ശ്രാദ്ധ കര്മ്മം നിര്വഹിക്കുമ്പോള് പ്രജ്ഞാവാനായ ഒരാള് ആദ്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് ആര്ക്കെല്ലാം ഈ കര്മ്മത്തില് പങ്കാളികളാവാം എന്നതാണ്. അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവനും, ശിഷ്യനും, ബന്ധുവും, മാതാപിതാക്കള്ക്കു ഭക്തിയുള്ളവനും ഈ കര്മ്മത്തില് നിയോഗിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്. അതേസമയം, സുഹൃത്തിനെ വഞ്ചിക്കുന്നവനും, വിരൂപമായ നഖങ്ങളുള്ളവനും, കറുത്ത പല്ലുള്ള ബ്രാഹ്മണനും, കന്യകയെ ദൂഷിച്ചവനും, അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ചവനും, സോമം വില്ക്കുന്നവനും ശ്രാദ്ധത്തില് അയോഗ്യരാണ്. ശപിക്കപ്പെട്ടവന്, കള്ളന്, അപവാദപ്രിയന്, ഗ്രാമപുരോഹിതന്, പണം കൊണ്ടു പഠിപ്പിക്കുന്നവന്, പണം നല്കി പഠിക്കുന്നവന് എന്നിവരും അയോഗ്യരാണ്. മറ്റൊരാളുടെ മുന് ഭാര്യയെ വിവാഹം ചെയ്തവനും, മാതാപിതാക്കള് ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനും, ചണ്ഡാലസ്ത്രീയെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവനും, ക്ഷേത്രപുരോഹിതനും ശ്രാദ്ധത്തില് ഉള്പ്പെടുത്തരുത്. ആദ്യ ദിവസം, ജ്ഞാനികളായ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ക്ഷണിക്കണം. ക്ഷണിക്കാതിരുന്നാലും, ആശ്രമവാസികളായ സന്ന്യാസിമാര് വീട്ടിലെത്തിയാല് അവരെയും ആദരത്തോടെ അഹാരം നല്കണം. അഹാരം നല്കേണ്ട ബ്രാഹ്മണന്മാര് ശുദ്ധമായി കാലും കൈയും കഴുകി, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ ഇരിക്കുന്നവരായിരിക്കണം. പിതൃപ്രേതങ്ങള്ക്കും ദേവതകള്ക്കും ചേര്ത്ത് ഒരു ദമ്പതിയെ നിയോഗിക്കാമെങ്കിലും, ഓരോ ദേവതക്കും ഓരോ പിതാവിനും വേറെയും നിയോഗിക്കാം. മാതാമഹന് എന്നിവരുടെ ശ്രാദ്ധം വൈശ്വദേവ കര്മ്മത്തോടൊപ്പം ഭക്തിയോടെ നിര്വഹിക്കാം, അല്ലെങ്കില് വൈശ്വദേവം മാത്രം ചെയ്യാം. ദേവതകള്ക്കായി ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണന് കിഴക്കോട്ട് മുഖം നോക്കിയിരിക്കണം; പിതാക്കള്ക്കും പിതാമഹന്മാര്ക്കുമുള്ളവര് വടക്കോട്ട് മുഖം നോക്കണം. ചിലര് പിതൃ-ദേവകര്മ്മങ്ങള് വേറേ വേറെയായിരിക്കണം എന്ന് പറയുന്നു; മഹർഷികള് ഒറ്റപ്പാചകത്തോടെ ഒന്നിച്ചും ചെയ്യാമെന്ന് പറയുന്നു. ഇരിപ്പിന് വേണ്ടി കുശ ഗ്രാസം നല്കി, സമര്പ്പണത്തോടെ ആദരിക്കുകയും ദേവതകളെ അവരുടേതായ അനുമതിയോടെ ആഹ്വാനിക്കുകയും വേണം. ദേവതകള്ക്ക് യഥാവിധി യവജലം ചേര്ന്ന അര്ഘ്യം സമര്പ്പിക്കണം; സുഗന്ധധൂപവും ദീപവും നല്കണം. പിതൃകര്മ്മങ്ങള് അപസവ്യമായി ഒരുക്കണം. അനുമതി വാങ്ങിയശേഷം, രണ്ടായി പിളര്ന്ന ദര്ഭ നല്കി, മന്ത്രങ്ങളോടെ പിതൃപുരുഷന്മാരെ ആഹ്വാനിക്കണം; അവര്ക്ക് തിലജലം ചേര്ന്ന അര്ഘ്യവും അപസവ്യമായ രീതിയിലും സമര്പ്പിക്കണം. അപ്പോള് അഹാരം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു അതിഥി, യാത്രക്കാരനായ ബ്രാഹ്മണന് വരുമെങ്കില്, ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അനുമതിയോടെ അവനെയും ആഗ്രഹപ്രകാരം ആദരിക്കാം. യോഗികള് പല രൂപങ്ങള് സ്വീകരിച്ച് ലോകത്തിനായി സഞ്ചരിക്കുന്നതും, അവരുടെ യാഥാര്ത്ഥ്യസ്വഭാവം അറിയപ്പെടാത്തതുമാണ്. അതുകൊണ്ട്, ശ്രാദ്ധസമയത്ത് എത്തുന്ന അതിഥിയെ ആദരിക്കേണ്ടത് ജ്ഞാനിയുടെ കര്ത്തവ്യമാണ്. അത്തരം അതിഥിയെ ആദരിക്കാതെ പോയാല്, ശ്രാദ്ധഫലം നശിക്കും. ഉപ്പോ കഷായപദാര്ഥങ്ങളോ കലര്ന്നിട്ടില്ലാത്ത, രുചികരമായ അഹാരം അഗ്നിയില് സമര്പ്പിക്കണം; ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അനുമതിയോടെ ഇത് മൂന്നു പ്രാവശ്യം ചെയ്യണം. ആദ്യ ഹോമം അഗ്നിക്ക് ‘സ്വാഹ’യോടെ സമര്പ്പിക്കണം, അഗ്നിയാണ് പിതൃകര്മ്മങ്ങള്ക്ക് ഹവ്യവാഹകന്. ഉടനെ സോമന് നല്കണം, അവന് പിതൃകര്മ്മങ്ങളില് പങ്കാളിയാണ്. മൂന്നാമത്തേത് വൈവസ്വതന് നല്കണം. ശേഷിക്കുന്ന അല്പം ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ പാത്രത്തില് ഇടണം. ശ്രേഷ്ഠമായ, നല്ലപോലെ പാകം ചെയ്ത, ഇഷ്ടമായ അഹാരം നല്കി, വിനയപൂര്വ്വം, “ഇഷ്ടം പോലെ അനുഭവിക്കൂ” എന്ന് സ്നേഹപൂര്വ്വം പറയണം. അവര് ഏകാഗ്രതയോടെ, മൗനത്തില്, സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെയും തൃപ്തിയോടെയും ഭക്ഷണം കഴിക്കണം; ഭക്തിയോടെയും ക്ഷമയോടെയും, കോപമോ ആവേശമോ കൂടാതെ അഹാരം നല്കണം. ദുഷ്ടശക്തികളില് നിന്നുള്ള സംരക്ഷണത്തിനായി മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച്, നിലത്ത് എള്ള് വിതറി, ബ്രാഹ്മണന്മാര് പിതൃസ്തുതികള് ജപിക്കണം. “എന്റെ അച്ഛനും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും, ഈ ഹവിസ്സുകള് കൊണ്ടു പോഷിതരായി, ഇന്ന് തൃപ്തരാകട്ടെ. ഇവര് ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ശരീരത്തില് പ്രത്യക്ഷരായി ഇന്ന് തൃപ്തരാകട്ടെ. ഭൂമിയില് സമര്പ്പിച്ച പിണ്ഡങ്ങള് കൊണ്ടും, എന്റെ ഭക്തിപൂര്വ്വം ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകള് കൊണ്ടും അവര് തൃപ്തരാകട്ടെ. എന്റെ മാതാമഹനും അവന്റെ പിതാവും അവന്റെ പിതാവും തൃപ്തരാകട്ടെ; ദേവതകള്ക്കെല്ലാം പരമസന്തോഷം ലഭിക്കട്ടെ; ദുഷ്ടാത്മാക്കള് നശിക്കട്ടെ.” ഹരിയാണ് യജ്ഞനാഥനും, അവിനാശിയായ ആത്മാവും, ദേവതകള്ക്കും പിതൃകര്ക്കും സമര്പ്പിതമായ ഹവിസ്സുകളുടെ അനുഭവതൃപ്തിയുള്ളവനും. അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് എല്ലാ ദുഷ്ടാത്മാക്കളും അസുരന്മാരും ഉടന് അകറ്റപ്പെടുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാര് തൃപ്തരായാല്, അവര്ക്ക് ഭൂമിയിലെ ശേഷിച്ച അഹാരവും ആചമനത്തിനായുള്ള വെള്ളവും ഒരിക്കല് അല്ലെങ്കില് ആവശ്യമെങ്കില് വീണ്ടും നല്കണം. അവര് പൂര്ണമായി തൃപ്തരായി അനുമതി നല്കിയാല്, ഏകാഗ്രതയോടെ ഭൂമിയില് വെച്ച പിണ്ഡങ്ങളും വെള്ളവും എടുക്കണം. പിതൃസ്ഥലത്തിലെ വെള്ളം കൊണ്ടും, കൈയിലെടുത്ത വെള്ളം കൊണ്ടും, ദക്ഷിണഭാഗത്തുള്ള ദര്ഭയുടെ മുകളില് പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായവയോടെ മാതാമഹന്മാര്ക്കായി പിണ്ഡം സമര്പ്പിക്കണം. ആദ്യ പിണ്ഡം സ്വന്തം അച്ഛനു, ശേഷിച്ചവ പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും നല്കണം. ദര്ഭയുടെ അടിയില് സുഗന്ധിത ലേപനം പുരണ്ടു, അതിന്റെ സുഖം നല്കുന്ന രീതിയില് അവര്ക്ക് അര്പ്പണം ചെയ്യണം; മാതൃപിതൃകര്ക്കും സുഗന്ധവും പുഷ്പവും നല്കണം. ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആരാധിച്ചശേഷം, ആദ്യം പിതൃകര്ക്കായി ഭക്തിയോടെ ആചമനവെള്ളം നല്കണം. “ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ” എന്ന അനുഗ്രഹവാക്കോടെ, കഴിവനുസരണം ദാനം നല്കണം; ദാനം നല്കിയശേഷം, വൈശ്വദേവ മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിക്കണം—“വിശ്വദേവന്മാര്ക്ക് സന്തോഷം ലഭിക്കട്ടെ” എന്നിങ്ങനെ. ബ്രാഹ്മണന്മാര് “അസ്തു” എന്ന് പറഞ്ഞാല്, അവരില് അനുഗ്രഹം തേടണം; പിന്നീട് ദേവതകളെയും ആദ്യം പിതൃകര്ക്കെയും വിനയപൂര്വ്വം വിടവാങ്ങിക്കണം. മാതാമഹന്മാര്ക്കും ദേവതകള്ക്കുമൊപ്പം അതേ ക്രമത്തില് ഭക്ഷണവും ദാനവും വിടവാങ്ങലും നടത്തണം; ശുദ്ധിക്കായി സ്നാനത്തിനു മുന്പ് ഈ കര്മ്മം പൂര്ത്തിയാക്കണം. ആദ്യമേ പിതൃകര്ക്കെയും പിന്നീട് മാതാമഹന്മാരെയും സ്നേഹപൂര്വ്വം വിടവാങ്ങിക്കണം; അവരെ ആദരിക്കുകയും അപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, അവര് അനുമതി നല്കിയാല് വാതിലിന് പുറത്ത് വരെ അനുഗമിക്കണം. ശേഷം, വൈശ്വദേവം എന്ന നിത്യകര്മ്മം നിര്വഹിച്ച്, അതിനുശേഷം ആദരാര്ഹരായവരോടും ബന്ധുക്കളോടും സേവകരോടും കൂടെ സ്വയം അഹാരം കഴിക്കാം. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികള് പിതൃ-മാതൃകര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിക്കണം. ശ്രാദ്ധസമര്പ്പണങ്ങള് കൊണ്ടു പോഷിതരായ പിതാമഹന്മാര് എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും അനുഗ്രഹിക്കും.