ವರಾಹಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀವರಾಹ ಉವಾಚ । ಸರ್ಗಶ್ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಶ್ಚ ವಂಶೋ ಮನ್ವನ್ತರಾಣಿ ಚ । ವಂಶಾನುಚರಿತಂ ಚೈವ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨.

ಶ್ರೀ ವಾರಾಹನು ಹೇಳಿದನು: ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರತಿ ಸೃಷ್ಟಿ, ವಂಶಗಳು, ಮನ್ವಂತರಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಗಳ ಕಥೆಗಳು—ಈ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾದವು.

ಆದಿಸರ್ಗಮಹಂ ತಾವತ್ ಕಥಯಾಮಿ ವರಾನನೇ । ಯಸ್ಮಾದಾರಭ್ಯ ದೇವಾನಾಂ ರಾಜ್ಞಾಂ ಚರಿತಮೇವ ಚ । ಜ್ಞಾಯತೇ ಚತುರಂಶಶ್ಚ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸನಾತನಃ ।। ೨.

ಚೆನ್ನಮುಖವಳೇ, ಮೊದಲು ಆದಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರ ಚರಿತ್ರೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೂ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಾವಹಂ ವ್ಯೋಮ ಮಹತ್ ತತೋಽಣುಂ- ರೇಕೈವ ಮತ್ತಃ ಪ್ರಬಭೂವ ಬುದ್ಧಿಃ । ತ್ರಿಧಾ ತು ಸಾ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭಿಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ತತ್ತ್ವರೂಪೈರುಪೇತಾ ।। ೨.

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಆಕಾಶವಾಗಿದ್ದೆನು; ನಂತರ ನನ್ನಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಂಶವು ಹುಟ್ಟಿತು; ಅದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಬಲವಾಯಿತು; ಆ ಬುದ್ಧಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಭಜನೆಗೊಂಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತತ್ತ್ವಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿತು.

ತಸ್ಮಿಂಸ್ತ್ರಿಕೇಽಹಂ ತಮಸೋ ಮಹಾನ್ ಸ ಸದೋಚ್ಯತೇ ಸರ್ವವಿದಾಂ ಪ್ರಧಾನಃ । ಉತಸ್ಮಾದಪಿ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೂರ್ಜಿತೋಽಭೂದ್ ಬಭೂವ ವುದ್ಧಿಸ್ತು ತತೋ ಬಭೂವ ।। ೨.

ಆ ಮೂರುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಹತ್ತತ್ವ ಎಂಬ ಅಂಧಕಾರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವರು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ನಂತರ ಬುದ್ಧಿಯು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದದು.

ತಸ್ಮಾತ್ತು ತೇಭ್ಯೋ ಶ್ರವಣಾದಿಹೇತವಸ್ ತತೋಽಕ್ಷಮಾಲಾ ಜಗತೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ । ಭೂತೈರ್ಗತೈರೇವ ಚ ಪಿಣ್ಡಮೂರ್ತಿ- ರ್ಮಯಾ ಭದ್ರೇ ವಿಹಿತಾ ತ್ವಾತ್ಮನೈವ ।। ೨.

ಆವುಗಳಿಂದ ಕೇಳುವಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು; ನಂತರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸರಮಾಲೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು; ಆ ಭೂತಗಳಿಂದ, ಭದ್ರೆಯೇ, ನಾನು ನನ್ನಿಂದಲೇ ದೇಹವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದೆನು.

ಶೂನ್ಯಂ ತ್ವಾಸೀತ್ ತತ್ರ ಶಬ್ದಸ್ತು ಖಂ ಚ ತಸ್ಮಾದ್ ವಾಯುಸ್ತತ ಏವಾನು ತೇಜಃ । ತಸ್ಮಾದಾಪಸ್ತತ ಏವಾನು ದೇವಿ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಾ ಭವತೀ ಭೂತಧಾತ್ರೀ ।। ೨.

ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಖಾಲಿತನ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಗಾಳಿ ಹುಟ್ಟಿತು, ಆಮೇಲೆ ಬೆಳಕು, ನಂತರ ನೀರು. ಆ ನೀರಿನಿಂದ, ದೇವಿ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಧಾರಕಿಯಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆನು.

ಯೋಗೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಜಲವತ್ ತತೋಽಪಿ ಸಬುದ್ಬುದಂ ಕಲಲಂ ತ್ವಣ್ಡಮೇವ । ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ದ್ವಿಗತೇಽಹಮಾಸೀ- ದಾಪೋಮಯಶ್ಚಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮಾದೌ ।। ೨.

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಮೊದಲು ನೊರೆ, ನಂತರ ಗುಂಡು, ನಂತರ ಮೊಟ್ಟೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅದು ರೂಪುಗೊಂಡು ವಿಭಜನೆಯಾದಾಗ, ನಾನು ಅದರೊಳಗೆ ನೀರಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತನಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದೆನು.

ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ನಾರಾಸ್ತಾ ಅಥೋ ತತ್ರ ಚಾಹಂ ಯೇನ ಸ್ಯಾನ್ಮೇ ನಾಮ ನಾರಾಯಣೇತಿ । ಕಲ್ಪೇ ಕಲ್ಪೇ ತತ್ರ ಸಂಯಾಮಿ ಭೂಯಃ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ಮೇ ನಾಭಿಜಃ ಸ್ಯಾದ್ ಯಥಾದ್ಯಃ ।। ೨.

ನಾನು ಆ ನೀರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೆನು. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಹೆಸರು ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಿದ್ರಿಸುವಾಗ, ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ನನ್ನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂಭೂತಸ್ಯ ಮೇ ದೇವಿ ನಾಭಿಪದ್ಮೇ ಚತುರ್ಮುಖಃ । ಉತ್ತಸ್ಥೌ ಸ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಜ ಮಹಾಮತೇ ।। ೨.

ಹೀಗೆ ಇದ್ದಾಗ, ದೇವಿ, ನನ್ನ ನಾಭಿಯ ಕಮಲದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳಿದ್ದವನು ಹೊರಬಂದನು. ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದೆನು: 'ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ, ನೀನು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು.'

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತಿರೋಭಾವಂ ಗತೋಽಹಂ ಸೋಽಪಿ ಚಿನ್ತಯನ್ । ಆಸ್ತೇ ಯಾವಜ್ಜಗದ್ಧಾತ್ರಿ ನಾಧ್ಯಗಚ್ಛತ ಕಿಂಚನ ।। ೨.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಾನು ಅದೆಡೆಗೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡೆನು. ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಉಳಿದನು. ಆದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಪೋಷಕನಾಗಿ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

ತಾವತ್ ತಸ್ಯ ಮಹಾರೋಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽವ್ಯಕ್ತಜನ್ಮನಃ। ಸಂಭೂಯ ತೇನ ಬಾಲಃ ಸ್ಯಾದಙ್ಕೇ ರೋಷಾತ್ಮಸಂಭವಃ ।। ೨.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಭಾರಿ ಕೋಪವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಗುವು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಯೋ ರುದನ್ ವಾರಿತಸ್ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಽವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತ್ತಿನಾ । ಬ್ರವೀತಿ ನಾಮ ಮೇ ದೇಹಿ ತಸ್ಯ ರುದ್ರೇತಿ ಸೋ ದದೌ ।। ೨.

ಆ ಮಗು ಅಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆಗ ಅದು ಹೇಳಿತು: 'ನನಗೆ ಹೆಸರಿಡು.' ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದಕ್ಕೆ 'ರುದ್ರ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಟ್ಟನು.

ಸೋಽಪಿ ತೇನ ಸೃಜಸ್ವೇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಲೋಕಮಿಮಂ ಶುಭೇ । ಅಶಕ್ತಃ ಸೋಽಥ ಸಲಿಲೇ ಮಮಜ್ಜ ತಪಸೇ ಧೃತಃ ।। ೨.

ಅವನಿಗೂ ಕೂಡ, 'ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸು' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವನು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು.

ತಸ್ಮಿನ್ ಸಲಿಲಮಗ್ನೇ ತು ಪುನರನ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಸರ್ಜ್ಜ ಭೂತೇಷು ದಕ್ಷಿಣಾಙ್ಗುಷ್ಠತೋ ವರಮ್ । ವಾಮೇ ಚೈವ ತಥಾಽಙ್ಗುಷ್ಠೇ ತಸ್ಯ ಪತ್ನೀಮಥಾಸೃಜತ್ ।। ೨.

ಅವನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಬಲ ಅಂಗುಳಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಎಡ ಅಂಗುಳಿಯಿಂದ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

ಸ ತಸ್ಯಾಂ ಜನಯಾಮಾಸ ಮನುಂ ಸ್ವಾಯಂಭುವಂ ಪ್ರಭುಃ । ತಸ್ಮಾತ್ ಸಂಭಾವಿತಾ ಸೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುರಾ ।। ೨.

ಆ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಭು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ, ಬಹುಕಾಲ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು.

ಧರಣ್ಯುವಾಚ । ವಿಸ್ತರೇಣ ಮಮಾಚಕ್ಷ್ವ ಆದಿಸರ್ಗಂ ಸುರೇಶ್ವರ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾರಾಯಣಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಕಲ್ಪಾದೌ ಚಾಭವದ್ ಯಥಾ ।। ೨.

ಧರಣಿ ಕೇಳಿದಳು: ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯಾ, ಪ್ರಾರಂಭದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ನನಗೆ ಹೇಳು. ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸು.

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಸಸರ್ಜ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಯಥಾ ನಾರಾಯಣಾತ್ಮಕಃ । ಕಥ್ಯಮಾನಂ ಮಯಾ ದೇವಿ ತದಶೇಷಂ ಕ್ಷಿತೇ ಶ್ರೃಣು ।। ೨.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ನಾರಾಯಣನಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ದೇವಿ, ನಾನು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಭೂಮಿಯೇ, ನೀನು ಕೇಳು.

ಗತಕಲ್ಪಾವಸಾನೇ ತು ನಿಶಿ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಃ ಶುಭೇ । ಸತ್ತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತಸ್ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಶೂನ್ಯಂ ಲೋಕಮವೈಕ್ಷತ ।। ೨.

ಹಿಂದಿನ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದು, ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕವನ್ನು ಖಾಲಿಯೆಂದು ನೋಡಿದನು.

ನಾರಾಯಣಃ ಪರೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಪರಾಣಾಮಪಿ ಪೂರ್ವಜಃ । ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನನಾದಿಃ ಸರ್ವಸಂಭವಃ ।। ೨.

ನಾರಾಯಣನು ಪರಮ, ಅವನನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಪರಾತ್ಪರನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನು. ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಆದಿಯಿಲ್ಲದವನು, ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ.

ಇದಂ ಚೋದಾಹರನ್ತ್ಯತ್ರ ಶ್ಲೋಕಂ ನಾರಾಯಣಂ ಪ್ರತಿ । ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಂ ದೇವಂ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಾಪ್ಯಯಮ್ ।। ೨.

ಇಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನ ಕುರಿತು ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ದೇವರು ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯ.

ಆಪೋ ನಾರಾ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಆಪೋ ವೈ ನರಸೂನವಃ । ಅಯನಂ ತಸ್ಯ ತಾಃ ಪೂರ್ವಂ ತೇನ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨.

'ನಾರ' ಎಂದರೆ ನೀರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೀರುಗಳು ನಾರದ ಮಗುವುಗಳು. ಅವುಗಳ ನೆಲೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನದು. ಅದರಿಂದ ಅವನು 'ನಾರಾಯಣ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಸೃಷ್ಟಿಂ ಚಿನ್ತಯತಸ್ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಾದಿಷು ಯಥಾ ಪುರಾ । ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಸ್ತಮೋಮಯಃ ।। ೨.

ಹಿಂದಿನಂತೆ, ಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ, ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ರೂಪವು ಪ್ರकटವಾಯಿತು.

ತಮೋ ಮೋಹೋ ಮಹಾಮೋಹಸ್ತಾಮಿಸ್ತ್ರೋ ಹ್ಯನ್ಧಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಅವಿದ್ಯಾ ಪಞ್ಚಪರ್ವೈಷಾ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಾ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।। ೨.

ಕತ್ತಲೆ, ಮೋಹ, ಮಹಾಮೋಹ, ತಮಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಧ ಎಂಬ ಐದು ವಿಧದ ಅಜ್ಞಾನವು ಆ ಮಹಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಪ್ರकटವಾಯಿತು.

ಪಞ್ಚಧಾಽವಸ್ಥಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಧ್ಯಾಯತೋಽಪ್ರತಿಬೋಧವಾನ್ । ಬಹಿರನ್ತೋಽಪ್ರಕಾಶಶ್ಚ ಸಂವೃತಾತ್ಮಾ ನಗಾತ್ಮಕಃ । ಸ ಮುಖ್ಯಸರ್ಗೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ಗವಿದ್ಭಿರ್ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ।। ೨.

ಪಂಚ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅರಿವು ಇಲ್ಲದೆ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಬೆಳಕು ಕಾಣದಂತೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿತು. ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪುನರನ್ಯದಭೂತ್ ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾಯತಃ ಸರ್ಗಮುತ್ತಮಮ್। ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ತ್ರೋತಸ್ತು ವೈ ಯಸ್ಮಾತ್ ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ತ್ರೋತಸ್ತು ವೈ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨.

ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದರ ಹರಿವು ಬದಿಗೆ ಹರಿಯುವದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಶ್ವಾದಯಸ್ತೇ ವಿಖ್ಯಾತಾ ಉತ್ಪಥಗ್ರಾಹಿಣಸ್ತು ತೇ। ತಮಪ್ಯಸಾಧಕಂ ಮತ್ವಾ ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ತ್ರೋತಂ ಚತುರ್ಮುಖಃ ।। ೨.

ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ತಿರ್ಯಕ್ಸ್ರೋತಸ್ಸನ್ನೂ ಫಲಪ್ರದವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಚತುರ್ಮುಖನು ಹಾಗೆ ಭಾವಿಸಿದನು.

ಊರ್ಧ್ವಸ್ತ್ರೋತಸ್ತ್ರಿಧಾ ಯಸ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಧರ್ಮವರ್ತ್ತನಃ । ತತೋರ್ಧ್ವಚಾರಿಣೋ ದೇವಾಃ ಸರ್ವಗರ್ಭಸಮುದ್ಭವಾಃ ।। ೨.

ಊರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸತ್ತ್ವ ಗುಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ಗರ್ಭಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವವರು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು.

ತದಾ ಸೃಷ್ಟ್ವಾಽನ್ಯಸರ್ಗಂ ತು ತದಾ ದಧ್ಯೌ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಅಸಾಧಕಾಂಸ್ತು ತಾನ್ ಮತ್ವಾ ಮುಖ್ಯಸರ್ಗಾದಿಸಂಭವಾನ್ ।। ೨.

ಆಗ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಚಿಂತನೆಮಾಡಿದನು; ಮುಖ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರನ್ನೂ ಫಲಪ್ರದವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದನು.

ತತಃ ಸ ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ತ್ರೋತಸ್ತು ಸ ಪ್ರಭುಃ । ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ತ್ರೋತಸಿ ಚೋತ್ಪನ್ನಾ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಸಾಧಕಾ ಮತಾಃ ।। ೨.

ಆ ನಂತರ ಆ ಪ್ರಭು ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್ಸನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದನು; ಆ ಅರ್ವಾಕ್ಸ್ರೋತಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅವರನ್ನು ಫಲಪ್ರದರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.