മാധവനേ, നിങ്ങളെ ദർശിക്കുന്നവർ എന്ത് കര്മങ്ങളാണ് ചെയ്യുന്നത്? ബ്രാഹ്മണന്റെ കര്മം എന്ത്, ക്ഷത്രിയന് എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്? യോഗം എങ്ങനെ നേടാം, ഏത് നിർണിതമായ തപസ്സാണ് അതിന് വഴിയാക്കുന്നത്? ദുഃഖകരമായ വാസം എന്നത് എന്താണ്, ഭക്ഷണവും പാനീയവും എങ്ങനെയാണ് വേണം? എന്ത് സമ്പാദ്യമാണ് ഉണ്ട്, ഏത് ദിശകളിലാണത്, പ്രഭോ? കേശവ, ഏത് കര്മം ചെയ്താൽ ജീവി മൃഗജന്മം പ്രാപിക്കാറില്ല? ഏത് വഴി വൃദ്ധാവസ്ഥയിലേക്കും, ഏത് വഴി ജന്മത്തിലേക്കും എത്തുന്നു? ഏത് കര്മശക്തിയാൽ സംസാരചക്രത്തിൽ പെടാതെ രക്ഷപ്പെടാം? ഇവയെല്ലാം ഭഗവാനോടു ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഭഗവാൻ മറുപടി പറയുന്നു: "ഭഗവത്ഭക്തരും മോക്ഷത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും ഈ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കട്ടെ. എല്ലാ മാസങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് മാധവമാസമാണ്; യജ്ഞങ്ങളിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും നാരായണനെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്—ഏഴു ലോകങ്ങളിലും വീരനായ നാരായണൻ. വേനൽക്കാലത്ത് ഞാൻ നിർദ്ദേശിച്ച എല്ലാ കര്മങ്ങളും നിർവഹിക്കണം. എല്ലാ മാസങ്ങളിലെയും ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് വേനൽക്കാലമാണ്, അതിന് മഹത്വം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ, സുന്ദരിയായവളേ, വേനൽക്കാലത്ത് എന്നെയും ഭക്ത്യാദരത്തോടെ ആരാധിക്കണം. ഭൂമിയിലുണ്ടാകുന്ന എല്ലാ പുഷ്പമണ്ഡപങ്ങളും, സുഗന്ധമുള്ളവയും, അതുപോലെ തന്നെ മഴക്കാലത്തും എന്റെ കര്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം, ഭൂമിദേവി. കൂടാതെ, ഞാൻ ലോകമോഹനത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം നൽകുന്ന മറ്റൊരു കര്മവും പറയാം. ഈ പുഷ്പങ്ങൾ കൊണ്ട്, 'നാരായണായ നമഃ' എന്ന മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് ഭക്ത്യാദരത്തോടെ ആരാധിക്കണം. ധ്യാനത്തിൽ ലീനരായ ഭക്തന്മാർ, മേഘസമാനമായ കറുത്ത രൂപത്തിൽ മഹത്വത്തോടെ നിന്നെ കാണുന്നു. ആഷാഢമാസത്തിലെ പന്ത്രണ്ടാം തീയതി അത്യന്തം ശുഭവും സമാധാനവും നൽകുന്നതാണ്. അങ്ങനെ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ സംസാരത്തിൽ ഒരിക്കലും നശിക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ കര്മനിഷ്ഠനായവൻ സംസാരസാഗരം അതിജയിക്കും. വരാഹസ്വരൂപം ധരിച്ച നാരായണനെ ആരാധിച്ചാൽ ഈ ഫലം ലഭിക്കും. എന്നാൽ, യോഗ്യനല്ലാത്ത ശിഷ്യർക്കോ ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തെ വക്രമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവർക്കോ ഇതു പറയരുത്. അത്തരവർക്കു വൃത്തിയും ധനവും നഷ്ടമാകുന്നു. ഇവയാണ് നീ ചോദിച്ച കാര്യങ്ങൾക്ക് ഞാൻ പറഞ്ഞ മറുപടി, ഭാഗ്യശാലിയായവളേ. ഇതോടെ 'ഋതുകർമ്മവിഭവം' എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിയൊന്നാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, ആറ് ঋതുക്കളുടെ കര്മങ്ങൾ ശ്രവിച്ച ഭൂമിദേവി, തന്റെ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവളായി, ഭഗവാന്റെ മായാചക്രത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു: "നീയെല്ലാം പറഞ്ഞ ശുഭവും ശുദ്ധവുമായ കാര്യങ്ങൾ ഞാൻ കേട്ടു. മാധവ, നീ പറഞ്ഞ ഈ കര്മങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ എനിക്ക് അത്യുത്തമരഹസ്യവും അത്യധികമായ കൗതുകവുമാണ് തോന്നുന്നത്. ദേവാ, നീ എപ്പോഴും എന്റെ മായയെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. ഈ മായയുടെ അർത്ഥം, പരമമായ രഹസ്യമായ സത്യം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു." അപ്പോൾ ഭഗവാൻ സ്നേഹപൂർവ്വം ചിരിക്കയും, വസുന്ധരയോട് പറഞ്ഞു: "നീ കാണാനിരിക്കുന്നതിനു വേണ്ടി അനാവശ്യമായി കഷ്ടപ്പെടേണ്ടതില്ല, വിശാലനയനിയായവളേ. എന്റെ മായയെക്കുറിച്ച് നിന്നോട് ഇനി കൂടുതൽ പറയേണ്ടതുണ്ടോ? ഭൂമി വരണ്ടുപോകുന്നത് എന്റെ മായയാണ്, പ്രിയേ; ചന്ദ്രൻ പക്വവും കൃഷ്ണപക്ഷവും ആയി വളരുകയും കുറഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെയാണ്. അമാവാസ്യയിൽ ചന്ദ്രൻ കാണപ്പെടാറില്ല—ഇതും എന്റെ മായ തന്നെ. വേനൽക്കാലത്ത് തണുപ്പ് അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ അതും എന്റെ മായ തന്നെ. പടിഞ്ഞാറ് നിന്ന് കിഴക്കോട്ട് സൂര്യോദയം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതും എന്റെ മായയാണ്, സുന്ദരിയായവളേ. ഒരു ജീവൻ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുമ്പോൾ അതും എന്റെ മായയാണ്; ആത്മാവ് ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ഭൂമിദേവിക്ക് തന്റെ മായയുടെ രഹസ്യങ്ങൾ സ്നേഹപൂർവ്വം വിശദീകരിച്ചു.