈവത്തെ സ്തുതിച്ചു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയാണെന്ന് അവർ അറിഞ്ഞു.
ദേവാ ഊചുഃ । നമോഽസ്തു ശശിസങ്കാശ നമസ്തേ ജഗതഃ പതേ । നമോഽസ്തു ദേവരൂപായ സ്വര്ഗമാര്ഗപ്രദര്ശക । കര്മമാര്ഗസ്വരൂപായ സര്വഗായ നമോ നമഃ ।। ൩൨.
ദേവതകൾ പറഞ്ഞു: ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ളവനേ, നിനക്ക് വന്ദനം! ലോകത്തിന്റെ അധിപനേ, നിനക്ക് വന്ദനം! ദൈവസ്വരൂപനേ, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിക്കുന്നവനേ, കർമ്മമാർഗ്ഗത്തിന്റെ രൂപമായവനേ, എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നവനേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നിനക്ക് വന്ദനം!
ത്വയേയം പാല്യതേ പൃഥ്വീ ത്രൈലോക്യം ച ത്വയൈവ ഹി । ജനസ്തപസ്തഥാ സത്യം ത്വയാ സര്വം തു പാല്യതേ ।। ൩൨.
നിന്റെ കാവലിലാണ് ഈ ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നത്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും നിന്റെ കാവലിലാണ്. മനുഷ്യലോകവും തപസ്സുകാരുടെ ലോകവും സത്യലോകവും എല്ലാം നിന്റെ കാവലിലാണ്.
ന ത്വയാ രഹിതം കിംചിജ്ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । വിദ്യതേ ത്വദ്വിഹീനം തു സദ്യോ നശ്യതി വൈ ജഗത് ।। ൩൨.
നിനക്ക് ഇല്ലാതെ ഈ ലോകത്ത് ചലിക്കുന്നതോ അചലമായതോ ഒന്നുമില്ല. നിന്റെ അഭാവത്തിൽ ലോകം ഉടൻ തന്നെ നശിക്കും.
ത്വമാത്മാ സര്വഭൂതാനാം സതാം സത്ത്വസ്വരൂപവാന് । രാജസാനാം രജസ്ത്വം ച താമസാനാം തമ ഏവ ച ।। ൩൨.
നീ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാണ്, സത്പുരുഷന്മാരുടെ സത്ത്വസ്വരൂപനാണ്. രാജസികന്മാരിൽ രാജസികതയും, താമസികന്മാരിൽ താമസും നീ തന്നെയാണ്.
ചതുഷ്പാദോ ഭവാന് ദേവ ചതുശ്ശ്രൃങ്ഗസ്ത്രിലോചനഃ । സപ്തഹസ്തസ്ത്രിബന്ധശ്ച വൃഷരൂപ നമോഽസ്തു തേ ।। ൩൨.
ദേവനേ, നീ നാലുകാലുള്ളവനും, നാലു കൊമ്പുള്ളവനും, മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനും, ഏഴ് കൈകളുള്ളവനും, മൂന്നു ബന്ധങ്ങളുള്ളവനും, കാളയുടെ രൂപത്തിലുള്ളവനും ആണു. നിനക്ക് വന്ദനം!
ത്വയാ ഹീനാ വയം ദേവ സര്വ ഉന്മാര്ഗവര്ത്തിനഃ । തന്മാര്ഗം യച്ഛ മൂഢാനാം ത്വം ഹി നഃ പരമാ ഗതിഃ ।। ൩൨.
ദേവനേ, നിന്റെ അഭാവത്തിൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും തെറ്റായ വഴിയിൽ പോകുന്നു. ഞങ്ങൾ മൂടിയവരെ ശരിയായ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണമേ; നീയാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി.
ഏവം സ്തുതസ്തദാ ദേവൈര്വൃഷരൂപീ പ്രജാപതിഃ । തുഷ്ടഃ പ്രസന്നമനസാ ശാന്തചക്ഷുരപശ്യത ।। ൩൨.
ദേവന്മാർ അന്നേം വൃഷരൂപിയായ പ്രജാപതിയെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷത്തോടെ മനസ്സും ശാന്തമായ കണ്ണുകളും കൊണ്ട് അവൻ അവരെ നോക്കി.
ദൃഷ്ടമാത്രാസ്തു തേ ദേവാഃ സ്വയം ധര്മേണ ചക്ഷുഷാ । ക്ഷണേന ഗതസംമോഹാഃ സമ്യക്സദ്ധര്മസംഹിതാഃ ।। ൩൨.
അവനെ കണ്ടുമാത്രം ദേവന്മാർക്ക് ധർമ്മത്തിന്റെ ദർശനത്താൽ ഉടനെ മനസ്സിലെ ആശങ്കകൾ മാറി, അവർ ശരിയായ ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പായി നിലകൊണ്ടു.
അസുരാ അപി തദ്വച്ച തതോ ബ്രഹ്മാ ഉവാച തമ് । അദ്യപ്രഭൃതി തേ ധര്മ തിഥിരസ്തു ത്രയോദശീ ।। ൩൨.
അതു പോലെ അസുരന്മാർക്കും സംഭവിച്ചു. പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഇനിമുതൽ, ധർമ്മാ, പതിമൂന്നാം തിഥി നിന്നെക്കൊണ്ട് വിശേഷമായിരിക്കട്ടെ.
യസ്താമുപോഷ്യ പുരുഷോ ഭവന്തം സമുപാര്ജയേത് । കൃത്വാ പാപസമാഹാരം തസ്മാന്മുഞ്ചതി മാനവഃ ।। ൩൨.
ആ ദിവസം ഉപവാസം പാലിച്ച്, പാപങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി നിന്നെ സമീപിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, അവനിൽ നിന്നു ആ പാപങ്ങൾ നീങ്ങും.
യച്ചാരണ്യമിദം ധര്മ്മ ത്വയാ വ്യാപ്തം ചിരം പ്രഭോ । തതോ നാമ്നാ ഭവിഷ്യേ തദ്ധര്മാരണ്യമിതി പ്രഭോ ।। ൩൨.
പ്രഭോ, നീ ഈ ധർമ്മവനം ദീർഘകാലം വ്യാപിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ടു, ഇതിന് ഇനി മുതൽ 'ധർമ്മാരണ്യം' എന്ന പേരായിരിക്കും.
ചതുസ്ത്രിപാദ് ദ്വ്യേകപാച്ച പ്രഭോ ത്വം കൃതാദിഭിര്ല്ലക്ഷ്യസേ യേന ലോകൈഃ । തഥാ തഥാ കര്മഭൂമൌ നഭശ്ച പ്രായോയുക്തഃ സ്വഗൃഹം പാഹി വിശ്വമ് ।। ൩൨.
പ്രഭോ, നീ കൃതയുഗം മുതലുള്ള കാലങ്ങളിൽ നാലു, മൂന്ന്, രണ്ട്, ഒന്ന് കാലുകൾ ഉള്ളവനായി ലോകങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ, കര്മഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും യുക്തമായി നിലകൊണ്ടു, നിന്റെ ഭവനത്തെയും ഈ ലോകത്തെയും കാത്തുകൊൾക.
ഇത്യുക്തമാത്രഃ പ്രപിതാമഹോഽധുനാ സുരാസുരാണാമഥ പശ്യതാം നൃപ । അദൃശ്യതാമഗമത് സ്വാലയാംശ്ച ജഗ്മുഃ സുരാഃ സവൃഷാ വീതശോകാഃ ।। ൩൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, പ്രപിതാമഹൻ ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും മുന്നിൽ അദൃശ്യമായി. ദേവന്മാർ വൃഷനോടൊപ്പം ദുഃഖമില്ലാതെ തങ്ങളുടെ ഭവനങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.
ധര്മോത്പത്തിം യ ഇമാം ശ്രാവയീത തദാ ശ്രാദ്ധേ തര്പയേത പിതൄംശ്ച । ത്രയോദശ്യാം പായസേന സ്വശക്ത്യാ സ സ്വര്ഗഗാമീ തു സുരാനുപേയാത് ।। ൩൨.
ധർമ്മത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പറയുന്ന ഈ കഥ ശ്രാദ്ധത്തിൽ വായിച്ച്, പതിമൂന്നാം തിയ്യതി തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് പായസം നൽകി പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി വരുത്തുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി ദേവന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചേരും.
ശ്രീവരാഹ ഉവാച । അഥാപരാം രുദ്രസംഭൂതിമാദ്യാം ശ്രൃണുഷ്വ രാജന്നിതി സോഽഭ്യുവാച । മഹാതപാഃ പ്രീതിതോ ധര്മ്മദക്ഷഃ ക്ഷമാസ്ത്രധാരീ ഋഷിരുഗ്രതേജാഃ ।। ൩൩.
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഇനി രുദ്രന്റെ ആദികാല ജനനത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക. മഹാതപസ്സുള്ള, സന്തോഷത്തോടെ, ധാർമ്മികനും ക്ഷമയുള്ളവനും ഉഗ്രതേജസ്സുള്ള ഒരു ഋഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ജാതഃ പ്രജാനാം പതിരുഗ്രതേജാ ജ്ഞാനം പരം തത്ത്വഭാവം വിദിത്വാ । സൃഷ്ടിം സിസൃക്ഷുഃ ക്ഷുഭിതോഽതികോപാദ വൃദ്ധികാലേ ജഗതഃ പ്രകാമമ് ।। ൩൩.
അവൻ ഉഗ്രതേജസ്സോടെ പ്രജാപതിയായി ജനിച്ചു. പരമജ്ഞാനവും തത്വസാരവും അറിഞ്ഞ്, സൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ലോകത്തിന്റെ വളർച്ചക്കാലത്ത് അതികോപത്തിൽ അശാന്തനായി.