അശ്വശിരസ് രാജാവ് തന്റെ സഭയില് ഇരിക്കുമ്പോള്, കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ദഹനശക്തിയുള്ള, ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ഒരാളെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. യോഗികളുടെ മായയിലൂടെ, സകലജഗത്തിന്റെയും നാഥനായ ഭഗവാന് അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഹരി, മഹിമയുള്ളവനും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനും, എപ്പോഴും ഇങ്ങനെയാണെന്ന് രാജാവ് പ്രഖ്യാപിച്ചു. രാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകള്ക്കുശേഷം, അവന്റെ സഭയില് അനേകം കൊതുകുകള്, പുഴുക്കള്, പിശുക്കുകള്, തേനീച്ചകള്, പക്ഷികള്, പാമ്പുകള് എന്നിവ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതോടൊപ്പം, കുതിരകള്, പശുക്കള്, ആനകള്, സിംഹങ്ങള്, കടുവകള്, നായകള്, മാന്മൃഗങ്ങള് തുടങ്ങിയ അനേകം വന്യജീവികളും, വീടുകളിലെയും കാട്ടിലെയും അനേകം കീടങ്ങളും രാജധാനിയില് ലക്ഷക്കണക്കിന് പ്രത്യക്ഷമായി. ഈ അത്ഭുതകരമായ ദൃശ്യങ്ങള് കണ്ട രാജാവിന് അത്ഭുതം നിറഞ്ഞു; ഇതെന്താണെന്ന് ആലോചിച്ചു, ജൈഗീഷവ്യനും ജ്ഞാനിയായ കപിലനും എത്ര മഹാന്മാരാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അതിനുശേഷം, അശ്വശിരസ് രാജാവ് കൈകൂപ്പി, ഭക്തിപൂര്വം ആ മഹാന്മാരായ ഇരുവര്ക്കുമുന്നില് ചോദിച്ചു: "ഇത് എന്താണ്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ?" അപ്പോള് ആ ബ്രാഹ്മണര് പറഞ്ഞു: "ഹേ മഹാരാജാവേ, വിഷ്ണുവിനെ ഇവിടെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കണം, എങ്ങനെ പ്രാപിക്കണം എന്ന് നീ ഞങ്ങളോട് ചോദിച്ചതിനാലാണ് ഈ ദൃശ്യങ്ങള് നിന്നെ കാണിച്ചു തന്നത്." "ഇവയാണ് സർവ്വജ്ഞനായ ഭഗവാന്റെ സ്വഭാവം, രാജാവേ. ആ നാരായണന് സർവ്വജ്ഞനും, ഇച്ഛാനുസൃതമായി ഏത് രൂപവും ധരിക്കുന്നവനുമാണ്. അവന്റെ സ്വഭാവം സുമധുരമാണ്; മനുഷ്യര്ക്ക് ഭക്തിയിലൂടെ അവനെ പ്രാപിക്കാമെന്നും പറയുന്നു; അവന്റെ വാക്കുകള് അര്ത്ഥവത്താണ്." "എങ്കിലും, പരമാത്മാവായ ഈ ജഗന്നാഥന് എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും വസിക്കുന്നു; ഭക്തിയിലൂടെ അവനെ സ്വശരീരത്തില് കാണാം, എങ്കിലും അവന് ഒരിടത്തുമായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതല്ല. അതുകൊണ്ടാണ്, മഹാരാജാവേ, ഈ പരമാത്മാവിന്റെ രൂപം നിന്നെ വിശ്വാസത്തിലാക്കാനായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ, വിശ്ണു എന്ന സകലവ്യാപിയവന് നിന്റെ ശരീരത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു." "നിന്റെ മന്ത്രിമാര്, സേവകര്, ദേവന്മാര്, കാണിച്ച എല്ലാ മൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും, ഇവരിലും വിഷ്ണു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹരിയാണ് സകലവ്യാപിയവന് എന്ന് ഉറച്ച ധ്യാനം പുലര്ത്തണം; അവനെപ്പോലൊരു മറ്റൊരുത്തനും ഇല്ല; ഈ മനോഭാവത്തോടെ അവനെ ആരാധിക്കണം." "ഇതാണ് യഥാര്ത്ഥ ജ്ഞാനസ്വഭാവം, രാജാവേ, ഞാന് നിന്നോട് പ്രഖ്യാപിച്ചത്. നാരായണനെയും ഹരിയെയും പൂര്ണഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കണം. പൂക്കള്, ധൂപം എന്നിവ അര്പ്പിച്ചും, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയും, സ്ഥിരമായ ധ്യാനത്തിലൂടെയും പരമേശ്വരന് വേഗത്തില് പ്രാപ്യനാവുന്നു." അശ്വശിരാസ് പറഞ്ഞു: "നിങ്ങള് എന്റെ ഒരു സംശയം നീക്കാന് അര്ഹരാണ്; അതു നീങ്ങിയാല് ഞാന് സംസാരത്തില് നിന്ന് മോചിതനാകും." രാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകള്ക്കുശേഷം, യോഗികളില് ശ്രേഷ്ഠനായ, ധാര്മ്മികനായ കപിലമുനി, യജ്ഞശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: "ഹേ ധര്മ്മാത്മാവേ, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള സംശയം എന്താണ്? പറയൂ; കേട്ടാല് ഞാന് അതു നീക്കാം." അശ്വശിരസ് ചോദിച്ചു: "മോക്ഷം കര്മ്മത്തിലൂടെ ആണോ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെയോ ലഭിക്കുന്നത്, മുനിവര്യാ? ദയവായി എന്റെ ഈ സംശയം നീക്കണം." കപില പറഞ്ഞു: "ഈ ചോദ്യം, മഹാരാജാവേ, പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മപുത്രനായ റൈഭ്യനും രാജാവായ വസുവും ബൃഹസ്പതിയോടു ചോദിച്ചതാണ്. വസു പുരാതനകാലത്ത് ധാരാളവും ജ്ഞാനിയുമായ രാജാവായിരുന്നു." ചാക്ഷുഷമനുവിന്റെ കാലത്ത്, ബ്രഹ്മവംശം വര്ദ്ധിപ്പിച്ച വസു, ബ്രഹ്മാവിനെ കാണാന് ആഗ്രഹിച്ച് ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയി. വഴിയില്, വിദ്യാധരന്മാരില് ശ്രേഷ്ഠനായ ചിത്രരഥനെ കണ്ടു, അവനെ സ്നേഹപൂര്വം ബ്രഹ്മാവിനെ കാണാന് അവസരം ചോദിച്ചു. ചിത്രരഥന് പറഞ്ഞു: "ബ്രഹ്മലോകത്ത് ദേവസംഗമം നടക്കുന്നു." ഇതു കേട്ട വസു, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാതിലിനു പുറത്തു കാത്തുനിന്നു; അതിനിടയില് മഹാതപസ്വിയായ റൈഭ്യയും അവിടെ എത്തി. ആ രാജാവായ വസു, സന്തോഷപൂര്വം റൈഭ്യയെ ആദരിച്ചു: "എവിടുന്നാണ് വരുന്നത്, മുനിവര്യാ?" റൈഭ്യ പറഞ്ഞു: "ഞാന് ബൃഹസ്പതിയുടെ അടുത്ത് നിന്ന് വരുന്നു, മഹാരാജാവേ. ദേവപുരോഹിതനോടു ഒരു കാര്യത്തില് സംശയം ചോദിക്കാനാണ് എന്റെ ഉദ്ദേശ്യം." അവരിങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോള്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാസഭയും ദേവഗണങ്ങളും എഴുന്നേറ്റു പുറപ്പെട്ടു. അതിനുശേഷം, ബൃഹസ്പതി റൈഭ്യയുമായി സംസാരിച്ച്, വസുവിന്റെ ആദരം ഏറ്റുവാങ്ങി തന്റെ സീറ്റിലേക്കു പോയി. അങ്കിരസ്സിന്റെ വംശജനായ റൈഭ്യയും രാജാവായ വസുവും ഇരുന്നു; ഇരുന്നശേഷം, ദേവഗുരു ബൃഹസ്പതി റൈഭ്യയോട് ചോദിച്ചു: "ഭാഗ്യവാനായ വേദവേദാംഗപാരഗനേ, ഞാന് എന്ത് ചെയ്യണം?" റൈഭ്യ ചോദിച്ചു: "കര്മ്മത്തിലൂടെയോ ജ്ഞാനത്തിലൂടെയോ എന്താണ് ലഭിക്കുന്നത്? മോക്ഷം സംബന്ധിച്ചുള്ള സംശയമാണ് ഞാന് ചോദിക്കുന്നത്, ദയവായി വിശദീകരിക്കണം." ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു: "മനുഷ്യന് ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും, നല്ലതോ ചീത്തയോ, നാരായണനോടു സമര്പ്പിച്ച് ചെയ്യുമ്പോള് അവന് ദോഷം പ്രാപിക്കില്ല." "ഇതുപോലെ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, മുന്പ് വേദപാരായണനായ അത്രേയനാമം ബ്രാഹ്മണനും മറ്റൊരാളും തമ്മില് സംവാദം നടത്തിയതും കേട്ടിട്ടുണ്ട്." അത്രേയന് നിത്യവും പ്രഭാതസ്നാനവും ത്രികാലകര്മ്മങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചവനായിരുന്നു. ഒരിക്കല് സംയമനന് എന്നൊരു പുരുഷന് ധര്മവനത്തിലെ ഭാഗീരഥീ തീരത്ത് സ്നാനത്തിന് പോയി. അവിടെ, നിഷ്ഠുരക എന്ന കാട്ടുകാരന്, കൈയില് വില്ലുമായി, യമനെപ്പോലെ ഭയങ്കരനും, വലിയ ഒരു മാന്കൂട്ടം ഇരിക്കുന്നതും കണ്ടു, വില്ലില് അമ്പ് വെച്ച് അവയെ കൊല്ലാന് ഉദ്ദേശിച്ചു. ബ്രാഹ്മണനായ സംയമനന് ഇത് കണ്ടു, അവനെ തടയാന് ശ്രമിച്ചു: "നല്ലവനേ, ജീവഹിംസ ചെയ്യരുത്." അവന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട കാട്ടുകാരന്, ചെറുതായി പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു: "ഞാന് വേറൊരു ആത്മാവിനെ ഹാനിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ. പരമാത്മാവായ ഭഗവാന് തന്നെയാണ് ജീവികളുമായി കളിക്കുന്നത്; പശുക്കളെയും മണ്ണിനെയും അവന് സൃഷ്ടിക്കുന്നു—ഇതില് സംശയമില്ല." "ബ്രാഹ്മണാ, ഈ ധാരണ എപ്പോഴും ഉണരുന്നു—മുക്തിയെ ആശിക്കുന്നവര്ക്കുള്ള അജ്ഞാനമാണിത്. ഈ ലോകം പ്രാണയാത്രയില് മുഴുകിയതായാണ്; 'ഞാന്' എന്ന വാക്കിന് ഈ സാഹചര്യത്തില് ഗുണം ലഭ്യമല്ല." ഇത് കേട്ട ബ്രാഹ്മണന് സംയമനന് അത്ഭുതപൂര്വം കാട്ടുകാരനോട് ചോദിച്ചു: "നിന്റെ വാക്കുകള് നേരിട്ടും യുക്തിപൂര്വവുമാണ്; നീ പറയുന്നത് എന്താണ്?" അതിനുപിന്നാലെ, ധര്മം അറിഞ്ഞിരുന്ന കാട്ടുകാരന് ചോദിച്ചു: "പിന്നെ നീ ഇരുമ്പ് വലയും അതിന് കീഴെ അഗ്നിയും വെച്ചതെന്തിന്?" കാട്ടുകാരന് അഗ്നി തെളിയിച്ച് ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു: "ഇരിമ്പ് വലയുടെ താഴെ കട്ടിയില് തീ തെളിയിക്കൂ." അപ്പോള് ബ്രാഹ്മണന് വായിലൂടെ അഗ്നി തെളിയിച്ച്, അവിടെ നിര്ത്തി.